متن شعری صندلی برای مردگان علی مومنی به مثابه ی مانیفستی برای جریان "نئو اسپاسمانتالیسم " (فرزاد میراحمدی )
آغاز سخن :از حجم به فضای زیسته
نئواسپاسمانتالیسم شاید خود را تداوام عینی شعر حجم نپندارد؛ بلکه بازگشت انتقادی به امکان‌هایی است که شعر حجم گشود و در محدودهٔ پدیدارشناسیِ حضور، فرم و گشودگیِ ناب باقی گذاشت. شعر حجم، با شکستن خط روایی و استقلال‌بخشیدن به تصویر، فضا را از پس‌زمینه به موضوع شعر تبدیل کرد. در آن، بدن و زبان متن شعری به سوی بیرون گشوده می‌شدند؛ اما این گشودگی غالبن در قلمرو پدیدار، انتزاع، تعلیق و تجربهٔ نابِ ادراکی تثبیت می‌گردید.نئواسپاسمانتالیسم می‌پرسد:اگر فضا فقط فضای ادراک نباشد، بلکه فضای زیستن، رنج‌کشیدن، به‌یادآوردن، محبوس‌بودن، جنگ‌دیدن و در جهان افکنده‌شدن باشد، شعر چگونه باید در آن حرکت کند؟از این‌رو، نئواسپاسمانتالیسم فضای شعر را از خلأ انتزاعی به فضای زیسته ی دازاین منتقل می‌کند؛ فضایی که در آن بدن، تاریخ، اشیا، شهر، مرگ، حافظه، سیاست روزمره و زبان، همگی در یک میدان ناپایدارِ پدیداری با یکدیگر نسبت برقرار می‌کنند.
اصل نخست: فضا مکانِ فاصله نیست، شیوه ی بودن است
در خوانش هایدگری، دازاین ابتدا در یک فضای هندسی قرار ندارد تا بعدن با آن رابطه برقرار کند. دازاین از آغاز، فضامند است. او با نزدیک‌کردن، دورکردن، جهت‌یابی، گشودن و بستن، جهان خود را می‌سازد.از این منظر، "نفیِ دوری" در نئواسپاسمانتالیسم به معنای حذف فاصلهٔ مکانی نیست؛ بلکه به معنای از میان‌برداشتن فاصله‌ای است که شیء را از امکانِ زیستهٔ آن جدا می‌کند. آنچه دور است، لزوماً در فاصلهٔ جغرافیایی نیست؛ و آنچه نزدیک است، لزومن در دسترس نیست.مردگان، جنگ، زندان، کودکی، بدن، شهر و تاریخ ممکن است از نظر مکانی دور باشند، اما در تجربهٔ دازاین به نزدیک‌ترین چیزها تبدیل شوند. بنابراین شعر باید فاصله ی میان امر روزمره و امر فلسفی، میان بدن و جهان، میان واقعه و پدیدار، و میان اکنون و حافظه را بازتنظیم کند.
اصل دوم: بدن باید "برابرایستا" شودبدن در نئواسپاسمانتالیسم صرفن موضوع توصیف نیست؛ بدن، ابزار سنجش و تولید فضاست. بدنِ شاعر باید در برابر جهان "برابرایستا"شود: نه به معنای بی‌تفاوتی و تعادل ایستا، بلکه به معنای توانایی ایستادن در برابر نیروهای متعارض جهان.بدنِ زندانی در سلول انفرادی، اگر نتواند در فضای محدود خود جایگاهی برای ایستادن، نفس‌کشیدن و جهت‌یابی پیدا کند، به فروپاشی می‌رسد. این وضعیت تمثیلی از زبان نیز هست. زبان، اگر در یک نظام بستهٔ فرمی یا در تکرارِ خودبسندهٔ تصویر محبوس شود، به خودفروختگی، فرسودگی و ازهم‌پاشی دچار می‌شود.پس شعر نئواسپاسمانتالیستی باید برای بدن امکان ایستادن فراهم کند؛ حتی اگر این ایستادن در فضای بحران، فقدان، زندان یا تاریخِ فاجعه‌بار رخ دهد.بدن، پیش از آنکه دیده شود، باید بتواند در جهان موضع بگیرد.از همین‌رو، بدن در این شعر فقط پدیدار نیست؛ بدن، جایگاه مواجهه با پدیدار است. بدن در برابر خود، در برابر دیگری و در برابر جهان می‌ایستد.
