تربیت کودک فقط به آموزش مهارتهای درسی و فراهم کردن امکانات مناسب برای رشد جسمی او محدود نمیشود. کودکان برای داشتن زندگی سالم و موفق، به مهارتهایی مانند شناخت احساسات، کنترل هیجانها، برقراری ارتباط، همدلی و حل تعارض نیز نیاز دارند. این مهارتها در سالهای نخست زندگی شکل میگیرند و خانواده نقش مهمی در ایجاد و تقویت آنها دارد.
کتاب «پرورش هوش هیجانی در کودکان» نوشته جان گاتمن و همکارانش، از جمله آثاری است که به رابطه میان والدین و فرزندان و نقش والدین در رشد عاطفی کودکان میپردازد. این کتاب تلاش میکند به والدین نشان دهد چگونه میتوانند به جای نادیده گرفتن احساسات کودک یا تلاش برای خاموش کردن سریع آنها، احساسات فرزند خود را بشناسند و از موقعیتهای عاطفی روزمره بهعنوان فرصتی برای آموزش استفاده کنند.
موضوع اصلی کتاب این است که کودک برای مدیریت احساسات خود، ابتدا باید احساساتش را بشناسد و از طرف بزرگسالان نیز درک شود. والدینی که بتوانند احساسات کودک را جدی بگیرند و در عین حال به او کمک کنند رفتار مناسبتری انتخاب کند، میتوانند زمینه رشد هوش هیجانی او را فراهم کنند.
«پرورش هوش هیجانی در کودکان» بر یکی از مهمترین جنبههای تربیت یعنی رشد عاطفی کودک تمرکز دارد. کودکان در طول روز احساسات مختلفی را تجربه میکنند؛ از شادی و هیجان گرفته تا خشم، ترس، ناراحتی، حسادت و ناامیدی.
مشکل اینجاست که کودک در سالهای نخست زندگی هنوز ابزارهای لازم برای شناخت و مدیریت این احساسات را بهطور کامل در اختیار ندارد. به همین دلیل ممکن است یک احساس ساده را با گریه، فریاد، پرخاشگری یا رفتارهای شدید نشان دهد.
از دیدگاه مطرحشده در این کتاب، چنین رفتارهایی فقط «بدرفتاری» نیستند. در بسیاری از مواقع، پشت رفتار کودک یک احساس یا نیاز قرار دارد که باید شناسایی شود.
والدین میتوانند به کودک کمک کنند تا میان احساس و رفتار تفاوت بگذارد. کودک میتواند عصبانی باشد، اما این به معنای آن نیست که اجازه دارد به دیگران آسیب بزند. میتواند ناراحت باشد، اما در عین حال یاد بگیرد چگونه ناراحتی خود را بیان کند.
این تفاوت، یکی از پایههای مهم آموزش هوش هیجانی است.
هوش هیجانی را میتوان توانایی شناخت، درک و مدیریت احساسات خود و درک احساسات دیگران دانست. این مهارت تنها به کنترل خشم محدود نمیشود.
کودکی که هوش هیجانی مناسبی دارد، بهتدریج میتواند بفهمد چه احساسی دارد، علت آن چیست و چگونه باید آن را بیان کند. همچنین میتواند احساسات دیگران را بهتر تشخیص دهد و در روابط اجتماعی واکنش مناسبتری نشان دهد.
برای مثال، کودکی که میتواند بگوید «من ناراحتم چون دوستم با من بازی نکرد»، یک قدم مهم در مسیر شناخت هیجان برداشته است. او به جای گریه یا پرخاشگری بدون توضیح، احساس خود را با کلمات بیان میکند.
این مهارتها در بزرگسالی نیز اهمیت زیادی دارند. توانایی برقراری ارتباط، حل اختلاف، همدلی و مدیریت احساسات از جمله مهارتهایی هستند که میتوانند بر روابط شخصی و حرفهای انسان تأثیر بگذارند.
والدین نخستین و مهمترین الگوی عاطفی کودک هستند. کودک تنها از توصیههای مستقیم والدین یاد نمیگیرد؛ بلکه رفتار آنها را نیز مشاهده میکند.
