زروان در اوستا و سنت ایرانی: روایتی از زمان بیکران
در جهانبینی ایرانیِ باستان، «زروان» جایگاهی یگانه و رازآلود دارد. او نه خدایِ معمولِ اساطیر، که خودِ «زمان» است؛ زمانی که نه آغاز دارد، نه پایان، و همهچیز از آن زاده میشود و به آن بازمیگردد.
---
🧩 زروان در اوستا
در کهنترین متنهای اوستایی، نام «زروان» (Avestan: zruuan-) به معنی «دورهی زمانی» یا «زمانِ معیّن» به کار رفته است . اما در بخشهای متأخرتر اوستا (مانند Vendidad 19.13, Nyayesh 1.8 و Yasna 72.10)، زروان به عنوان یک ایزد (yazata) پرستیده میشود .
در این جایگاه، زروان معمولاً در کنار دو ایزدِ دیگر ظاهر میشود: ایزد «تواشه» (Θwāša) که نمادِ «فضا» (firmament) است، و ایزد «وایو» (Vayu) که با خلأ یا فضای میانِ نور و تاریکی پیوند دارد . این سه، ساختارِ بنیادینِ هستی را بازنمایی میکنند: زمان، مکان، و فاصلهی میانِ اضداد.
---
🔑 دو سیمای زروان: «آکارانا» و «درغو-خواداتا»
در اوستا، زروان دارای دو لقب و صفت است که به مرور، به دو هیأتِ جداگانه تعبیر شدهاند :
نام معنی نقش
زروان آکارانا (Zurvan Akarana) زمان بیکران، ابدیت، بینهایت منشأ و بسترِ همهچیز؛ زمانی که قبل از هر آفرینشی وجود داشته است
زروان درغو-خواداتا (Zurvan darəγō.xᵛaδāta) زمانِ فرمانرواییِ دراز، زمانِ متناهی چارچوبِ جهانِ آفریده؛ مدتِ معیّنی که جهان در آن به سر میبرد و سرانجام به پایان میرسد
زروان آکارانا، همان «زمانِ بیکران» است که هیچکس نمیداند از کجا آمده و به کجا میرود. او «آفرینندهای که نیافرید» است؛ تنها بنیاد و جرقهای که به ماده و هستی، امکانِ ظهور میدهد .
---
🌌 زروان و کیهانشناسیِ ایرانی: زایشِ دو روح
در روایاتِ متأخرِ زرتشتی (که به «زروانیسم» معروف شد)، زروان به عنوان خدایِ برتر و یگانهی پیشین (supreme pre-existent god) معرفی میشود که اهورامزدا (نیکی) و اهریمن (بدی) از او زاده شدهاند .
بر اساسِ این اسطوره، زروان به مدتِ هزار سال قربانی میکند تا صاحبِ فرزندی شود. او دچارِ «تردید» (doubt) میشود که آیا این قربانیها نتیجه میدهد یا نه. از دلِ این قربانی، اهورامزدا (Ohrmazd) زاده میشود، و از دلِ همان تردید، اهریمن (Ahriman) متولد میگردد .
این روایت، دو ویژگیِ برجسته دارد که آن را از زرتشتیِ ارتدوکس متمایز میکند:
1. وحدتِ سرچشمهی نیکی و بدی: برخلافِ باورِ رایجِ زرتشتی که اهورامزدا و اهریمن را دو اصلِ جدا و همزمان میداند، در زروانیسم، هر دو از یک منشأ واحد (زروان) زاده میشوند . این، یک «همانانگاریِ» بنیادین است که در آن، تضادها در نهایت به یک ریشه بازمیگردند.
2. نقشِ تقدیر (Fate) و قانون: زروان در این روایت، نه فقط زمان، که «بخت» (bayt)، «تقدیر»، و «قانونِ کیهانی» (dātastān) نیز هست . جهانِ مادی، صحنهی نبردِ دو روحِ نیک و بد است، اما این صحنه، محدود به «زمانِ فرمانرواییِ دراز» (۱۲,۰۰۰ سال) است و سرانجام، با نابودیِ اهریمن و بازگشتِ همهچیز به زروانِ بیکران، به پایان میرسد.
---
🪷 نمادِ زروان: «نقطه درونِ دایره»
جالبترین پیوندِ این روایت با موضوعِ بحثِ ما، در نمادِ زروان نهفته است. در برخی تفسیرهای کهن، زروان آکارانا با یک دایره (○) نشان داده میشود که نه آغاز دارد و نه پایان، و اهورامزدا به عنوانِ «نطفهٔ آفرینش» با یک نقطه در مرکزِ آن دایره (⊙) نمادین میشود .
این نماد، دقیقاً همان «نقطه درونِ دایره» یا «دایرهٔ موناد» است که در بحثِ پیشین، به عنوان نمادِ تعادلِ آشوب و نظم از آن یاد کردیم. اینجا، دایره، زروان آکارانا (زمانِ بیکران) است که نظمِ کل را در بر گرفته، و نقطه، اهورامزدا یا همان جرقهٔ آفرینش است که از دلِ زمانِ بیکران، آشوبِ خلقت را آغاز میکند .
---
✨ زروان و معادلهٔ فروپاشَن: پیوندی کهن
اگر به معادلهٔ نهاییِ ما برگردیم:
\text{هستی} = \text{آشوب} \cap \text{نظم}
میتوانیم آن را در قالبِ روایتِ زروان بازخوانی کنیم:
· زروان آکارانا (زمانِ بیکران)، همان بسترِ بنیادینی است که «نظم» و «قانون» را ممکن میکند.
· نقطهٔ مرکزیِ دایره (اهورامزدا، جرقهٔ آفرینش) همان «آشوبِ زاینده» است که از دلِ این زمانِ بیکران، ظهور میکند و جهانِ مادی (فضا، ماده، و تضادِ نیک و بد) را پدید میآورد.
· برخوردِ این دو، یعنی نقطهای که آشوبِ آفرینش (نقطه) در دایرهٔ نظمِ ازلی (زروان) قرار میگیرد، همان «وی» یا همان «حضور» است که در هر دو نظام، یکی است.
---
در یک جمله:
«زروان، آن «زمانِ بیکران» است که در اوستا، به عنوانِ بسترِ نظمِ کل و منشأِ آشوبِ آفرینش، با نمادِ «نقطه درونِ دایره» تجلی مییابد و همان رازی است که ما در معادلهٔ «نظم و آشوب» به دنبالِ آن بودیم.»