ویرگول
ورودثبت نام
افشین یاری نیا
افشین یاری نیا
افشین یاری نیا
افشین یاری نیا
خواندن ۲۷ دقیقه·۴ ماه پیش

طراحی سیستم یک پلتفرم Q-commerce در ابعاد گسترده

در نگاه اول، تجارت سریع یا Q-commerce شبیه همان E-commerce معمولی است، با این تفاوت که زمان تحویل بسیار کوتاه‌تر شده است. مشتری کالاهای سوپرمارکتی را انتخاب می‌کند، هزینه را می‌پردازد و سفارش را ظرف حدود سی دقیقه تحویل می‌گیرد.

اما وقتی این سرویس در چندین شهر و منطقه فعالیت می‌کند، دیگر صرفاً با یک فروشگاه اینترنتی روبه‌رو نیستیم. اینجا با یک سیستم هماهنگی بلادرنگ سروکار داریم.

پلتفرم باید تقاضای مشتری، موجودی فروشگاه، قیمت محصولات، تخفیف‌ها، ظرفیت نیروهای جمع‌آوری سفارش، تعداد پیک‌های در دسترس، وضعیت ترافیک، درگاه‌های پرداخت و عملیات پشتیبانی را هم‌زمان هماهنگ کند. هرکدام از این بخش‌ها مستقل از دیگری تغییر می‌کنند. با این حال، مشتری تنها یک انتظار ساده دارد: سفارش باید در زمان وعده‌داده‌شده، با کالاهای درست و قیمت صحیح به دست او برسد.

پرسش اصلی طراحی این است:

چگونه موجودی را با دقت نمایش دهیم، کالاها را بدون فروش بیش از موجودی رزرو کنیم، پرداخت را قطعی کنیم، سبد را در فروشگاه آماده کنیم و سفارش را ظرف چند دقیقه تحویل دهیم، در حالی که تمام اجزای فیزیکی و دیجیتال سیستم دائماً در حال تغییر هستند؟

یک مثال ثابت را در طول مقاله در نظر می‌گیریم. مشتری‌ای در تهران از یک فروشگاه نزدیک، شیر، نان، میوه و مواد غذایی منجمد سفارش می‌دهد. اپلیکیشن همه اقلام را موجود نمایش می‌دهد. پرداخت موفق است. سپس فروشگاه ناگهان با موجی از سفارش‌ها مواجه می‌شود. نیروی جمع‌آوری سفارش نمی‌تواند شیر انتخاب‌شده را پیدا کند. هم‌زمان، بارندگی شدید باعث کاهش تعداد پیک‌های در دسترس می‌شود.

یک طراحی واقعی باید این سفارش را مدیریت کند، بدون اینکه موجودی بیش از حد فروخته شود، وضعیت پرداخت گم شود، خطا از دید عملیات پنهان بماند، یا وعده تحویل بدون اطلاع مشتری نقض شود.

این مقاله معماری فرضی یک پلتفرم مشابه اسنپ‌مارکت را طراحی می‌کند. رفتار عمومی محصول فقط برای ایجاد زمینه استفاده شده است. معماری، اعداد مقیاس و انتخاب‌های فنی این مقاله جنبه آموزشی دارند و زیرساخت خصوصی اسنپ‌مارکت را توصیف نمی‌کنند.


۱. تعریف مسئله

هدف، طراحی یک پلتفرم Q-commerce برای سرویس‌دهی گسترده در شهرهای مختلف و فروش مواد غذایی و کالاهای مصرف روزمره است.

مشتری یک آدرس را انتخاب می‌کند، فروشگاه‌های قابل‌سرویس را می‌بیند، در کاتالوگ مخصوص همان فروشگاه جست‌وجو می‌کند، سبد خرید می‌سازد، قیمت و زمان تحویل دریافت می‌کند، پرداخت را انجام می‌دهد، مراحل جمع‌آوری و ارسال را دنبال می‌کند و سفارش را در یک بازه زمانی کوتاه تحویل می‌گیرد.

تجربه عمومی خرید سوپرمارکتی اسنپ شامل فروشگاه‌های نزدیک، تحویل فوری، تحویل زمان‌بندی‌شده از هایپرمارکت، تخفیف، پرداخت آنلاین، پرداخت اعتباری، مقایسه قیمت و رهگیری سفارش است.

پلتفرم باید پنج مسئله اصلی را حل کند:

  1. فروشگاه، کاتالوگ، قیمت و موجودی درست را برای موقعیت مکانی مشتری نمایش دهد.

  2. هنگام تسویه‌حساب‌های هم‌زمان، از فروش بیش از موجودی جلوگیری کند.

  3. پرداخت، ایجاد سفارش، رزرو موجودی و ظرفیت فروشگاه را بدون تراکنش توزیع‌شده هماهنگ کند.

  4. خطاهای عملیات فیزیکی مانند نبود کالا، وزن متفاوت و جایگزینی محصول را مدیریت کند.

  5. پیک مناسب را تخصیص دهد و با وجود تغییر شرایط عملیاتی، زمان تحویل واقع‌بینانه‌ای ارائه کند.

در Q-commerce زمان جبران خطا بسیار کمتر از E-commerce سنتی است. ناسازگاری‌ای که ده دقیقه ادامه پیدا کند، شاید برای بسته‌ای که سه روز بعد تحویل می‌شود قابل‌تحمل باشد. همان ناسازگاری ممکن است کل بودجه زمانی یک سفارش فوری سوپرمارکتی را مصرف کند.


۲. محدوده طراحی (scope)

این طراحی بخش‌های زیر را پوشش می‌دهد:

  • احراز هویت با شماره موبایل و مدیریت نشست‌ها(sessions)

  • آدرس‌های مشتری و موقعیت جغرافیایی

  • تشخیص قابلیت سرویس‌دهی و یافتن فروشگاه‌های نزدیک

  • کاتالوگ مرجع محصولات

  • تنوع کالا، قیمت، تخفیف و موجودی مخصوص هر فروشگاه

  • جست‌وجو و مرور دسته‌بندی‌ها

  • سبد خرید و پیشنهاد قیمت نهایی

  • رزرو موجودی

  • اعتبارسنجی تخفیف‌ها و کمپین‌ها

  • پرداخت آنلاین، کیف پول و پرداخت اعتباری

  • چرخه عمر سفارش

  • پذیرش سفارش توسط فروشگاه

  • جمع‌آوری، بسته‌بندی، کالای ناموجود و جایگزینی

  • تخصیص پیک و رهگیری موقعیت

  • تخمین زمان تحویل

  • لغو، بازپرداخت جزئی و بازپرداخت کامل

  • یکپارچه‌سازی با شرکای تجاری

  • ابزارهای پشتیبانی، مالی و عملیات

  • رویدادها، تحلیل داده، لاگ ممیزی و تطبیق اطلاعات

موارد زیر در محدوده نسخه اول (MVP) قرار ندارند:

  • سبد فوری شامل کالا از چند فروشگاه

  • فعالیت بین‌المللی

  • برنامه‌ریزی کامل زنجیره تأمین خرده‌فروشی

  • ربات‌های انبارداری

  • جایگزینی کامل تمام سیستم‌های POS یا ERP فروشگاه‌ها

  • تضمین دقیق زمان تحویل در تمام شرایط ترافیکی و آب‌وهوایی

  • پیاده‌سازی عمیق مدل پیشنهاد محصول

محدودیت تک‌فروشگاهی بودن سبد، یک تصمیم مهم محصولی است. این تصمیم مالکیت موجودی، آماده‌سازی سفارش، ارسال، بازپرداخت و ارتباط با مشتری را در یک واحد عملیاتی نگه می‌دارد.