اصل سوم: آزادی، رهاشدگی از جهان نیست
آزادی در نئواسپاسمانتالیسم آزادیِ سوژه‌ای منزوی و انتخاب‌گر نیست. دازاین آزاد است، زیرا در امکان‌های جهان گشوده شده است؛ اما این آزادی همیشه با افکنده‌شدگی، تاریخ، زبان، مرگ و وضعیت زیسته درگیر است.آزادی یعنی تواناییِ گشودن امکان درون وضعیت، نه خروج کامل از وضعیت.از این جهت، نئواسپاسمانتالیسم با فهمی رمانتیک از آزادی، که شاعر را موجودی بیرون از جهان و مستقل از تاریخ می‌داند، فاصله می‌گیرد. شاعر در جهان افکنده شده است؛ در خیابان، اتاق، سلول، جنگ، حافظه، خانواده، بدن و زبان. شعر آزاد نیست چون از واقعیت فاصله می‌گیرد؛ آزاد است چون نسبت‌های تثبیت‌شدهٔ واقعیت را دوباره می‌گشاید.
اصل چهارم: پدیدار باید مجالِ پدیدارشدن پیدا کند
لوگوس در این جریان فقط نظم استدلالی یا ابزار نام‌گذاری نیست. لوگوس، به معنای هایدگری، مجالِ دیدن و آشکارشدن چیزی است که خود را در نسبت با چیز دیگر فراهم می‌کند.در نئواسپاسمانتالیسم، پدیدار هرگز به صورت شیئی منفرد و خودبسنده ظاهر نمی‌شود. چیزی هنگامی دیده می‌شود که در نسبت با چیز دیگری پدیدار گردد:باران در نسبت با مردگان؛صندلی در نسبت با غیاب؛پیشانی در نسبت با مهر؛نقطه در نسبت با پرستشگاه؛دیوار در نسبت با امکانِ کوچه؛بدن در نسبت با زندان و جهان؛کلمه در نسبت با خواندن و نوشتن.ازاین‌رو، شعر به جای آنکه اشیا را توصیف کند، مناسبات پدیداری آن‌ها را آشکار می‌سازد.در عبارت:/چرا که ابعاد معبد خطوط‌اند/پرستشگاه نقطه/پیشانی جلو می‌آورند تا محل فرود آن را تماشا کنند/خط، نقطه، معبد، پیشانی و مهر در جایگاه‌های تثبیت‌شدهٔ خود باقی نمی‌مانند. هرکدام امکان ظهور دیگری را فراهم‌کند.
این همانجابه‌جاییِ پدیداریِ واژه‌هاست: واژه نه فقط چیزی را می‌گوید، بلکه محل دیدنِ چیز دیگری می‌شود.
اصل پنجم: شعر باید به زندگی روزانه وارد شود، اما در آن حل نشود
ورود به زندگی روزانه به معنای گزارش‌نویسی، واقع‌گرایی خام یا ثبت مستقیم وقایع نیست. نئواسپاسمانتالیسم روزمرگی را به‌عنوان میدان اصلیِ افکنده‌شدگی دازاین وارد شعر می‌کند.زندان، خیابان، اتاق، پیشانی، دیوار، عکس، آب، گلدان، صندلی، بدن و کلمه، اشیای معمولی‌اند؛ اما شعر باید نشان دهد که امر معمولی هرگز صرفاً معمولی نیست. در هر شیء، امکانِ تاریخی، هستی‌شناختی و زبانی پنهان است.در اینجا، صندلی برای مردگان نمونه‌ای محوری است. صندلی از شیئی خانگی و کاربردی به جایگاه غیاب، حافظه و مردگان تبدیل می‌شود. این تبدیل، حاصل نمادپردازی ساده نیست؛ نتیجهٔ تغییر میدانِ فضایی و میانگفتمانیِ شیء است.روزمرگی در شعر نئواسپاسمانتالیستی نه سطحی در برابر عمق، بلکه خودِ محلِ ظهور عمق است.