اگر والدین هنگام عصبانیت خود را به شکل سالمتری مدیریت کنند، کودک نیز فرصت پیدا میکند چنین الگویی را مشاهده کند. در مقابل، اگر هر اختلافی با فریاد، تهدید یا سرزنش پاسخ داده شود، کودک ممکن است همین روش را بهعنوان راه حل تعارض یاد بگیرد.
بنابراین، آموزش هوش هیجانی فقط با گفتن جملههایی مانند «عصبانی نباش» یا «گریه نکن» اتفاق نمیافتد. کودک باید در محیط خانواده تجربه کند که احساسات قابل بیان هستند و در عین حال رفتارها نیز دارای مرز هستند.
یکی از رویکردهای مهم در کتاب، توجه به احساسات کودک است. گاهی بزرگسالان تصور میکنند برخی احساسات کودک بیاهمیت یا غیرمنطقی هستند.
برای مثال، ممکن است کودک به دلیل مسئلهای کوچک ناراحت شود و والد بگوید: «این که چیزی نیست، چرا گریه میکنی؟»
از نگاه بزرگسال، دلیل ناراحتی ممکن است کوچک باشد، اما احساس کودک واقعی است.
نادیده گرفتن احساس کودک ممکن است باعث شود او به مرور یاد بگیرد احساسات خود را پنهان کند. در مقابل، وقتی والد احساس کودک را میپذیرد، به این معنا نیست که با تمام خواستههای او موافق است.
میتوان گفت: «میفهمم که از این اتفاق ناراحت شدی» و در عین حال توضیح داد که چرا نمیتوان خواسته کودک را اجرا کرد.
این دو موضوع با یکدیگر تناقض ندارند.
یکی از نکات مهم در تربیت عاطفی این است که احساس و رفتار را از یکدیگر جدا کنیم.
همه احساسات قابل پذیرشاند، اما همه رفتارها قابل قبول نیستند.
کودک حق دارد عصبانی شود، اما حق ندارد به خواهر یا برادر خود آسیب بزند. میتواند حسادت کند، اما نباید وسایل دیگران را خراب کند. میتواند ناراحت باشد، اما لازم است بهتدریج راههای مناسب بیان ناراحتی را یاد بگیرد.
والد میتواند ابتدا احساس کودک را تشخیص دهد و سپس درباره رفتار مناسب صحبت کند.
برای مثال، به جای اینکه تنها بگوید «دست نزن»، میتواند توضیح دهد: «میدانم خیلی عصبانی هستی، اما زدن دیگران قابل قبول نیست. بیا ببینیم چطور میتوانی عصبانیتت را بیان کنی.»
این روش به کودک کمک میکند احساس خود را دشمن نداند و در عین حال مسئولیت رفتار خود را نیز بپذیرد.
کودکی که نمیتواند احساس خود را تشخیص دهد، احتمالاً در مدیریت آن نیز با مشکل بیشتری روبهرو خواهد شد.
به همین دلیل، آموزش واژگان مربوط به احساسات اهمیت دارد. والدین میتوانند در موقعیتهای مختلف از کودک بپرسند:
«الان چه احساسی داری؟»
«فکر میکنی چرا ناراحت شدی؟»
«به نظرت چه چیزی میتواند کمکت کند؟»
با چنین پرسشهایی کودک به تدریج یاد میگیرد احساسات خود را نامگذاری و درباره آنها صحبت کند.
این مهارت شاید در ظاهر ساده باشد، اما نقش مهمی در رشد عاطفی دارد. کودکی که میتواند احساس خود را به زبان بیاورد، احتمال بیشتری دارد که بتواند درباره آن گفتوگو کند.
هوش هیجانی تنها درباره شناخت احساسات خود نیست. درک احساسات دیگران نیز بخش مهمی از آن است.
کودک باید بهتدریج یاد بگیرد دیگران نیز احساسات، نیازها و نگرانیهای خاص خود را دارند.
برای مثال، اگر دوستی ناراحت است، میتوان از کودک پرسید: «فکر میکنی دوستت چرا ناراحت شده؟»
این پرسش کودک را وادار میکند از زاویه دید فرد دیگری به موقعیت نگاه کند.