۳. Functional Requirements

تجربه مشتری

  • ورود با شماره موبایل و رمز یک‌بارمصرف

  • ایجاد و مدیریت آدرس‌ها

  • انتخاب موقعیت روی نقشه

  • مشاهده فروشگاه‌هایی که آدرس انتخاب‌شده را پوشش می‌دهند

  • مرور دسته‌بندی‌ها و جست‌وجوی محصولات

  • مشاهده قیمت، تخفیف و موجودی مخصوص هر فروشگاه

  • افزودن، حذف و تغییر تعداد اقلام سبد

  • تعیین ترجیح مشتری برای جایگزینی کالا

  • اعمال کد تخفیف یا کمپین

  • دریافت قیمت نهایی، هزینه‌ها و زمان تخمینی تحویل

  • پرداخت با روش‌های پشتیبانی‌شده

  • رهگیری وضعیت سفارش تقریباً به‌صورت بلادرنگ

  • لغو سفارش در صورت اجازه سیاست‌ها

  • بررسی کالاهای جایگزین و اقلام ناموجود

  • دریافت بازپرداخت جزئی یا کامل

  • ارتباط با پشتیبانی و امتیازدهی به سفارش

عملیات فروشگاه و نیروی جمع‌آوری سفارش

  • تنظیم ساعات کاری و محدوده سرویس‌دهی فروشگاه

  • همگام‌سازی نگاشت محصولات، قیمت و موجودی

  • تنظیم موجودی اطمینان و محدودیت تعداد خرید

  • تنظیم ظرفیت جمع‌آوری سفارش

  • پذیرش یا رد سفارش

  • تخصیص نیروی جمع‌آوری سفارش

  • اسکن و تأیید هر کالا

  • گزارش کالای ناموجود یا آسیب‌دیده

  • پیشنهاد کالای جایگزین

  • ثبت وزن واقعی کالاهای وزنی

  • بسته‌بندی و اعلام آمادگی برای تحویل به پیک

  • توقف موقت فروشگاه هنگام فشار عملیاتی

عملیات پیک

  • آنلاین و آفلاین شدن

  • ارسال موقعیت و وضعیت دسترس‌پذیری

  • دریافت پیشنهاد مأموریت ارسال

  • پذیرش یا رد مأموریت

  • مسیریابی تا فروشگاه

  • تأیید دریافت سفارش

  • مسیریابی تا مشتری

  • تأیید تحویل با روش مورد تأیید سیستم

  • گزارش ناموفق بودن تحویل یا در دسترس نبودن مشتری

عملیات پلتفرم

  • تنظیم مناطق، محدوده‌ها، فروشگاه‌ها، سیاست‌ها و کمپین‌ها

  • بررسی سفارش و وضعیت پرداخت

  • اجرای مجدد مراحل امن فرایند

  • انجام بازپرداخت و جبران خسارت در محدوده سیاست‌های مجاز

  • تطبیق پرداخت‌ها، سفارش‌ها، موجودی و تسویه‌ها

  • پایش ظرفیت فروشگاه و پیک

  • مدیریت تقلب و سوءاستفاده

  • ثبت و ممیزی اقدامات حساس کارکنان


۴. Non-Functional Requirements

زمان درگاه پرداخت خارجی در هدف ایجاد داخلی سفارش محاسبه نمی‌شود.

دسترس‌پذیری(availability)

  • هدف دسترس‌پذیری مرور و جست‌وجو ۹۹٫۹۵ درصد است.

  • هدف دسترس‌پذیری سبد و تسویه‌حساب ۹۹٫۹۹ درصد است.

  • هدف دسترس‌پذیری رهگیری سفارش و عملیات فروشگاه ۹۹٫۹۵ درصد است.

  • تحلیل داده، پیشنهاد محصول و اعلان‌های غیرحیاتی نباید مسیر تسویه‌حساب یا آماده‌سازی سفارش را مسدود کنند.

consistency

strong consistency برای موارد زیر لازم است:

  • رزرو موجودی

  • محدودیت استفاده از کمپین‌ها

  • رزرو ظرفیت فروشگاه

  • انتقال وضعیت سفارش

  • وضعیت پرداخت و بازپرداخت

  • جمع‌های مالی

eventual consistency برای موارد زیر قابل‌قبول است:

  • اسناد جست‌وجو

  • پیشنهاد محصولات

  • تحلیل داده

  • محبوبیت محصولات

  • نمای تاریخچه سفارش‌ها

  • امتیاز فروشگاه‌ها

data persistence

سفارش تأییدشده، پرداخت موفق، بازپرداخت، رزرو موجودی یا رکورد تسویه باید پس از خرابی پردازش یا راه‌اندازی مجدد زیرساخت نیز باقی بماند.

امنیت و حریم خصوصی

  • ترافیک شبکه و داده‌های حساس ذخیره‌شده رمزنگاری شوند.

  • دسترسی به شماره موبایل و آدرس تحویل به حداقل برسد.

  • آدرس کامل مشتری تا پیش از پذیرش مأموریت برای پیک پنهان بماند.

  • تمام اقدامات حساس کارکنان ثبت شوند.

  • روی مسیرهای OTP، سبد، تسویه‌حساب، کد تخفیف و پشتیبانی محدودیت نرخ اعمال شود.

  • اطلاعات خام کارت بانکی ذخیره نشود.


۵. فرضیات مقیاس

یک میلیون سفارش روزانه، میانگین کمی ایجاد می‌کند:

1,000,000 / 86,400 ≈ 11.6 سفارش در ثانیه

این میانگین بار واقعی را پنهان می‌کند. تقاضای خرید سوپرمارکتی در عصرها، آخر هفته‌ها، تعطیلات، کمپین‌ها، شرایط بد آب‌وهوایی و رویدادهای محلی افزایش می‌یابد.

با ضریب اوج ۲۵ :

11.6 × 25 ≈ 290 درخواست تسویه‌حساب در ثانیه

حجم سفارش، پرترافیک‌ترین مسیر سیستم نیست. جست‌وجو، مرور دسته‌بندی، یافتن فروشگاه، نمایش موجودی، فعالیت سبد خرید و به‌روزرسانی موقعیت پیک، بار بسیار بیشتری ایجاد می‌کنند.

پلتفرم همچنین نقاط داغ جغرافیایی دارد. الگوی ترافیک و تراکم پیک در تهران با یک شهر کوچک متفاوت است. منطقه، شهر، فروشگاه و بازه زمانی، همگی روی برنامه‌ریزی ظرفیت اثر می‌گذارند.


۶. مدل دامنه (domain model) و چرخه عمر سفارش

موجودیت‌های اصلی عبارت‌اند از:

  • Customer

  • Address

  • Region

  • ServiceZone

  • Store

  • Product

  • SKU

  • StoreOffer

  • InventoryBalance

  • InventoryReservation

  • Cart

  • PriceQuote

  • PromotionRedemption

  • Order

  • OrderItem

  • PaymentIntent

  • Refund

  • FulfillmentTask

  • SubstitutionRequest

  • DeliveryTask

  • Courier

  • SupportCase

  • SettlementEntry

مهم‌ترین مفهوم سیستم، یک محصول عمومی نیست.

StoreOffer = Store + SKU + Price + Promotion + Availability + Fulfillment Rules

یک SKU مشخص از شیر، در هر شعبه قیمت، موجودی، محدودیت خرید، تخفیف و امتیاز اطمینان متفاوتی دارد.

سفارش یک state machine است، نه یک row قابل‌تغییر با یک رشته وضعیت مبهم.

Invariants حیاتی

Invariant، قانونی است که هنگام Retry، درخواست هم‌زمان و خرابی بخشی از سیستم نیز باید همواره برقرار بماند.

  1. هر سفارش فوری فقط به یک فروشگاه تعلق دارد.

  2. هر سفارش تأییدشده، دقیقاً یک پیشنهاد قیمت معتبر و یک مجموعه رزرو موجودی قطعی دارد.

  3. مقدار رزروشده هیچ‌گاه از موجودی قابل‌فروش بیشتر نمی‌شود.

  4. هر کلید Idempotency حداکثر یک نتیجه تسویه‌حساب ایجاد می‌کند.

  5. هر تراکنش تأییدشده درگاه، حداکثر یک PaymentIntent را بستانکار می‌کند.

  6. مجموع بازپرداخت‌های موفق از مبلغ پرداخت‌شده بیشتر نمی‌شود.

  7. فقط Order Service وضعیت سفارش را تغییر می‌دهد.

  8. فقط Inventory Service موجودی و رزروهای مرجع را تغییر می‌دهد.

  9. پیک فقط پس از تخصیص مأموریت، آدرس کامل تحویل را می‌بیند.

  10. هر اصلاح مالی یا عملیاتی، یک رکورد ممیزی ایجاد می‌کند.

این قوانین، محدودیت‌های دیتابیس، تراکنش‌ها، APIها و فرایندهای بازیابی را شکل می‌دهند.


۷. معماری سطح بالا ( high level design)

پلتفرمی که در شهرها و مناطق مختلف فعالیت می‌کند، به مالکیت دامنه روشن و مسیرهای مقیاس‌پذیری مستقل نیاز دارد. این موضوع به معنای ساخت ده‌ها سرویس مستقل از روز اول نیست.

یک نقطه شروع عملی شامل این بخش‌هاست:

  • هسته تجارت (business core) برای ماژول‌های مشتری، آدرس، فروشگاه، کاتالوگ، سبد، قیمت‌گذاری و مدیریت سفارش

  • مرزهای مستقل برای موجودی و پرداخت

  • Independent search, fulfillment, dispatch, and notification workloads

  • Regional transactional databases

  • ستون فقرات رویدادمحور برای Projectionها و اثرات جانبی غیرهم‌زمان

مرز سرویس‌ها

API Gateway وظیفه مسیریابی، انتقال اطلاعات احراز هویت، محدودیت نرخ و متادیتای درخواست را بر عهده دارد. منطق کسب‌وکار نباید در Gateway قرار گیرد.


