
بخشی از کتاب شطرنج و استراتژی
با ترجمه بیژن صادقی مهر
شطرنج را «بازی شاهانه» مینامند؛ زیرا از دیرباز با خاندانهای سلطنتی و اشرافزادگان پیوند داشته است. بهطور سنتی، این بازی با شور و اشتیاق، ظرافت، هوش برتر و آیندهنگری، پشتکار و شجاعت همراه دانسته میشود.
بازی شطرنج هزاران سال قدمت دارد. در پردهای از اسطوره و افسانه پوشیده شده و منشأ آن همچنان تاریخدانان را شگفتزده و متحیّر میسازد. زیبایی و پیچیدگی ژرف این بازی قرنهاست که ریاضیدانان و فیلسوفان را مجذوب خود کرده و لذتی فکری و پیچیده برای آنان فراهم آورده است.
در دوران معاصر، شطرنج به بستری حاصلخیز برای پیشرفتهای شگرف در زمینههای هوش مصنوعی ، شبکههای عصبی و الگوریتمهای تصمیمگیری تبدیل شده است.
از دیدگاه تاریخی، ناپلئون بناپارت از شطرنج برای آزمودن استراتژیهای نظامی خود استفاده میکرد، در حالیکه ژاکوپو دا چِسوله از این بازی الهام گرفت تا کتاب تأثیرگذار خود درباره اخلاق و رفتار انسانی را بنویسد؛ اثری که پس از کتاب مقدس، دومین کتاب پرفروش در قرون وسطی بود.
حتی سنت ترزا اهل آویلا ، راهبهای اندیشمند از قرن شانزدهم میلادی، از شطرنج به عنوان تمثیلی برای بررسی پویاییهای تفکر و دعا در اثر معنوی خود با عنوان راه کمال بهره گرفت.
در دوران معاصر نیز، نیروی تفنگداران دریایی ایالات متحده از شطرنج در آموزشهای نظامی خود استفاده کرده است تا محیطی با تفکر استراتژیکتر و تحلیلیتر ایجاد کند.
در سراسر تاریخ چند هزار سالهاش، شطرنج همواره بازتابی از روح زمان خود بوده است و همبستگیهای ژئوپلیتیکی شگفتانگیزی را آشکار کرده است.
در دوران رنسانس، هنگامیکه رم و فلورانس بر فرهنگ و تجارت جهانی سیطره داشتند، قویترین بازیکنان شطرنج جهان، ایتالیایی بودند. در قرن هجدهم و میانه قرن نوزدهم، یعنی دوران ناپلئونی، این برتری به فرانسویها منتقل شد.پس از آن، نوبت به انگلیسیها، آلمانیها و آمریکاییها رسید — هرچند با چند استثنا.
در سال ۱۹۷۲، در اوج جنگ سرد، نبردی حماسی میان قهرمان روس، بوریس اسپاسکی ، و رقیب آمریکاییاش، بابی فیشر ، توجه جهانیان را به خود جلب کرد و به تمثیلی از خودِ جنگ سرد بدل شد.
در سال ۲۰۱۲، همزمان با ظهور قدرتهای اقتصادی آسیایی، قهرمان جهانی مردان در شطرنج هندی بود و قهرمان جهانی زنان چینی. این رویدادها نمیتوانند صرفاً تصادفی باشند؛ به نظر میرسد هرگاه ملتی به مرتبه قدرت جهانی دست مییابد، بخشی از روحیه جسورانه و قدرتطلب آن ملت به دنیای شطرنج نفوذ میکند و غالباً به ظهور قهرمانان جهانی میانجامد — پدیدهای که زمینهساز این همبستگی تاریخی و ژئوپلیتیکی شگفتانگیز است.