همدلی به معنای موافق بودن با دیگران نیست. فرد میتواند با نظر شخص دیگری مخالف باشد و در عین حال احساس او را درک کند.
پرورش چنین تواناییای میتواند در شکلگیری روابط سالم در سالهای بعد زندگی کودک اهمیت زیادی داشته باشد.
خشم یکی از احساساتی است که معمولاً برای والدین چالشبرانگیز است. کودک ممکن است هنگام خشم فریاد بزند، گریه کند، وسایل را پرت کند یا با دیگران درگیر شود.
هدف تربیت عاطفی این نیست که کودک هرگز عصبانی نشود. خشم یک احساس طبیعی است و همه انسانها آن را تجربه میکنند.
آنچه باید آموزش داده شود، نحوه برخورد با خشم است.
کودک میتواند یاد بگیرد زمانی که احساس میکند خشمش در حال افزایش است، کمی فاصله بگیرد، نفس بکشد، درباره احساسش صحبت کند یا از یک روش آرامتر برای بیان خواسته خود استفاده کند.
این مهارتها یکشبه ایجاد نمیشوند. کودک نیاز دارد بارها آنها را تمرین کند و والدین نیز در این مسیر صبور باشند.
زمانی که کودک بسیار عصبانی یا ناراحت است، ممکن است آمادگی شنیدن توضیحات طولانی را نداشته باشد. بنابراین زمانبندی گفتوگو اهمیت زیادی دارد.
در لحظهای که هیجان بسیار شدید است، شاید ابتدا لازم باشد والد به کودک کمک کند آرامتر شود. پس از کاهش شدت احساس، میتوان درباره اتفاقی که رخ داده صحبت کرد.
والد میتواند ابتدا احساس کودک را بازتاب دهد و سپس درباره راهحل صحبت کند.
برای مثال:
«به نظر میرسد خیلی ناراحت شدی چون دوست داشتی اسباببازی را خودت انتخاب کنی.»
پس از آن میتوان پرسید:
«دفعه بعد چه کاری میتوانیم انجام دهیم که این اتفاق بهتر پیش برود؟»
این شیوه به کودک کمک میکند به جای تمرکز صرف بر سرزنش، به سمت حل مسئله حرکت کند.
یکی از سادهترین و در عین حال دشوارترین کارها برای والدین، گوش دادن واقعی به کودک است.
گاهی والدین آنقدر مشغول حل کردن مشکل هستند که فرصت نمیدهند کودک احساس خود را کامل بیان کند.
گوش دادن به معنای موافقت با تمام حرفهای کودک نیست. بلکه یعنی به او فرصت بدهیم صحبت کند و احساس کند حرفش شنیده شده است.
وقتی کودک تجربه میکند که والدین به احساسات او توجه میکنند، احتمال بیشتری دارد که در آینده نیز مشکلات و نگرانیهای خود را با آنها در میان بگذارد.
این ارتباط میتواند در سالهای نوجوانی نیز اهمیت زیادی داشته باشد.
اختلاف میان کودکان طبیعی است. خواهر و برادرها ممکن است بر سر اسباببازی، توجه والدین یا موضوعات مختلف با یکدیگر بحث کنند.
در چنین موقعیتهایی، والدین میتوانند به جای اینکه همیشه قاضی باشند و یکی را برنده و دیگری را بازنده اعلام کنند، به کودکان کمک کنند مسئله را بشناسند و راهحل پیدا کنند.
برای مثال، میتوان از هر دو کودک خواست توضیح دهند چه اتفاقی افتاده و چه احساسی دارند.
این روش به آنها کمک میکند مهارت مذاکره و حل تعارض را بهتدریج یاد بگیرند.
کودکان بیش از آنچه تصور میکنیم از رفتار والدین یاد میگیرند. اگر والد از کودک انتظار دارد احساسات خود را با آرامش بیان کند، خودش نیز باید تلاش کند در موقعیتهای دشوار الگوی مناسبی ارائه دهد.
این به معنای کامل بودن والدین نیست.