۸. پارتیشن‌بندی منطقه‌ای و قابلیت سرویس‌دهی

سفارش‌های Q-commerce ماهیتی محلی دارند. سفارش مشتری در تهران نباید به تراکنش موجودی در شیراز وابسته باشد.

کشور به مناطق عملیاتی تقسیم می‌شود. هر منطقه مالک موارد زیر است:

  • Projectionهای عرضه فروشگاهی و موجودی

  • رزروهای موجودی

  • سفارش‌ها

  • وظایف آماده‌سازی سفارش

  • وضعیت تخصیص پیک

  • Cacheهای منطقه‌ای

سرویس‌های سراسری مالک موارد زیر هستند:

  • هویت مشتری

  • کاتالوگ مرجع

  • حساب شرکای تجاری

  • تعریف کمپین‌های سراسری

  • رسانه محصولات

  • Experiment configuration

  • National analytics

مسیریابی درخواست

آدرس انتخاب‌شده، منطقه عملیاتی را مشخص می‌کند.

مختصات -> سلول H3 -> محدوده سرویس‌دهی -> منطقه -> API منطقه‌ای -> شارد داده منطقه‌ای

پس از انتخاب آدرس، یک Region Token با عمر کوتاه‌ به کلاینت داده می‌شود. درخواست‌های بعدی از منطقه حل‌شده استفاده می‌کنند و دیگر لازم نیست محاسبه کامل جغرافیایی تکرار شود.

یافتن فروشگاه

سیستم نباید تمام فروشگاه‌هایی را برگرداند که polygon سرویس‌دهی آن‌ها شامل آدرس است. باید فروشگاه‌هایی را برگرداند که به‌احتمال زیاد سفارش را در بازه وعده‌داده‌شده آماده و تحویل می‌دهند.

تولید کاندیدها عوامل زیر را در نظر می‌گیرد:

  • قرار داشتن آدرس داخل محدوده سرویس‌دهی

  • ساعات کاری فروشگاه

  • وضعیت توقف موقت

  • حداکثر شعاع ارسال

  • صف جمع‌آوری سفارش

  • تعداد نیروهای جمع‌آوری در دسترس

  • عرضه تخمینی پیک

  • زمان سفر

  • سازگاری فروشگاه با اقلام سبد

  • کیفیت فروشگاه و نرخ لغو

حتی فروشگاهی با موجودی کافی، وقتی ظرفیت جمع‌آوری یا ظرفیت پیک تمام شود، باید غیرفعال نمایش داده شود.

Cache قابلیت سرویس‌دهی

سلول‌های H3 کلیدهای پایداری برای Cache فروشگاه‌های نزدیک ایجاد می‌کنند.

نمونه:

serviceability:{region}:{h3_cell}:{time_bucket}

فهرست کاندیدها TTL کوتاهی دارد. پیش از تسویه‌حساب، وضعیت فروشگاه، ظرفیت و ETA جاری دوباره به‌صورت بلادرنگ بررسی می‌شوند.


۹. کاتالوگ، عرضه فروشگاهی و جست‌وجو

کاتالوگ مرجع محصول

محصول مرجع، هویت مشترک یک کالا را تعریف می‌کند:

  • برند

  • نام محصول

  • دسته‌بندی

  • اندازه بسته

  • واحد

  • بارکد

  • تصاویر

  • اطلاعات تغذیه‌ای و ویژگی‌ها

عرضه فروشگاهی، وضعیت تجاری مخصوص همان شعبه را تعریف می‌کند:

  • شناسه فروشگاه

  • شناسه SKU

  • کد داخلی محصول در فروشگاه

  • قیمت

  • تخفیف

  • وضعیت موجودی

  • محدودیت خرید

  • وضعیت دسترس‌پذیری

  • قوانین مالیات و هزینه

  • زمان آخرین همگام‌سازی

این تفکیک مانع ترکیب هویت محصول با قیمت و موجودی مخصوص شعبه می‌شود.

mapping کاتالوگ شرکا

فروشگاه‌های مختلف از کدها و توضیحات داخلی متفاوتی برای محصولات استفاده می‌کنند. Pipeline نگاشت، کالاهای شریک را با این ترتیب به SKU مرجع متصل می‌کند:

  1. تطبیق دقیق بارکد

  2. mapping تأییدشده شریک تجاری

  3. تطبیق برند، عنوان، اندازه و واحد پس از نرمال‌سازی

  4. پیشنهادهای مبتنی بر مدل

  5. بررسی دستی برای موارد با اطمینان پایین

mapping اشتباه باعث نمایش قیمت و موجودی نادرست و رفتار اشتباه در جایگزینی محصول می‌شود. کیفیت نگاشت به داشبورد عملیاتی و فرایند بررسی مستقل نیاز دارد.

معماری جست‌وجو

OpenSearch جست‌وجوی مخصوص هر فروشگاه و مرور دسته‌بندی‌ها را ارائه می‌دهد.

هر سند جست‌وجو باید یک عرضه قابل‌جست‌وجوی فروشگاه را نمایش دهد، نه یک محصول سراسری را.

{ "store_offer_id": 82190012, "store_id": 4102, "sku_id": 99118, "title": "شیر کم‌چرب یک لیتری", "category_id": 310, "brand_id": 52, "price": 760000, "discounted_price": 690000, "availability": "IN_STOCK", "stock_confidence": 0.91, "popularity": 0.74, "updated_at": "2026-07-23T10:15:00Z" }

فیلترهای جست‌وجو شامل موارد زیر هستند:

  • فروشگاه

  • دسته‌بندی

  • برند

  • بازه قیمت

  • تخفیف

  • موجودی

  • ویژگی‌های رژیمی

  • اندازه بسته

رتبه‌بندی ترکیبی از عوامل زیر است:

  • ارتباط متنی

  • اطمینان از موجودی

  • تاریخچه خرید

  • محبوبیت محصول در همان فروشگاه

  • قیمت و تخفیف

  • کیفیت محصول

  • شخصی‌سازی

  • جایگاه تبلیغاتی

جایگاه تبلیغاتی نباید هیچ‌گاه قواعد موجودی یا ایمنی را دور بزند.

تازگی اطلاعات جست‌وجو

رویدادهای کاتالوگ و قیمت، ایندکس را به‌صورت غیرهم‌زمان به‌روزرسانی می‌کنند. جست‌وجو یک مدل مشتق‌شده است. در زمان تسویه‌حساب، تمام تصمیم‌های قیمت، تخفیف و موجودی باید دوباره از سرویس‌های مرجع اعتبارسنجی شوند.

ممکن است نتیجه قدیمی جست‌وجو برای چند ثانیه قیمت قبلی را نمایش دهد. پیش از پرداخت، پیشنهاد قیمت نهایی باید قیمت جدید را شفاف به مشتری نشان دهد.

بازسازی ایندکس

از ایندکس‌های نسخه‌دار و Alias استفاده می‌شود.

store_offers_v17 store_offers_v18 store_offers_current -> store_offers_v18

ایندکس جدید ساخته می‌شود، تغییرات مجدداً پخش می‌شوند، نمونه‌ای از Queryها و تعداد اسناد بررسی می‌شود و سپس Alias به‌صورت اتمیک تغییر می‌کند.


۱۰. سازگاری موجودی

موجودی دشوارترین بخش پلتفرم است، زیرا قفسه فیزیکی خارج از کنترل مستقیم نرم‌افزار تغییر می‌کند.

موجودی به دلایل زیر تغییر می‌کند:

  • مشتریان حضوری کالا می‌خرند.

  • کارکنان کالاهای آسیب‌دیده یا تاریخ‌گذشته را از قفسه خارج می‌کنند.

  • محموله‌های تأمین‌کننده وارد فروشگاه می‌شوند.

  • همگام‌سازی POS با تأخیر انجام می‌شود.

  • نگاشت بارکد اشتباه است.

  • نیروی جمع‌آوری با اختلاف تعداد مواجه می‌شود.

  • وزن واقعی کالاهای وزنی با تخمین اولیه تفاوت دارد.

یک عدد ساده با نام stock نمی‌تواند این عدم قطعیت را توضیح دهد.

مدل موجودی

برای هر فروشگاه و SKU، اطلاعات زیر نگهداری می‌شود:

on_hand reserved safety_stock sellable version last_counted_at last_pos_sync_at confidence_score

موجودی قابل‌فروش از رابطه زیر محاسبه می‌شود:

sellable = max(0, on_hand - reserved - safety_stock)

موجودی اطمینان، اختلاف مورد انتظار میان موجودی دیجیتال و موجودی فیزیکی را جذب می‌کند. مقدار آن باید بر اساس فروشگاه، SKU، دسته‌بندی، زمان و نرخ خطای تاریخی متفاوت باشد.

