هوارد گاردنر (Howard Earl Gardner) روانشناس رشد و استاد دانشگاه هاروارد، نظریه جالبی با عنوان هوش چندگانه (Theory of multiple intelligences) در سال ۱۹۸۳ مطرح کرد. این روانشناس عقیده داشت هوش یکی از عوامل مهم در پیشتر تحصیلی و یادگیری است و انسانها از بدو تولد با ۸ هوش متولد میشوند. پیش از نظریه گاردنر، تمامی انسانها هوش ریاضی (IQ) را بهعنوان معیاری برای تعیین مهارتهای یادگیری و تواناییهای ذهنی میدانستند؛ این درحالی است که امروزه هوش معانی و دیدگاههای مختلفی دارد.
گاردنر در کتابش مفهوم هوش را بهصورت دقیق توضیح میدهد، هر شخص هنگام تولد با چندین هوش بهدنیا میآید و در هر کدام، انسانها ۳ هوش سطح بالاتر و تواناتری دارند. اگر میخواهید بدانید نظریه هوش چندگانه گاردنر چیست، چه ویژگیهایی دارد و به چند نوع تقسیم میشود تا انتهای این مقاله با ما همراه باشید تا همهچیز را درباره انواع هوش چندگانه به شما توضیح دهیم.
علم روانشناسی، هوش را مجموعهای از عملکردهای ذهنی و استعدادهای ذاتی معرفی میکند. به تمامی تواناییهای مرتبط با حافظه، دقت، تمرکز، یادگیری، منطق، سرعت پردازش، استدلال، حل مسئله و برنامهریزی که برای پاسخگویی به فشارهای محیطی به انسان ها کمک میکنند؛ هوش گفته میشود.
هوارد گاردنر نیز در کتاب «چارچوبهای ذهنی: نظریه هوش چندگانه» هوش را «پتانسیل و توانایی از جنس زیست روانشناختی برای تحلیل و پردازش اطلاعات معرفی میکند» تا در شرایط فرهنگی و اجتماعی مختلف بتواند مشکلات را به شیوههای مرتبط با آن شرایط حلوفصل کند.
گاردنر این توانایی بالقوه ذهنی را در ۸ دستهبندی مختلف معرفی میکند که در بهروزرسانیهای خود، دو نوع هوش دیگر و در مجموع ۱۰ هوش چندگانه را به دنیای روانشناسی و تحصیل معرفی کرد.
طبق نظریه گاردنر، همه انسانها مجموعهای از هوشهای چند گانه دارند که سطح رشد هرکدام در افراد متفاوت است و ۳ هوش برایشان در سطح بالاتری قرار میگیرد. شناخت انواع هوش و احترام به ویژگیهای هر کدام، با پذیرش انواع روشهای یادگیری و تفاوتهای انسانها رابطهای مستقیم دارد.
گاردنر الگوی مؤثری را برای درک چگونگی یادگیری در تمامی انسانها بدون درنظر گرفتن مشخصاتی مانند جنسیت، قومیت، بافت فرهنگی یا مقام و منزلت اقتصادی-اجتماعی معرفی میکند. بنابراین هوش توانایی فراتر از درک ریاضی و زبانی است و مفهوم هوش در استعداد و تواناییهایی مانند فضایی-دیداری، درونفردی، بینفردی، طبیعتگرایانه و … خلاصه میشود. هوشهای ۸گانه انسانی در دستهبندی زیر جای میگیرند:
با عمیقترشدن مطالعات گاردنر الگوی هوشهای چندگانه با گذشت زمان کاملتر شد و هوش وجودی (Existential) و هوش اخلاقی (Moral) نیز به فهرست هوشهای چندگانه اضافه شدند. بنابراین هوش دهگانهی زندگی، برای بررسی ابعاد مختلف یادگیری و تفاوتهای افراد در توانایی و استعدادها شکل گرفت.
هوش یکی از مهمترین علل یادگیری و پیشرفت تحصیلی کودکان و نوجوانان است. با شناخت نوع هوش قالب هر کودک و نوجوان، میتوان روش تربیتی و آموزش تحصیلی مناسب با تواناییشان را به کار برد. سبکهای مختلف یادگیری فردی به تقویت انواع هوشهای چندگانه کمک زیادی میکند.
بنابراین اصلیترین کاربرد این نظریه، شناخت استعدادها و تواناییهای فردی و تلاش برای رشد و پرورش آنها است. گاردنر بر این عقیده است که هیچکس بیاستعداد یا بدون مهارت نیست. بلکه هر شخص در یک یا چند هوش، سطح بالایی دارد.
