
خاندان پهلوی از ۱۳۰۴ تا ۱۳۵۷ خورشیدی، یعنی حدود پنجاهوسه سال، بر ایران حکومت کرد و آخرین سلسلهی پادشاهی در تاریخ این کشور بود. این دوره با نوسازی شتابان، تمرکزگرایی و ناسیونالیسم دولتی شناخته میشود و همزمان با انتقادهای جدی دربارهی استبداد، نابرابری و وابستگی به قدرتهای خارجی همراه است. ارزیابی آن هنوز از موضوعهای پرمناقشهی تاریخ معاصر ایران است.
نام «پهلوی» را رضاخان هنگام رسیدن به سلطنت برگزید. این واژه به زبان پهلوی (فارسی میانه) اشاره دارد و با آن، حکومت خود را به ایران پیش از اسلام پیوند میداد. این انتخاب با سیاست فرهنگی او، یعنی تأکید بر هویت باستانی ایران، هماهنگ بود.
رضا خان در ۱۲۵۶ در آلاشت مازندران به دنیا آمد و در بریگاد قزاق ارتقا یافت. در ۱۲۹۹ (سوم اسفند) با سیدضیاءالدین طباطبایی کودتا کرد و پس از آن وزیر جنگ و سپس نخستوزیر شد. ایران در آن سالها ضعف دولت مرکزی، شورشهای محلی و نفوذ قدرتهای خارجی را تجربه کرده بود. در ۱۳۰۴ مجلس احمدشاه قاجار را برکنار کرد و مجلس مؤسسان سلطنت را به رضاخان سپرد. تاجگذاری او در ۱۳۰۵ برگزار شد.
ارتش و امنیت: ارتش متحدالشکل ملی ساخته شد و شورشهای ایلی و محلی سرکوب شد.
زیرساخت: راهآهن سراسری (تکمیل در ۱۳۱۷)، جادهها و کارخانهها ساخته شد.
آموزش: دانشگاه تهران در ۱۳۱۳ تأسیس شد و مدارس نوین گسترش یافت.
حقوق و قضا: نظام قضایی جدید بهجای محاکم سنتی آمد و قوانین مدنی بر پایهی الگوهای اروپایی تدوین شد.
نام کشور: از ۱۳۱۴ از جهان خواسته شد بهجای «پرشیا» از «ایران» استفاده کند.
سبک زندگی: تغییر لباس مردان و سپس کشف حجاب اجباری در ۱۳۱۴ (رسمی ۱۳۱۴ و ۱۳۱۵) اجرا شد.
حکومت رضاشاه بهتدریج استبدادی شد. مطبوعات و احزاب محدود شدند و مخالفان سرکوب یا حذف شدند. عبدالحسین تیمورتاش، وزیر دربار قدرتمندش، در زندان درگذشت و علیاکبر داور در ۱۳۱۶ خودکشی کرد. کشف حجاب اجباری و قوانین پوشش موجب نارضایی دینی و اجتماعی شد و رویدادهایی مانند ماجرای مسجد گوهرشاد در مشهد (۱۳۱۴) با خشونت سرکوب شد. در دوران او هزینهی اصلاحات بر دوش مردم و روستاییان بود.
رضاشاه در جنگ جهانی دوم اعلام بیطرفی کرد، اما روابطش با آلمان متفقین را نگران کرد. در شهریور ۱۳۲۰ نیروهای شوروی و بریتانیا به ایران حمله کردند. او در ۲۵ شهریور ۱۳۲۰ به نفع پسرش کنارهگیری کرد، به موریس و سپس ژوهانسبورگ تبعید شد و در ۱۳۲۳ همانجا درگذشت.