Inventory ledger

هر تغییر مرجع، یک رکورد در ledger ایجاد می‌کند.

RECEIPT SALE RESERVE RELEASE COMMIT ADJUSTMENT DAMAGE EXPIRATION PICKER_CORRECTION

موجودی فعلی برای خواندن سریع استفاده می‌شود. دفترکل برای ممیزی، تطبیق، عیب‌یابی و بازسازی وضعیت کاربرد دارد.

تراکنش رزرو

در زمان تسویه‌حساب، تعداد موردنیاز تمام اقلام در یک تراکنش دیتابیس منطقه‌ای رزرو می‌شود.

UPDATE inventory_balances SET reserved = reserved + :quantity, version = version + 1, updated_at = NOW() WHERE store_id = :store_id AND sku_id = :sku_id AND on_hand - reserved - safety_stock >= :quantity AND version = :expected_version;

ردیف‌ها با ترتیب پایدار SKU قفل می‌شوند. Stable ordering ، احتمال Deadlock را کاهش می‌دهد.

برای سفارشی با چند کالا:

  1. شناسه SKUهای درخواستی مرتب می‌شوند.

  2. ردیف‌ها با همان ترتیب قفل یا به‌روزرسانی می‌شوند.

  3. اگر یکی از اقلام ضروری موجود نباشد، کل رزرو شکست می‌خورد.

  4. رکوردهای رزرو با زمان انقضا ایجاد می‌شوند.

  5. رویداد Outbox در همان تراکنش نوشته می‌شود.

انقضای رزرو

رزرو موجودی هنگام پرداخت، TTL کوتاهی دارد. Worker پاک‌سازی، رزروهای منقضی‌شده را آزاد می‌کند.

عملیات آزادسازی باید Idempotent باشد. ممکن است Callback پرداخت و Worker انقضا هم‌زمان اجرا شوند. وضعیت رزرو و بررسی Version تضمین می‌کند فقط یکی از انتقال‌ها موفق شود.

اطمینان از موجودی

دسترس‌پذیری یک مقدار کاملاً صفر و یک نیست. امتیاز اطمینان موجودی بر اساس عوامل زیر محاسبه می‌شود:

  • تأخیر همگام‌سازی POS

  • تعداد کالاهای پیدا‌نشده اخیر توسط جمع‌آورندگان

  • شمارش‌های دستی اخیر

  • سرعت فروش

  • کسری موجودی تاریخی

  • زمان گذشته از آخرین اسکن تأییدشده

  • نوع محصول

برای عرضه‌هایی با اطمینان پایین، موجودی اطمینان بزرگ‌تر، رتبه پایین‌تر یا غیرفعال‌سازی موقت اعمال می‌شود.

تطبیق موجودی

فرایند تطبیق موارد زیر را مقایسه می‌کند:

  • موجودی فعلی

  • دفترکل موجودی

  • رزروهای فعال

  • آمار POS

  • اصلاحات نیروی جمع‌آوری

در صورت اختلاف، یک وظیفه اصلاح عملیاتی ایجاد و امتیاز اطمینان به‌روزرسانی می‌شود.


۱۱. سبد خرید و قیمت‌گذاری

سبد خرید دائماً تغییر می‌کند، مختص هر کاربر است و عمر محدودی دارد. Redis برای active-cart انتخاب مناسبی است.

سبد شامل اطلاعات زیر است:

  • شناسه مشتری

  • شناسه آدرس

  • شناسه منطقه

  • شناسه فروشگاه

  • اقلام و تعداد انتخاب‌شده

  • ترجیحات جایگزینی

  • کد تخفیف اعمال‌شده

  • نسخه سبد

  • زمان آخرین فعالیت

سبد مالک قیمت نهایی یا موجودی قطعی نیست.

قوانین سبد خرید

  • هر سبد فوری فعال فقط به یک فروشگاه تعلق دارد.

  • افزودن کالا از فروشگاه دیگر باید با فرایندی شفاف برای جایگزینی فروشگاه یا ساخت سبد جداگانه انجام شود.

  • هر قلم سبد به store_offer_id اشاره می‌کند، نه فقط sku_id.

  • به‌روزرسانی سبد از Optimistic Versioning استفاده می‌کند.

  • سرور محدودیت تعداد و سقف خرید را اعمال می‌کند.

  • TTL سبد باید بازگشت معمول مشتری را پوشش دهد، بدون اینکه سبدهای رهاشده برای همیشه باقی بمانند.

پیشنهاد قیمت

سرویس قیمت‌گذاری پیش از پرداخت، یک پیشنهاد قیمت تغییرناپذیر ایجاد می‌کند.

این پیشنهاد شامل موارد زیر است:

  • قیمت اقلام

  • تخفیف هر قلم

  • تخصیص کمپین‌ها

  • هزینه ارسال

  • هزینه خدمات

  • مالیات

  • سهم کیف پول یا اعتبار

  • مبلغ نهایی قابل‌پرداخت

  • زمان انقضا

  • نسخه مجموعه قوانین قیمت‌گذاری

سرور هیچ‌گاه به مجموع قیمت ارسال‌شده از کلاینت اعتماد نمی‌کند.

سازگاری کمپین و تخفیف

برای کد تخفیفی با ظرفیت محدود، صرفاً اعتبارسنجی کافی نیست. ممکن است تعداد زیادی مشتری هم‌زمان مرحله اعتبارسنجی را با موفقیت عبور دهند.

پیشنهاد قیمت باید یکی از این دو روش را اجرا کند:

  • مزیت کمپین را برای مدت کوتاهی رزرو کند.

  • در زمان تسویه‌حساب، کمپین را دوباره بررسی و مصرف آن را قطعی کند.

Unique Constraint بر مشتری، کمپین و سیاست مصرف، استفاده تکراری را متوقف می‌کند.

کالاهای وزنی

میوه، گوشت و محصولات مشابه معمولاً در زمان تسویه‌حساب با وزن تخمینی و هنگام جمع‌آوری با وزن واقعی محاسبه می‌شوند.

برای هر قلم سفارش، اطلاعات زیر ذخیره می‌شود:

  • وزن تخمینی

  • حداکثر اختلاف مجاز

  • وزن واقعی

  • مبلغ نهایی قلم

پلتفرم یا ابتدا سقف مبلغ را Authorize می‌کند، یا پس از جمع‌آوری از اصلاح کیف پول و بازپرداخت استفاده می‌کند. طراحی پرداخت باید با قابلیت‌های درگاه‌های محلی هماهنگ باشد.


۱۲. تسویه‌حساب و پرداخت

فرایند تسویه‌حساب از چند مرز مالکیت عبور می‌کند:

  • قیمت‌گذاری

  • موجودی

  • ظرفیت فروشگاه

  • سفارش

  • پرداخت

  • آماده‌سازی سفارش

تراکنش توزیع‌شده دیتابیس میان این سرویس‌ها کند و شکننده است. راه مناسب، یک Saga ماندگار با قواعد جبران صریح است.

وضعیت Workflow تسویه‌حساب

Workflow هر مرحله تکمیل‌شده را ذخیره می‌کند:

STARTED QUOTE_VALIDATED INVENTORY_RESERVED CAPACITY_RESERVED ORDER_CREATED PAYMENT_INITIALIZED PAYMENT_VERIFIED ORDER_CONFIRMED FULFILLMENT_CREATED COMPLETED COMPENSATING FAILED

پس از Restart شدن Worker، فرایند از وضعیت ذخیره‌شده ادامه پیدا می‌کند. کل تسویه‌حساب نباید بدون بررسی از ابتدا تکرار شود.

قواعد جبران

Idempotency

Endpoint تسویه‌حساب به Idempotency Key نیاز دارد.

اطلاعات زیر ذخیره می‌شود:

customer_id idempotency_key request_hash workflow_id response_status response_body expires_at

قواعد:

  • کلید یکسان با درخواست یکسان، همان نتیجه قبلی را برمی‌گرداند.

  • کلید یکسان با درخواست متفاوت، خطای Conflict ایجاد می‌کند.

  • Retry هیچ‌گاه سفارش یا PaymentIntent دوم ایجاد نمی‌کند.

وضعیت پرداخت

پرداخت ماشین حالت مستقل خود را دارد:

CREATED INITIALIZED REDIRECTED PENDING_VERIFICATION SUCCEEDED FAILED EXPIRED REFUND_PENDING PARTIALLY_REFUNDED REFUNDED REFUND_FAILED

قواعد مهم:

  • Redirect مرورگر، مدرک موفقیت پرداخت نیست.