اصل ششم: بی‌وطتن‌کردن کلمه
کلمه باید از وطن نحوی، معنایی و تصویریِ خود خارج شود. بی‌وطتن‌کردن کلمه به معنای بی‌معناکردن آن نیست؛ بلکه انتقال آن به فضایی است که در آن معنای پیشین هنوز حضور دارد، اما دیگر بر کلمه سلطهٔ کامل ندارد.در نئواسپاسمانتالیسم:مهر هم نشانهٔ تقدس است، هم اثر فشار، هم علامت نقص و هم امکانِ مستی؛نقطه هم پایان خط است، هم پرستشگاه؛پیشانی هم سطح بدن است، هم محل فرود معنا؛دیوار هم مانع است، هم امکانِ ساخته‌شدنِ کوچه؛گلدان هم شیء روزمره است، هم زمانِ بی‌نهایتی که گل‌ها و حروف در آن چیده می‌شوند؛خواندن به فراهم‌شدنِ نوشتن و «نوشتن» به فراهم‌شدنِ خواندن تبدیل می‌شود.کلمه در این وضعیت از مالکیت یک معنا خارج می‌شود و وارد مدارهای تازه می‌گردد. این حرکت، شکل زبانیِ آزادی است.
اصل هفتم: میانگفتمان، نه کولاژ
نئواسپاسمانتالیسم از هم‌نشینی حوزه‌های ناهمگون استفاده می‌کند، اما این هم‌نشینی نباید به کولاژی تصادفی و شلخته تبدیل شود. میانگفتمان در اینجا فضای اصطکاک و لغزش میان گفتمان‌هاست:گفتمان فلسفی؛زبان روزانه؛امر سیاسی و تاریخی؛اسطوره؛بدن؛معماری؛طبیعت؛زبان‌شناسی؛حافظهٔ جمعی.این گفتمان‌ها در کنار هم صرفاً قرار نمی‌گیرند؛ بلکه یکدیگر را تغییر می‌دهند. معنای هر عنصر از تماس با عنصر دیگر تولید می‌شود.در صندلی برای مردگان، باران از پدیده‌ای طبیعی به عدد، تاریخ، آمار قربانیان و حافظهٔ فاجعه تبدیل می‌شود. در اینجا، طبیعت، تاریخ و زبان در یک میانگفتمان واحد با یکدیگر اصطکاک پیدا می‌کنند. باران دیگر فقط نمی‌بارد؛ مردگان را به زبان می‌آورد.
اصل هشتم: نگاه اوربیتالی جای روایت خطی را می‌گیرد
نگاه نئواسپاسمانتالیستی خطی نیست. شعر از نقطه‌ای به نقطهٔ دیگر حرکت نمی‌کند تا به معنایی نهایی برسد. معنا در مدارهای مختلف می‌چرخد و هر بار از زاویه‌ای تازه بازمی‌گردد.در نگاه اوربیتالی، مرکز معنا ثابت نیست؛ مرکز، غایب یا لرزان است. کلمات، تصاویر و رخدادها پیرامون این مرکز ناپایدار حرکت می‌کنند.در صندلی برای مردگان، صندلی، باران، مردگان، آینه، ماه، جنگ و زبان در مدارهای گوناگون به هم بازمی‌گردند. این بازگشت، تکرار مکانیکی نیست؛ هر بار چیزی از معنای پیشین جابه‌جا می‌شود.پس ساختار شعر می‌تواند چنین باشد:بازگشت، اما نه بازگشت به همان معنا؛تکرار، اما نه تکرار همان تصویر؛حرکت مداری، اما بدون مرکز نهایی.
اصل نهم: زمان هنری، آینده‌ای برای خواندن و نوشتن
نئواسپاسمانتالیسم زمان را فقط توالی رویدادها نمی‌داند. زمان هنری در لحظه‌ای شکل می‌گیرد که نوشتن هنوز به خواندن نرسیده و خواندن هنوز نوشتن را به پایان نبرده است.
در این وضعیت، آینده چیزی نیست که پس از اکنون بیاید؛ آینده در خودِ عملِ نوشتن حضور دارد. هر کلمه، امکانِ خوانش بعدی را فراهم می‌کند و هر خوانش، نوشتن را به مسیر تازه‌ای می‌فرستد.تصویر گلدان بی‌نهایت در یادداشت مومنی، استعاره‌ای از همین زمان است: گلدانی که در آن، گل و حرف، طبیعت و نوشتار، اکنون و آینده، در کنار هم چیده می‌شوند. نوشتن چیزی را کامل نمی‌کند؛ آن را برای خوانش‌های بعدی باز می‌گذارد.به این معنا، شعر نئواسپاسمانتالیستی همیشه ناتمام است، اما ناتمامی آن نقص نیست؛ ناتمامی، شرط آزادیِ پدیدار است.