محمدرضا در ۱۲۹۸ به دنیا آمد و در ۲۲ سالگی پادشاه شد. دههی ۱۳۲۰ دورهی آزادیهای سیاسی نسبی و اقتدار ضعیف شاه بود. بحران آذربایجان و کردستان (۱۳۲۴ تا ۱۳۲۵) با خروج نیروهای شوروی و بازگشت این مناطق به حاکمیت مرکزی پایان یافت. در ۱۳۲۸ سوءقصدی به جان شاه شد که بهانهی تقویت اختیارات او گردید.
در ۱۳۳۰ دولت محمد مصدق صنعت نفت را ملی کرد و با بریتانیا درگیر شد. در ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ با کودتایی که سازمانهای اطلاعاتی آمریکا و بریتانیا در آن نقش داشتند، دولت مصدق سرنگون شد و قدرت شاه استحکام یافت. این رویداد تا امروز از نمادهای مهم حافظهی سیاسی ایرانیان است.
در ۱۳۴۱ و ۱۳۴۲ برنامهی «انقلاب شاه و مردم» (انقلاب سفید) اعلام شد و شامل این موارد بود:
اصلاحات ارضی
حق رأی زنان
سپاه دانش و بهداشت
سهیمکردن کارگران در سود کارخانهها
در دهههای ۱۳۴۰ و ۱۳۵۰ اقتصاد ایران رشد چشمگیری کرد و درآمد نفت، بهویژه پس از ۱۳۵۲، بهشدت افزایش یافت. شهرنشینی، آموزش عالی و حضور زنان در جامعه گسترش یافت و ایران به یکی از متحدان مهم غرب در منطقه بدل شد. جشنهای دوهزار و پانصدسالهی شاهنشاهی در تخت جمشید (۱۳۵۰) نمایشی از همین قدرت و هویت باستانگرا بود.
ساواک، سازمان اطلاعات و امنیت کشور، از ۱۳۳۶ مخالفان را زیر نظر گرفت و در بازداشت و شکنجهی بسیاری از فعالان سیاسی نقش داشت. قیام ۱۵ خرداد ۱۳۴۲ به رهبری روحالله خمینی سرکوب شد و او در ۱۳۴۳ پس از مخالفت با قانون کاپیتولاسیون تبعید شد. در ۱۳۵۴ نظام تکحزبی «رستاخیز» شکل گرفت و در ۱۳۵۵ تقویم شاهنشاهی جایگزین تقویم هجری شمسی شد؛ هر دو اقدام نارضایتیها را افزایش داد. نابرابری اقتصادی، تورم، فساد، حاشیهنشینی شهری و محدودیت آزادیهای سیاسی از دیگر عوامل نارضایتی بود.
از ۱۳۵۶ اعتراضها آغاز شد و در ۱۳۵۷ با تظاهرات، اعتصابها و پیوستن طیفهای متنوع (مذهبی، چپ، لیبرال و ملیگرا) فراگیر شد. شاه در ۲۶ دی ۱۳۵۷ ایران را ترک کرد. خمینی در ۱۲ بهمن بازگشت و در ۲۲ بهمن ۱۳۵۷ نظام سلطنتی فروپاشید. محمدرضاشاه در تبعید بیمار شد و در ۵ مرداد ۱۳۵۹ در قاهره درگذشت.
محمدرضاشاه سه بار ازدواج کرد: با فوزیهی مصری، ثریا اسفندیاری و فرح دیبا. از ازدواج با فرح چهار فرزند داشت: رضا، فرحناز، علیرضا و لیلا. رضا پهلوی، ولیعهد پیشین، پس از انقلاب در تبعید زندگی کرده و در جریانهای اپوزیسیون فعال بوده است.
نگاهها به پهلویها بهشدت دوگانه است:
طرفداران بر نوسازی، تمرکز دولت، گسترش آموزش و حقوق زنان، رشد اقتصادی و جایگاه بینالمللی ایران تأکید میکنند.
منتقدان بر استبداد، سرکوب سیاسی، نابرابری، وابستگی به غرب، کودتای ۱۳۳۲ و نادیدهگرفتن خواست مشارکت سیاسی مردم انگشت میگذارند.