  • سرور تراکنش را مستقیماً از درگاه تأیید می‌کند.

  • ترکیب Provider و Provider Transaction ID دارای Unique Constraint است.

  • Callbackهای تکراری همان نتیجه قبلی را برمی‌گردانند.

  • Callback خام برای ممیزی، به‌شکل امن ذخیره می‌شود.

  • فرایند تطبیق، تراکنش‌های حل‌نشده یا ناسازگار را بررسی می‌کند.

پرداخت موفق همراه با وضعیت نامشخص سفارش، یک حالت معتبر و قابل‌بازیابی است. این وضعیت باید در داشبورد مالی و عملیات دیده شود.

دفترکل مالی

حقیقت مالی نباید فقط از مجموع‌های قابل‌تغییر سفارش استخراج شود.

برای موارد زیر رکوردهای Append-only ثبت می‌شود:

  • دریافت پرداخت

  • برداشت کیف پول

  • مصرف اعتبار

  • اصلاح مبلغ قلم

  • بازپرداخت جزئی

  • بازپرداخت کامل

  • مبلغ قابل‌پرداخت به فروشگاه

  • مبلغ قابل‌پرداخت به پیک

  • کمیسیون پلتفرم

  • یارانه کمپین

این دفترکل, پایه تطبیق و تسویه مالی است.


۱۳. آماده‌سازی سفارش در فروشگاه و جایگزینی کالا

سفارش تأییدشده وارد یک فرایند فیزیکی می‌شود.

پذیرش فروشگاه

اپلیکیشن فروشگاه سفارش را با مهلت مشخص برای تأیید دریافت می‌کند.

فروشگاه ممکن است به دلایل زیر سفارش را رد کند:

  • شعبه در حال بسته شدن است.

  • صف جمع‌آوری بیش از ظرفیت است.

  • اختلال محلی مانع آماده‌سازی می‌شود.

  • فروشگاه اختلاف زیادی در موجودی تشخیص می‌دهد.

تکرار رد سفارش باید رتبه و ظرفیت فروشگاه را کاهش دهد تا تیم عملیات موضوع را بررسی کند.

فرایند جمع‌آوری

  1. یک نیروی جمع‌آوری تخصیص داده می‌شود.

  2. فهرست اقلام بر اساس چیدمان فروشگاه مرتب می‌شود.

  3. بارکد هر کالا اسکن می‌شود.

  4. تعداد یا وزن واقعی ثبت می‌شود.

  5. اقلام ناموجود، آسیب‌دیده یا ناسازگار گزارش می‌شوند.

  6. جایگزینی‌ها تعیین تکلیف می‌شوند.

  7. مبلغ نهایی دوباره محاسبه می‌شود.

  8. سفارش بسته‌بندی و آماده تحویل اعلام می‌شود.

سیاست جایگزینی

برای هر قلم سفارش یکی از ترجیحات زیر ذخیره می‌شود:

  • بدون جایگزینی

  • جایگزینی طبق قوانین مشخص

  • دریافت تأیید پیش از جایگزینی

  • حذف کالا در صورت نبود موجودی

یک کالای جایگزین باید شرایط زیر را داشته باشد:

  • سازگاری دسته‌بندی

  • رعایت محدودیت‌های غذایی مشتری

  • رعایت سیاست اختلاف قیمت

  • رعایت محدودیت تعداد و اندازه

  • موجودی فعلی

  • قوانین فروشگاه

وضعیت جایگزینی

مهلت پاسخ مشتری باید کوتاه باشد. سفارش نمی‌تواند در حالی که نیروی فروشگاه و پیک منتظر هستند، بدون محدودیت زمانی متوقف بماند.

اصلاح مبلغ نهایی

پس از جمع‌آوری، مبلغ نهایی سفارش ممکن است به دلایل زیر تغییر کند:

  • حذف کالا

  • پذیرش کالای جایگزین

  • وزن واقعی

  • اصلاح قیمت فروشگاه طبق سیاست مجاز

سرویس پرداخت اختلاف مبلغ را از مسیر مالی پشتیبانی‌شده اعمال می‌کند. هر اصلاح باید به قلم سفارش و دلیل آن ارجاع داشته باشد.


۱۴. تخصیص پیک و تخمین زمان تحویل

Dispatch یک مسئله Matching بلادرنگ است.

هدف، تخصیص نزدیک‌ترین پیک نیست. هدف، کاهش مجموع تأخیر تحویل و احتمال شکست تخصیص است، در حالی که عدالت میان پیک‌ها و سلامت بازار نیز حفظ شود.

Pipeline موقعیت پیک

اپلیکیشن پیک، به‌روزرسانی موقعیت را از طریق light polling یا پروتکل Streaming ارسال می‌کند.

مراحل Pipeline:

  1. احراز هویت پیک و دستگاه

  2. اعتبارسنجی Timestamp و منطقی بودن حرکت

  3. تبدیل مختصات به سلول H3

  4. ذخیره آخرین موقعیت در Redis

  5. انتشارsampled history در Kafka

  6. ذخیره داده تاریخی در analytical storage

تمام به‌روزرسانی‌های موقعیت نباید وارد دیتابیس تراکنشی شوند.

تولید کاندید

سرویس Dispatch پیک‌ها را بر اساس عوامل زیر انتخاب می‌کند:

  • سلول‌های H3 نزدیک

  • وضعیت آنلاین و آزاد

  • نوع وسیله نقلیه

  • تعداد مأموریت‌های فعلی

  • محدودیت دسترسی به فروشگاه

  • زمان تخمینی رسیدن به فروشگاه

  • زمان تخمینی آماده شدن سفارش

  • قابلیت اطمینان پیک

  • الگوی رد مأموریت‌های اخیر

راهبرد تخصیص

از یک بازه پیشنهاد کوتاه همراه با تخصیص Compare-and-set استفاده می‌شود.

delivery_task.status = SEARCHING -> پیشنهاد به کاندیدهای رتبه‌بندی‌شده -> اولین پذیرش معتبر برنده می‌شود -> پیشنهاد دیگران لغو می‌شود

به‌روزرسانی دیتابیس شامل وضعیت مورد انتظار و Version است. پذیرش تکراری، نتیجه تخصیص موجود را برمی‌گرداند.

مدل ETA

زمان تحویل برای مشتری باید به‌صورت بازه نمایش داده شود، نه یک دقیقه دقیق.

ETA = تأخیر صف + زمان جمع‌آوری + بافر جایگزینی + زمان بسته‌بندی + زمان تخصیص پیک + مسیر پیک تا فروشگاه + زمان تحویل گرفتن از فروشگاه + مسیر تا مشتری + بافر عدم قطعیت

ورودی‌های مدل شامل موارد زیر هستند:

  • تعداد اقلام و ترکیب دسته‌بندی سبد

  • چیدمان فروشگاه و عملکرد جمع‌آورنده

  • صف فعلی جمع‌آوری

  • تعداد پیک در دسترس

  • تأخیر تاریخی فروشگاه

  • زمان سفر جاده‌ای

  • آب‌وهوا و رخدادهای محلی

  • الگوی تحویل در ساختمان و محله

پلتفرم باید یک بازه همراه با سطح اطمینان نمایش دهد. دقت ظاهری و غیرواقعی، اعتماد مشتری را کاهش می‌دهد.

کاهش کنترل‌شده سرویس Dispatch

وقتی عرضه پیک کم می‌شود:

  • ETA نمایش‌داده‌شده افزایش می‌یابد.

  • شعاع سرویس‌دهی کاهش پیدا می‌کند.

  • فروشگاه‌های با اطمینان پایین موقتاً متوقف می‌شوند.

  • هزینه ارسال طبق سیاست مصوب افزایش می‌یابد.

  • ترافیک کمپین محدود می‌شود.

  • سفارش فقط زمانی وارد صف می‌شود که مشتری پیش از پرداخت وعده طولانی‌تر را دیده باشد.

سیستم نباید پس از از بین رفتن ظرفیت، همچنان وعده تحویل سی‌دقیقه‌ای نمایش دهد.


۱۵. مدل داده

PostgreSQL مرجع تراکنشی اصلی سیستم است.