والدین نیز ممکن است عصبانی شوند یا اشتباه کنند. حتی عذرخواهی کردن پس از یک واکنش نامناسب میتواند یک درس مهم برای کودک باشد.
وقتی والد میگوید «من عصبانی شدم و صدایم را بلند کردم؛ این کار درستی نبود»، به کودک نشان میدهد که انسان میتواند اشتباه خود را بپذیرد و آن را اصلاح کند.
آموزش هوش هیجانی لزوماً به زمان یا برنامهای جداگانه نیاز ندارد. بسیاری از موقعیتهای عادی زندگی میتوانند فرصت مناسبی برای این آموزش باشند.
وقتی کودک از باختن در یک بازی ناراحت میشود، میتوان درباره ناامیدی صحبت کرد. وقتی با دوستش اختلاف پیدا میکند، میتوان درباره همدلی و حل تعارض گفتوگو کرد. زمانی که از چیزی میترسد، میتوان به او کمک کرد احساس خود را توضیح دهد.
در واقع، زندگی روزمره یک محیط طبیعی برای آموزش مهارتهای عاطفی است.
هرچه این گفتوگوها بیشتر و طبیعیتر باشند، کودک نیز راحتتر میتواند احساسات خود را بشناسد.
این کتاب میتواند برای والدین، مربیان، معلمان و افرادی که با کودکان سروکار دارند، مفید باشد. بهخصوص والدینی که میخواهند در کنار تربیت رفتاری و آموزشی، به رشد عاطفی فرزند خود نیز توجه کنند، میتوانند از ایدههای مطرحشده در آن استفاده کنند.
مطالعه کتاب همچنین میتواند به والدین کمک کند رفتارهای کودک را از زاویه دیگری ببینند. گاهی پشت یک رفتار دشوار، احساسی قرار دارد که کودک هنوز توانایی بیان آن را ندارد.
شناخت این موضوع میتواند نوع واکنش والد را تغییر دهد.
اگر به موضوعاتی مانند تربیت کودک، هوش هیجانی، مدیریت احساسات، ارتباط والدین و فرزندان و روانشناسی کودک علاقه دارید، کتاب «پرورش هوش هیجانی در کودکان» اثر جان گاتمن میتواند منبعی قابل توجه برای مطالعه باشد.
این کتاب به جای تمرکز صرف بر کنترل رفتار کودک، توجه والدین را به دنیای عاطفی او جلب میکند و نشان میدهد که احساسات میتوانند بخشی از فرایند تربیت و آموزش باشند.
برای تهیه نسخه کتاب، بهتر است از فروشگاهها و منابع قانونی و معتبر استفاده کنید و نسخه چاپی یا الکترونیکی آن را از ناشر یا عرضهکنندگان رسمی کتاب تهیه کنید.
پرورش کودک تنها به این معنا نیست که او را برای موفقیت تحصیلی یا شغلی آماده کنیم. کودکی که میتواند احساسات خود را بشناسد، درباره آنها صحبت کند، احساسات دیگران را درک کند و در شرایط دشوار رفتار خود را بهتر مدیریت کند، مهارتهایی به دست میآورد که در تمام مراحل زندگی برای او ارزشمند خواهند بود.
کتاب «پرورش هوش هیجانی در کودکان» جان گاتمن بر همین موضوع تأکید دارد که والدین میتوانند در شکلگیری این مهارتها نقش مهمی داشته باشند. شنیدن احساسات کودک، نامگذاری هیجانها، پذیرش احساس بدون تأیید رفتار نامناسب، آموزش همدلی و کمک به کودک برای حل مشکلات، همگی میتوانند بخشی از این مسیر باشند.
هوش هیجانی چیزی نیست که تنها با چند توصیه به کودک آموزش داده شود. این مهارت به مرور و در جریان رابطه روزمره میان والدین و فرزندان شکل میگیرد.
شاید یکی از مهمترین قدمها این باشد که به جای اینکه همیشه از کودک بخواهیم احساساتش را کنترل کند، ابتدا به او کمک کنیم احساساتش را بشناسد، آنها را بیان کند و بفهمد چگونه میتواند با آنها زندگی کند.