اصل دهم: خودسامان‌دهی، نه بی‌نظمی
مرکززدایی شعر نباید به بی‌قانونی زبان منجر شود. نئواسپاسمانتالیسم به جای نظم ازپیش‌تحمیل‌شده، به خودسامان‌دهی متن اعتماد می‌کند.خودسامان‌دهی یعنی متن از طریق تکرار، بازگشت، جابه‌جایی، پژواک، تقارن، گسست و پیوندهای درونی، نظم خود را تولید کند. این نظم مانند یک طرح هندسی بسته نیست؛ بیشتر به نموداری فراکتالی شباهت دارد که در مقیاس‌های مختلف، الگوهای مشابه اما نایکسان ایجاد می‌کند.تکرار ساختارهایی مانند:/باران به شکل…/ما را مقابل ما…/بدون…/درون آینه…/متن را به شبکه‌ای خودبازتابنده تبدیل می‌کند.
این همانجابه‌جاییِ پدیداریِ واژه‌هاست: واژه نه فقط چیزی را می‌گوید، بلکه محل دیدنِ چیز دیگری می‌شود.
اصل پنجم: شعر باید به زندگی روزانه وارد شود، اما در آن حل نشود
ورود به زندگی روزانه به معنای گزارش‌نویسی، واقع‌گرایی خام یا ثبت مستقیم وقایع نیست. نئواسپاسمانتالیسم روزمرگی را به‌عنوان میدان اصلیِ افکنده‌شدگی دازاین وارد شعر می‌کند.زندان، خیابان، اتاق، پیشانی، دیوار، عکس، آب، گلدان، صندلی، بدن و کلمه، اشیای معمولی‌اند؛ اما شعر باید نشان دهد که امر معمولی هرگز صرفاً معمولی نیست. در هر شیء، امکانِ تاریخی، هستی‌شناختی و زبانی پنهان است.در اینجا، صندلی برای مردگان نمونه‌ای محوری است. صندلی از شیئی خانگی و کاربردی به جایگاه غیاب، حافظه و مردگان تبدیل می‌شود. این تبدیل، حاصل نمادپردازی ساده نیست؛ نتیجهٔ تغییر میدانِ فضایی و میانگفتمانیِ شیء است.روزمرگی در شعر نئواسپاسمانتالیستی نه سطحی در برابر عمق، بلکه خودِ محلِ ظهور عمق است.
اصل ششم: بی‌وطتن‌کردن کلمه
کلمه باید از وطن نحوی، معنایی و تصویریِ خود خارج شود. بی‌وطتن‌کردن کلمه به معنای بی‌معناکردن آن نیست؛ بلکه انتقال آن به فضایی است که در آن معنای پیشین هنوز حضور دارد، اما دیگر بر کلمه سلطهٔ کامل ندارد.در نئواسپاسمانتالیسم:مهر هم نشانهٔ تقدس است، هم اثر فشار، هم علامت نقص و هم امکانِ مستی؛نقطه هم پایان خط است، هم پرستشگاه؛پیشانی هم سطح بدن است، هم محل فرود معنا؛دیوار هم مانع است، هم امکانِ ساخته‌شدنِ کوچه؛گلدان هم شیء روزمره است، هم زمانِ بی‌نهایتی که گل‌ها و حروف در آن چیده می‌شوند؛خواندن به فراهم‌شدنِ نوشتن و «نوشتن» به فراهم‌شدنِ خواندن تبدیل می‌شود.کلمه در این وضعیت از مالکیت یک معنا خارج می‌شود و وارد مدارهای تازه می‌گردد. این حرکت، شکل زبانیِ آزادی است.