جدول‌های اصلی

نمونه جدول سفارش

CREATE TABLE orders ( id BIGINT PRIMARY KEY, customer_id BIGINT NOT NULL, address_id BIGINT NOT NULL, region_id INTEGER NOT NULL, store_id BIGINT NOT NULL, quote_id BIGINT NOT NULL, status VARCHAR(40) NOT NULL, subtotal_amount BIGINT NOT NULL, discount_amount BIGINT NOT NULL, delivery_fee BIGINT NOT NULL, service_fee BIGINT NOT NULL, payable_amount BIGINT NOT NULL, final_amount BIGINT, version INTEGER NOT NULL DEFAULT 1, promised_from TIMESTAMPTZ NOT NULL, promised_until TIMESTAMPTZ NOT NULL, created_at TIMESTAMPTZ NOT NULL, updated_at TIMESTAMPTZ NOT NULL );

ایندکس‌های مهم

CREATE INDEX idx_orders_customer_created ON orders (customer_id, created_at DESC, id DESC); CREATE INDEX idx_orders_store_status_created ON orders (store_id, status, created_at); CREATE INDEX idx_reservations_expiry ON inventory_reservations (expires_at) WHERE status = 'ACTIVE'; CREATE UNIQUE INDEX uq_payment_provider_transaction ON payment_intents (provider, provider_transaction_id) WHERE provider_transaction_id IS NOT NULL;

پارتیشن‌بندی

پس از اندازه‌گیری واقعی، جدول‌های بزرگ منطقه‌ای بر اساس زمان پارتیشن‌بندی می‌شوند:

  • order_events به تفکیک ماه

  • inventory_ledger به تفکیک ماه و منطقه

  • audit_logs به تفکیک ماه

  • Callbackهای پرداخت به تفکیک ماه

در مرحله اول، سفارش‌ها باید بر اساس منطقه عملیاتی Shard شوند. پارتیشن‌بندی زمانی در هر منطقه به نگهداری، آرشیو و Retention کمک می‌کند.


۱۶. طراحی API

برای Commandهای مشتری و عملیات از REST استفاده می‌شود. انتشار وضعیت و ساخت Projectionها از طریق رویدادهای غیرهم‌زمان انجام می‌شود.

یافتن فروشگاه

GET /v1/stores?address_id=addr_123 Authorization: Bearer <token>
{ "data": [ { "store_id": "store_4102", "name": "سوپرمارکت نمونه", "eta": { "from_minutes": 24, "to_minutes": 34 }, "delivery_fee": 450000, "is_open": true } ] }

جست‌وجوی محصول

GET /v1/stores/store_4102/products?q=milk&cursor=...

از Cursor Pagination استفاده می‌شود. Cursor شامل مقادیر مرتب‌سازی قطعی جست‌وجو و یک نشانگر نسخه امضاشده است.

تغییر سبد

PUT /v1/carts/current/items/offer_82190012 If-Match: "cart-version-18" Content-Type: application/json { "quantity": 2, "substitution_policy": "ASK" }

تسویه‌حساب

POST /v1/checkouts Idempotency-Key: 8d233f0a-1c3c-4adc-b54a-3d488f5db732 Content-Type: application/json { "cart_id": "cart_9012", "cart_version": 18, "address_id": "addr_123", "payment_method": "ONLINE" }

ساختار خطا

{ "error": { "code": "INVENTORY_UNAVAILABLE", "message": "برخی کالاها دیگر موجود نیستند.", "retryable": false, "request_id": "req_01J2...", "details": { "items": [ { "store_offer_id": "offer_82190012", "available_quantity": 0 } ] } } }

قواعد API

  • هر Command دارای Request ID است.

  • Commandهای حساس به Retry به Idempotency Key نیاز دارند.

  • منابع نسخه‌دار از Optimistic Concurrency استفاده می‌کنند.

  • کلاینت کد خطای دامنه دریافت می‌کند، نه نام Exception داخلی.

  • APIهای داخلی Deadline کوتاه و Retry محدود دارند.

  • Authorization مالکیت منبع و سیاست نقش را بررسی می‌کند.


۱۷. Workflowهای رویدادمحور

Kafka رویدادهای دامنه را به جست‌وجو، اعلان، تحلیل داده، Projectionهای پشتیبانی و یکپارچه‌سازی شرکا منتقل می‌کند.

نمونه رویدادها:

StoreOfferUpdated InventoryAdjusted InventoryReserved ReservationExpired CheckoutStarted OrderCreated PaymentVerified OrderConfirmed StoreAccepted PickingStarted SubstitutionRequested OrderPacked CourierAssigned OrderPickedUp OrderDelivered RefundCompleted

Transactional Outbox

فرض کنید Order Service وضعیت سفارش را روی CONFIRMED ثبت می‌کند و پیش از انتشار OrderConfirmed از کار می‌افتد. در این حالت Fulfillment هیچ‌گاه سفارش را دریافت نمی‌کند.

الگوی Outbox، انتقال وضعیت سفارش و رویداد را در یک تراکنش دیتابیس ذخیره می‌کند.

orders update + order_events insert + outbox_events insert = one transaction

یک Relay ردیف‌های منتشرنشده را به Kafka ارسال می‌کند. Consumerها رویدادها را با تضمین At-least-once پردازش می‌کنند.

Idempotency در Consumer

Consumer باید رویدادهای تکراری را تحمل کند.

روش‌های متداول:

  • Upsert بر اساس Aggregate ID و Version

  • Unique Constraint روی Event ID

  • جدول Inbox داخل تراکنش Consumer

  • انتقال وضعیت Compare-and-set

ترتیب رویدادها

رویدادهای سفارش بر اساس order_id پارتیشن‌بندی می‌شوند. رویدادهای موجودی در مواردی که ترتیب اهمیت دارد، بر اساس ترکیب store_id و sku_id پارتیشن‌بندی می‌شوند.

ترتیب سراسری لازم نیست و هزینه زیادی ایجاد می‌کند.

Backpressure

بزرگ شدن صف باید سیاست صریح داشته باشد:

  • Consumerها بر اساس Lag و سن قدیمی‌ترین پیام Scale شوند.

  • Topicهای سفارش، پرداخت و ایمنی اولویت بالاتر داشته باشند.

  • تحلیل داده پیش از مسیرهای حیاتی اجازه تأخیر پیدا کند.

  • پیش از رسیدن سیستم تراکنشی به اشباع ناامن، پذیرش ترافیک جدید محدود شود.

  • رویدادهای خراب پس از Retry محدود به Dead-letter Topic منتقل شوند.

تطبیق

رویدادها انتشار وضعیت را بهتر می‌کنند. فرایند تطبیق، وضعیت‌های ازدست‌رفته یا ناسازگار را اصلاح می‌کند.

Jobهای زمان‌بندی‌شده باید موارد زیر را پیدا کنند:

  • سفارش تأییدشده بدون وظیفه Fulfillment

  • پرداخت موفق بدون سفارش تأییدشده

  • رزرو فعال پس از زمان انقضا

  • سفارش تحویل‌شده با Capture یا Settlement معلق

  • درخواست بازپرداخت بدون وضعیت نهایی درگاه

  • عرضه فعال موجود در دیتابیس ولی غایب از Search

سیستم قابل‌اعتماد از Retry و Reconciliation در کنار یکدیگر استفاده می‌کند.


۱۸. Cache و مالکیت داده

Redis و OpenSearch زمان پاسخ را بهبود می‌دهند. هیچ‌کدام مالک حقیقت تراکنشی نیستند.

اهداف مناسب برای Cache:

  • کاندیدهای قابلیت سرویس‌دهی

  • خلاصه فروشگاه

  • درخت دسته‌بندی

  • جزئیات محصول

  • نتایج جست‌وجوی محبوب

  • تعریف قوانین قیمت

  • وضعیت نشست

  • شمارنده‌های Rate Limit

  • آخرین موقعیت پیک

اهداف نامناسب برای ذخیره صرفاً در Cache:

  • وضعیت نهایی پرداخت

  • وضعیت سفارش

  • مجموع بازپرداخت

  • رزرو موجودی

  • دفترکل مالی

جلوگیری از Cache Stampede

فروشگاه‌های پرترافیک و صفحات کمپین به روش‌های زیر نیاز دارند:

  • TTL Jitter

  • Request Coalescing

  • Stale-while-revalidate

  • Negative Caching کوتاه

  • کلیدهای نسخه‌دار

  • Prewarm پیش از کمپین برنامه‌ریزی‌شده

رفتار سیستم هنگام خرابی Cache

خرابی Redis نباید به خرابی دیتابیس تبدیل شود.

پلتفرم باید:

  • دیتابیس را با محدودیت سخت Connection و Request محافظت کند.

  • قابلیت‌های غیرحیاتی و پرهزینه را غیرفعال کند.

  • در موارد مجاز، داده قدیمی اما امن ارائه دهد.

  • پیش از آنکه ترافیک Fallback روی PostgreSQL فشار بیش از حد ایجاد کند، Circuit Breaker فعال کند.

  • وقتی وابستگی‌های لازم برای صحت در دسترس نیستند، تسویه‌حساب جدید را رد کند.


۱۹. سناریوهای خرابی و بازیابی

ایندکس جست‌وجو قدیمی است

عامل:

  • تأخیر Consumer کاتالوگ یا قیمت

اثر:

  • مشتری قیمت یا وضعیت موجودی قدیمی می‌بیند.