برخلاف گذشته که افراد تنها در هوش ریاضی (IQ) خلاصه میشدند و اگر توانایی محاسباتی بالایی داشتند به آنها باهوش و در غیر اینصورت افراد آیکیو پایین نام میگرفتند. ایندرحالیاست که امروزه اگر هوش ریاضی یک شخص پایین باشد به این معنی است که در هوشهای دیگر مانند هوش جنبشی، هوش زبانی یا … تواناییهای بیشتری دارد.
با شناخت هوش چندگانه، مشاوره و استعدادیابی شغلی و تحصیلی سادهتر میشوند و میتوان برنامهریزی تحصیلی و استخدام را بر مبنای دقیق استعداد و تواناییهای واقعی انجام داد. بهصورت کلی این نظریه در محیط های آموزشی و شغلی اهمیت و کاربرد بالایی دارد.
۸ دستهبندی هوشهای هوارد گاردنر دستهبندی مختلفی از تواناییهایمان را به تصویر میکشند. برخی از ویژگیهای این هوشها عبارتند از:
هوش فضایی توانایی ذهن در تجسم اشکال، تصاویر، نمودارها، جهتیابیها و چنین مواردی را نشان میدهد. افراد دارای هوش تصویری، توانایی تجسمی بالایی دارند و بهگفته گاردنر هنرمندان خبرهای میشوند، بیدلیل نیست که نقاشیهای شگفتانگیزی را طراحی میکنند. کسانی که از این استعداد بهره میبرند در جهتیابیها، تفسیر تصاویر، فیلمها، نمودارها و نقشهها خوب عمل کنند.
هوش زبانی - کلامی توانایی افراد در بیان احساست با نوشتن و صحبتکردن را نشان میدهد. افراد در این سخنرانی، خوانندگی و نویسندگی تبحر بالایی دارند و میتوانند خواستههای خود را با چیدن کلمات کنارهم با اعتماد به نفس بالا بیان کنند. گاردنر برای افراد با هوش زبانی مفاهیمی مانند معناشناسی، آواشناسی، شناخت قواعد و دستور زبان و کاربرد لغات در شرایط مختلف را ضروری بیان میکند.
اگر شما هم از توانایی برخی افراد در حل مسائل ریاضی شگفتزده میشوید؛ باید بگوییم این افراد هوش منطقی و قدرت محاسبات ذهنی بالایی دارند. افراد با این توانایی، میتوانند مسائل پیچیده و مشکلات را تجزیهوتحلیل کرده و ساختارهای محاسباتی و ریاضی را در کمترل زمان حل کنند. افراد دارای هوش منطقی دوست دارند زندگی را با اعداد، الگوها و روابط ریاضی بسنجند و در حل مباحث ریاضی بسیار قوی هستند.
افزاد دارای هوش جنبشی - حرکتی در انجام حرکات بدنی سخت و سنگین، کنترل و حفظ تعادل جسمانی بسیار توانمند هستند. این افراد در رشتههای ورزشی عملکرد موفقی دارند. در کارهای با هماهنگی بالای چشم و دست و فعالیتهای فیزیکی، استعدادهایشان را نشان میدهند.
افراد با هوش موسیقیایی درک بالایی در ریتمها، صداها و الگوهای موسیقی دارند. بسیاری از سازندگان موسیقی و کسانی که در این عرصه فعالیت دارند، از این نوع هوش بهره میبرند. افراد با این استعداد میتوانند آلات مختلف موسیقی را بهخوبی بنوازند و در آوازخوانی، شناسایی الگوی آهنگها، درک نتهای موسیقی و بهخاطر سپردن آنها بسیار توانمند هستند.
هوش بینفردی درک بالای افراد از محیط پیرامون و مردم و توانایی انجام کارهای گروهی را نشان میدهد. افراد دارای این ویژگی بهراحتی میتوانند در موقعیتهای مختلف افراد را درک کرده و با ارزیابی احساسات و انگیزه دیگران، مسائل پیرامون را حلوفصل کنند. اگر کسی بدون اینکه احساساتتان را بیان کنید عصبانیت یا خوشحالی شما را درک کند، این شخص از هوش بینفردی بالایی برخودار است.
افراد با هوش درونفردی با عواطف و احساسات خود ارتباط نزدیکی داشته و درونگرا هستند و از رؤیاپردازی و فکر کردن لذت میبرند. این افراد آرام و بیصدا هستند و در اکثر مواقع از کارهای گروهی لذت نمیبرند. زمان زیادی را برای شناخت و درک احساسات خود صرف میکنند و صلحجو و منظم هستند.
احتمالاْ شما هم طرفداران محیط زیست را میشناسید، اینها همان افراد با هوش طبیعتگرا هستند که به طبیعت و پرورش موجودات اهمیت زیادی میدهند و از انجامدادن کارهای مؤثر در طبیعت لذت میبرند. گیاهشناسی، جانورشناسی، کوهنوردی، صحرانوردی و چادر زدن در طبیعت از علایق افراد با هوش طبیعتگرا است.