اصل هفتم: میانگفتمان، نه کولاژ
نئواسپاسمانتالیسم از هم‌نشینی حوزه‌های ناهمگون استفاده می‌کند، اما این هم‌نشینی نباید به کولاژی تصادفی و شلخته تبدیل شود. میانگفتمان در اینجا فضای اصطکاک و لغزش میان گفتمان‌هاست:گفتمان فلسفی؛زبان روزانه؛امر سیاسی و تاریخی؛اسطوره؛بدن؛معماری؛طبیعت؛زبان‌شناسی؛حافظهٔ جمعی.این گفتمان‌ها در کنار هم صرفاً قرار نمی‌گیرند؛ بلکه یکدیگر را تغییر می‌دهند. معنای هر عنصر از تماس با عنصر دیگر تولید می‌شود.در صندلی برای مردگان، باران از پدیده‌ای طبیعی به عدد، تاریخ، آمار قربانیان و حافظهٔ فاجعه تبدیل می‌شود. در اینجا، طبیعت، تاریخ و زبان در یک میانگفتمان واحد با یکدیگر اصطکاک پیدا می‌کنند. باران دیگر فقط نمی‌بارد؛ مردگان را به زبان می‌آورد.
اصل هشتم: نگاه اوربیتالی جای روایت خطی را می‌گیرد
نگاه نئواسپاسمانتالیستی خطی نیست. شعر از نقطه‌ای به نقطهٔ دیگر حرکت نمی‌کند تا به معنایی نهایی برسد. معنا در مدارهای مختلف می‌چرخد و هر بار از زاویه‌ای تازه بازمی‌گردد.در نگاه اوربیتالی، مرکز معنا ثابت نیست؛ مرکز، غایب یا لرزان است. کلمات، تصاویر و رخدادها پیرامون این مرکز ناپایدار حرکت می‌کنند.در صندلی برای مردگان، صندلی، باران، مردگان، آینه، ماه، جنگ و زبان در مدارهای گوناگون به هم بازمی‌گردند. این بازگشت، تکرار مکانیکی نیست؛ هر بار چیزی از معنای پیشین جابه‌جا می‌شود.پس ساختار شعر می‌تواند چنین باشد:بازگشت، اما نه بازگشت به همان معنا؛تکرار، اما نه تکرار همان تصویر؛حرکت مداری، اما بدون مرکز نهایی.
اصل نهم: زمان هنری، آینده‌ای برای خواندن و نوشتن
نئواسپاسمانتالیسم زمان را فقط توالی رویدادها نمی‌داند. زمان هنری در لحظه‌ای شکل می‌گیرد که نوشتن هنوز به خواندن نرسیده و خواندن هنوز نوشتن را به پایان نبرده است.
در این وضعیت، آینده چیزی نیست که پس از اکنون بیاید؛ آینده در خودِ عملِ نوشتن حضور دارد. هر کلمه، امکانِ خوانش بعدی را فراهم می‌کند و هر خوانش، نوشتن را به مسیر تازه‌ای می‌فرستد.تصویر گلدان بی‌نهایت در یادداشت مومنی، استعاره‌ای از همین زمان است: گلدانی که در آن، گل و حرف، طبیعت و نوشتار، اکنون و آینده، در کنار هم چیده می‌شوند. نوشتن چیزی را کامل نمی‌کند؛ آن را برای خوانش‌های بعدی باز می‌گذارد.به این معنا، شعر نئواسپاسمانتالیستی همیشه ناتمام است، اما ناتمامی آن نقص نیست؛ ناتمامی، شرط آزادیِ پدیدار است.
اصل دهم: خودسامان‌دهی، نه بی‌نظمی
مرکززدایی شعر نباید به بی‌قانونی زبان منجر شود. نئواسپاسمانتالیسم به جای نظم ازپیش‌تحمیل‌شده، به خودسامان‌دهی متن اعتماد می‌کند.خودسامان‌دهی یعنی متن از طریق تکرار، بازگشت، جابه‌جایی، پژواک، تقارن، گسست و پیوندهای درونی، نظم خود را تولید کند. این نظم مانند یک طرح هندسی بسته نیست؛ بیشتر به نموداری فراکتالی شباهت دارد که در مقیاس‌های مختلف، الگوهای مشابه اما نایکسان ایجاد می‌کند.تکرار ساختارهایی مانند:/باران به شکل…/ما را مقابل ما…/بدون…/درون آینه…/متن را به شبکه‌ای خودبازتابنده تبدیل می‌کند.هر بخش، شکل کوچک‌شده یا تغییرشکل‌یافتهٔ کل شعر است، بی‌آنکه کاملاً با آن یکی باشد.