محافظت:

  • تسویه‌حساب، قیمت، موجودی و کمپین را دوباره اعتبارسنجی می‌کند.

بازیابی:

  • افزایش ظرفیت Consumerها، Replay رویدادها و اجرای تطبیق ایندکس

نتیجه مهندسی:

  • جست‌وجو مدل کشف محصول است، نه مرجع تراکنش.

موجودی رزرو شده، اما پرداخت شکست می‌خورد

محافظت:

  • TTL رزرو و عملیات جبران هنگام شکست پرداخت

بازیابی:

  • رزرو موجودی و توکن ظرفیت فروشگاه به‌شکل Idempotent آزاد شوند.

نتیجه مهندسی:

  • هر رزرو به مالک، وضعیت، زمان انقضا و مسیر آزادسازی نیاز دارد.

پرداخت موفق است، اما تأیید سفارش Timeout می‌شود

محافظت:

  • Workflow ماندگار تسویه‌حساب و Unique بودن شناسه تراکنش درگاه

بازیابی:

  • پرداخت تأیید شود، تأیید سفارش Retry شود و سپس پرونده اصلاح دستی یا بازپرداخت ایجاد شود.

نتیجه مهندسی:

  • Callback پرداخت نباید به یک زنجیره هم‌زمان و شکننده وابسته باشد.

فروشگاه سفارش را پذیرفته، اما جمع‌آورنده کالا را پیدا نمی‌کند

محافظت:

  • موجودی اطمینان، امتیاز اطمینان، اسکن بارکد و سیاست جایگزینی

بازیابی:

  • جایگزین تعیین شود، کالا حذف شود، مبلغ اصلاح و امتیاز اطمینان موجودی به‌روزرسانی شود.

نتیجه مهندسی:

  • خطاهای دنیای فیزیکی باید بخشی از جریان عادی سیستم باشند.

فروشگاه بیش از ظرفیت شلوغ می‌شود

محافظت:

  • رزرو ظرفیت و آستانه‌های صف

بازیابی:

  • فروشگاه از نتایج کشف موقتاً حذف شود، ETA افزایش یابد، تقاضای جدید هدایت شود و سفارش‌های پذیرفته‌شده تکمیل شوند.

نتیجه مهندسی:

  • ظرفیت فروشگاه بخشی از دسترس‌پذیری قابل‌فروش است.

عرضه پیک ناگهان کاهش پیدا می‌کند

محافظت:

  • متریک‌های بلادرنگ عرضه و بازه اطمینان ETA

بازیابی:

  • شعاع سرویس‌دهی کاهش یابد، ETA افزایش پیدا کند، کمپین‌ها غیرفعال و فروشگاه‌های کم‌اطمینان متوقف شوند.

نتیجه مهندسی:

  • وعده تحویل باید پیش از تسویه‌حساب با ظرفیت واقعی هماهنگ شود، نه پس از شروع تأخیر.

Consumer کافکا عقب می‌افتد

محافظت:

  • Alert برای Lag، مقیاس‌پذیری خودکار Consumer، اندازه محدود Payload و برنامه‌ریزی پارتیشن‌ها

بازیابی:

  • گروه‌های حیاتی اولویت‌بندی و رویدادها از Offsetهای نگهداری‌شده Replay شوند.

نتیجه مهندسی:

  • عمق صف به‌تنهایی معیار ضعیفی است. سن قدیمی‌ترین پیام، اثر روی مشتری را بهتر نشان می‌دهد.

دیتابیس منطقه‌ای از دسترس خارج می‌شود

محافظت:

  • دیتابیس Multi-AZ، Failover آزمایش‌شده، جداسازی منطقه‌ای و Backup ماندگار

بازیابی:

  • Failover درون همان منطقه انجام شود. وقتی سازگاری قوی در دسترس نیست، تسویه‌حساب جدید رد شود. مسیرهای مرور امن در صورت امکان فعال بمانند.

نتیجه مهندسی:

  • کاهش کنترل‌شده سرویس به سیاست از پیش تعیین‌شده برای قابلیت‌های قابل‌حفظ نیاز دارد.


۲۰. امنیت و جلوگیری از سوءاستفاده

احراز هویت

  • ورود با OTP و محدودیت تعداد تلاش

  • رهگیری دستگاه و نشست

  • Access Token کوتاه‌عمر

  • چرخش Refresh Token

  • لغو نشست

  • بررسی ریسک برای رفتار ورود غیرعادی

مجوزدهی

از Role-based Access Control همراه با سیاست‌های سطح منبع استفاده می‌شود.

نمونه‌ها:

  • مدیر فروشگاه فقط شعب تخصیص‌یافته را تغییر می‌دهد.

  • نیروی جمع‌آوری فقط وظایف Fulfillment تخصیص‌یافته را به‌روزرسانی می‌کند.

  • پیک فقط مأموریت تحویل فعال خود را می‌بیند.

  • کارشناس پشتیبانی فقط تا سقف تأییدشده بازپرداخت انجام می‌دهد.

  • کارشناس مالی وضعیت پرداخت را بدون مشاهده داده شخصی نامرتبط می‌بیند.

داده حساس

  • شماره موبایل و آدرس در صورت امکان رمزنگاری شوند.

  • فیلدهای حساس در لاگ Mask شوند.

  • دسترسی به جزئیات تحویل محدود و زمان‌دار باشد.

  • دلیل و هویت فرد برای دسترسی مدیریتی ثبت شود.

  • Retention داده بر اساس سیاست مالی و حریم خصوصی انجام شود.

سناریوهای سوءاستفاده

پلتفرم باید موارد زیر را تشخیص دهد:

  • سوءاستفاده از OTP

  • ساخت حساب‌های متعدد برای استفاده از کد تخفیف

  • بررسی مکرر و مشکوک درگاه پرداخت

  • احتکار سبد و رزرو موجودی

  • ادعای جعلی عدم تحویل

  • جعل موقعیت پیک

  • دستکاری وضعیت موجودی توسط فروشگاه

  • تصاحب حساب

  • رفتار غیرعادی در درخواست بازپرداخت

  • Scraping خودکار قیمت و کاتالوگ

کنترل‌ها

  • Rate Limit بر اساس حساب، دستگاه، IP، فروشگاه و کمپین

  • محدودیت رزرو و TTL کوتاه

  • امتیازدهی ریسک بر اساس دستگاه و رفتار

  • به‌روزرسانی امضاشده موقعیت پیک

  • سیاست اثبات تحویل

  • صف بررسی دستی

  • رکوردهای ممیزی تغییرناپذیر

  • Credential سرویس با کمترین سطح دسترسی


۲۱. مشاهده‌پذیری و سطح سرویس

پلتفرم به مشاهده‌پذیری فنی و کسب‌وکاری نیاز دارد.

لاگ‌ها

لاگ ساخت‌یافته شامل موارد زیر است:

  • Request ID

  • Correlation ID

  • Trace ID

  • Hash شناسه مشتری

  • Region ID

  • Store ID

  • Order ID

  • Workflow ID

  • نام و نسخه سرویس

  • کد خطا

Payload کامل پرداخت، شماره موبایل و آدرس نباید در لاگ ثبت شوند.

متریک‌ها

متریک‌های مسیر مشتری:

  • نرخ موفقیت یافتن فروشگاه

  • Latency جست‌وجو و نرخ نتیجه صفر

  • خطاهای تغییر سبد

  • نرخ موفقیت تسویه‌حساب

  • نرخ موفقیت پرداخت

  • تأخیر تأیید سفارش

  • درصد تحویل در بازه وعده‌داده‌شده

متریک‌های موجودی:

  • نرخ شکست رزرو

  • اختلاف موجودی میان جست‌وجو و تسویه‌حساب

  • نرخ کالای پیدا‌نشده توسط جمع‌آورنده

  • تأخیر همگام‌سازی POS

  • اطمینان موجودی به تفکیک فروشگاه و SKU

متریک‌های آماده‌سازی سفارش:

  • زمان پذیرش فروشگاه

  • صف جمع‌آوری

  • مدت جمع‌آوری

  • نرخ جایگزینی

  • فاصله زمانی بسته‌بندی تا دریافت پیک

متریک‌های Dispatch:

  • تعداد پیک آزاد به تفکیک سلول H3

  • زمان تخصیص

  • نرخ رد پیشنهاد

  • تأخیر دریافت سفارش از فروشگاه

  • خطای ETA

  • تعداد سفارش بدون پیک

متریک‌های مالی:

  • نرخ موفقیت درگاه

  • تعداد پرداخت در انتظار تأیید

  • صف بازپرداخت

  • تعداد اختلاف‌های تطبیق

  • عدم توازن تسویه

Tracing

مسیر کامل تسویه‌حساب و آماده‌سازی باید در بخش‌های زیر Trace شود:

  • پیشنهاد قیمت

  • رزرو موجودی

  • رزرو ظرفیت

  • ایجاد سفارش

  • تأیید پرداخت

  • ایجاد وظیفه Fulfillment

  • تخصیص پیک

Spanهای غیرهم‌زمان باید از طریق متادیتای رویداد به یکدیگر متصل شوند.