اصل یازدهم: ترانس‌مورفیسمِ پدیدارها
در نئواسپاسمانتالیسم، اشیا ثابت نمی‌مانند؛ از یک صورت به صورت دیگر منتقل می‌شوند. این انتقال صرفاً استعاری نیست، بلکه تغییر هستی‌شناختیِ جایگاه آن‌ها در متن است.گل به حرف تبدیل می‌شود؛ حرف به امکانِ دیدن؛ دیدن به خواندن؛ خواندن به نوشتن؛ نوشتن به آینده. دیوار به کوچه بدل می‌شود؛ آب به آینه؛ آینه به بیرون؛ بیرون به درون.این فرایند را می‌توان ترانس‌مورفیسم نامید: جابه‌جایی پیوستهٔ صورت‌ها که در آن هر پدیدار، امکانِ صورت دیگری را در خود حمل می‌کند.
اصل دوازدهم: پاسخ به شعر حجم
نئواسپاسمانتالیسم شعر حجم را نفی نمی‌کند؛ به آن بازمی‌گردد و آن را در وضعیت تازه‌ای به پرسش می‌گیرد.شعر حجم نشان داد که شعر می‌تواند از روایت، توضیح و بازنمایی مستقیم فاصله بگیرد و فضا را به نیروی سازندهٔ متن تبدیل کند. نئواسپاسمانتالیسم این دستاورد را حفظ می‌کند، اما می‌پرسد:فضای گشودهٔ شعر، اگر از بدن، تاریخ و زندگی روزانه جدا شود، آیا همچنان فضای زیسته باقی می‌ماند؟
از این منظر، نئواسپاسمانتالیسم هشدار خود را متوجه امکانِ بسته‌شدن شعر حجم در یک معبد خطوط می‌کند؛ جایی که نقطه به پرستشگاه تبدیل می‌شود و فرم، به جای گشودن جهان، خود به موضوع پرستش بدل می‌گردد.اما این هشدار نباید به حذف شعر حجم بینجامد. نسبت نئواسپاسمانتالیسم با شعر حجم، نسبت جانشینی ساده نیست؛ نسبت بازخوانی، مرجوعیت، تکمیل و تغییر مسیر است.
سخن پایانی: خواستن نئواسپاسمانتالیستی
نئواسپاسمانتالیسم می خواهد:فضا را به‌عنوان شیوه‌ای از بودن، نه پس‌زمینه‌ای برای تصویر، درک کند.بدن را در وضعیت گشودگی، مقاومت و برابراستایی قرار دهد.آزادی را به‌مثابه گشودن امکان درون وضعیت زیسته بفهمد.پدیدار را از سلطهٔ بازنمایی و معنای تثبیت‌شده آزاد کند.به زندگی روزانه وارد شود، بی‌آنکه در گزارش‌گری روزمره فروکاسته شود.کلمات را از وطتن‌های تثبیت‌شدهٔ نحوی و معنایی خود بی‌وطتن کند.میانگفتمان را از کولاژ تصادفی متمایز سازد.به جای روایت خطی، از نگاه اوربیتالی و حرکت‌های بازگشتی استفاده کند.زمان هنری را در فاصلهٔ میان نوشتن و خواندن تولید کند.به خودسامان‌دهی متن و ساختارهای فراکتالیِ تکرار و تفاوت اعتماد کند.پدیدارها را در فرایند ترانس‌مورفیسم، همواره در حال تغییر صورت ببیند.شعر را نه بازتاب جهان، بلکه محلِ فراهم‌شدنِ جهان برای دیدن، خواندن و نوشتن بداند.در نئواسپاسمانتالیسم، شعر دیگر فقط در حجمِ خود نمی‌ایستد؛ در برابر جهان می‌ایستد. نه برای آنکه جهان را بازنمایی کند، بلکه برای آنکه نسبت‌های پنهانِ جهان را آشکار سازد.و شعر، تا هنگامی آزاد است که هنوز بتواند:/میان دو سنگ بنشیند،/با ساقهٔ باریک زنبق نفس بکشد،/از شیشه بگذرد و شسته شود،/و برای مردگانی که غایب‌اند،/صندلی‌ای در فضای زبان فراهم کند./
فرزاد میر احمدی