هشدارها

Alert باید بر اثر مشتری و علائم نزدیک شدن به اشباع متمرکز باشد:

  • مصرف Error Budget تسویه‌حساب

  • صف تأیید پرداخت

  • Latency رزرو موجودی

  • تأخیر اعلان سفارش به فروشگاه

  • سن قدیمی‌ترین پیام حیاتی Kafka

  • سن سفارش بدون پیک

  • صف بازپرداخت

  • Lag تکثیر دیتابیس

  • اشباع ظرفیت منطقه‌ای

نمونه SLO


۲۲. استقرار و انتخاب فناوری

فناوری به‌تنهایی صحت سیستم را ایجاد نمی‌کند.

Kafka مشکل Dual Write ناامن را حل نمی‌کند. از Transactional Outbox استفاده کنید.

Redis مالکیت موجودی را حل نمی‌کند. رزرو تراکنشی و دفترکل لازم است.

Temporal قوانین کسب‌وکار را حذف نمی‌کند. وضعیت‌های Workflow، Timeoutها، Retryها و جبران‌ها باید تعریف شوند.

Kubernetes دیتابیس اشباع‌شده را اصلاح نمی‌کند. محدودیت ظرفیت، پارتیشن‌بندی و Backpressure لازم است.

دسترس‌پذیری دیتابیس

هر منطقه عملیاتی باید شامل موارد زیر باشد:

  • PostgreSQL به‌شکل Multi-AZ

  • Replication هم‌زمان در دامنه خرابی اصلی، در صورت مناسب بودن Latency

  • Read Replica برای بارهای خواندنی مناسب

  • Point-in-time Recovery

  • بازیابی آزمایش‌شده Backup

  • Failover خودکار همراه با Fencing روشن


۲۳. trade off های مهم مهندسی

Modular Monolith در برابر Microservices

Modular Monolith تعداد تماس‌های شبکه، هزینه استقرار و تراکنش‌های توزیع‌شده را کاهش می‌دهد. سرویس‌های مستقل، مالکیت تیمی و مقیاس‌پذیری جداگانه ایجاد می‌کنند.

کار را با ماژول‌های قوی آغاز کنید. موجودی، پرداخت، جست‌وجو، Fulfillment و Dispatch را زمانی جدا کنید که مقیاس یا مالکیت تیمی به ایزوله‌سازی نیاز داشته باشد.

رزرو با PostgreSQL در برابر رزرو با Redis

Redis Throughput بالا و Latency پایین ارائه می‌دهد. PostgreSQL تراکنش ماندگار، Constraint و تطبیق مستقیم با دفترکل موجودی فراهم می‌کند.

در مقیاس فرض‌شده، PostgreSQL باید مالک رزرو باشد. Redis برای Hint موجودی و خواندن‌های پرتکرار استفاده می‌شود. فقط زمانی به سرویس تخصصی رزرو مهاجرت کنید که اندازه‌گیری واقعی، Contention را ثابت کند.

موجودی دقیق در برابر موجودی مبتنی بر اطمینان

دانستن دقیق موجودی فیزیکی میان دو اسکن و دو همگام‌سازی POS اغلب ممکن نیست. نمایش موجودی به‌عنوان حقیقت مطلق، دسترس‌پذیری کاذب ایجاد می‌کند.

از موجودی اطمینان، امتیاز اطمینان، بازخورد جمع‌آورنده و تطبیق استفاده کنید. این طراحی، عدم قطعیت را قابل‌مشاهده و قابل‌مدیریت می‌کند.

نزدیک‌ترین پیک در برابر بهترین پیک

نزدیک‌ترین پیک همیشه بهترین انتخاب نیست. آمادگی فروشگاه، مسیر رسیدن، تعداد مأموریت‌ها، قابلیت اطمینان و عدالت بلندمدت اهمیت دارند.

از امتیاز تخصیص رتبه‌بندی‌شده همراه با Guardrailهای عملیاتی استفاده کنید.


۲۴. تکامل معماری

مرحله اول: محصول اولیه

  • اپلیکیشن تجارت به‌شکل Modular

  • PostgreSQL

  • Redis

  • OpenSearch

  • صف و Worker

  • یک منطقه عملیاتی

  • قوانین ساده ظرفیت فروشگاه و پیک

  • تطبیق پرداخت از اولین نسخه

مرحله دوم: رشد چندشهری

  • مسیریابی منطقه‌ای

  • استخراج سرویس‌های موجودی و پرداخت

  • Transactional Outbox و Kafka

  • بارهای کاری مستقل Fulfillment و Dispatch

  • قابلیت سرویس‌دهی با PostGIS و H3

  • تحلیل داده با ClickHouse

  • SLO رسمی و مالکیت On-call

مرحله سوم: گسترش سراسری

  • چند منطقه عملیاتی

  • شاردهای منطقه‌ای PostgreSQL

  • ظرفیت مستقل Search و Kafka در هر منطقه

  • موتور Workflow ماندگار

  • مدل اطمینان فروشگاه و SKU

  • مدل‌های پیشرفته Dispatch و ETA

  • پلتفرم یکپارچه‌سازی شرکا

  • تطبیق خودکار و ابزارهای اصلاح عملیاتی

  • منطقه Disaster Recovery و Failover آزمایش‌شده

معماری مناسب، هزینه مرحله سوم را از روز اول تحمیل نمی‌کند. در عوض، مسیری روشن برای رسیدن به مرحله سوم ایجاد می‌کند و از بن‌بست معماری جلوگیری می‌کند.


جمع‌بندی

تقلیل Q-commerce به «کاتالوگ، سبد، پرداخت و پیک» مسئله اصلی مهندسی را نادیده می‌گیرد.

یک طراحی در سطح Senior باید نکات زیر را صریح کند:

  • واحد تجاری اصلی، عرضه مخصوص فروشگاه است، نه محصول سراسری.

  • موجودی، یک وضعیت فیزیکی همراه با عدم قطعیت است، نه یک عدد کاملاً قابل‌اعتماد.

  • Search و Cache مدل‌های مشتق‌شده هستند. تسویه‌حساب حقیقت را دوباره اعتبارسنجی می‌کند.

  • موجودی، پرداخت، وضعیت سفارش و ظرفیت، مالک مشخص دارند.

  • تسویه‌حساب یک Saga ماندگار با جبران صریح است.

  • کالای ناموجود و جایگزینی، وضعیت‌های عادی جریان سفارش هستند.

  • تطبیق پرداخت از اولین نسخه Production وجود دارد.

  • ظرفیت فروشگاه و عرضه پیک پیش از پرداخت روی دسترس‌پذیری اثر می‌گذارند.

  • هر عملیات حساس به Retry باید Idempotent باشد.

  • Event وضعیت را منتشر می‌کند. Reconciliation وضعیت را اصلاح می‌کند.

  • مالکیت منطقه‌ای، Latency و دامنه خرابی را کاهش می‌دهد.

  • مشاهده‌پذیری باید وعده کامل به مشتری را اندازه‌گیری کند، نه فقط CPU و حافظه سرویس‌ها را.

معماری بر یک اصل استوار است:

هر وعده‌ای که به مشتری نمایش داده می‌شود، به یک مالک، یک منبع حقیقت، یک قانون انقضا و یک مسیر بازیابی نیاز دارد.

با این مرزبندی‌ها، پلتفرم هنگام قدیمی بودن موجودی، تکرار Callback پرداخت، فشار بیش از ظرفیت فروشگاه، ناپدید شدن پیک‌ها، رشد صف‌ها و Restart سرویس‌ها، رفتاری قابل‌پیش‌بینی خواهد داشت.

سخت‌ترین مسئله، پذیرش یک میلیون سفارش در روز نیست. سخت‌ترین مسئله، هماهنگ نگه داشتن وعده دیجیتال با دنیای فیزیکی، دقیقه‌به‌دقیقه است.

تمام جزئیات معماری و فرضیات مقیاس در این مقاله پیشنهادی هستند. این متن زیرساخت خصوصی، ترافیک Production، کد منبع، الگوریتم‌های اختصاصی یا ساختار داخلی اسنپ‌مارکت را توصیف نمی‌کند.

اسنپ مارکتاکالا
۰
۰
افشین یاری نیا
افشین یاری نیا
شاید از این پست‌ها خوشتان بیاید