گاه بنمایهای اصلی در نخستین کلمهیِ متن خود را ظاهر میکند. مقدّمهیِ داستانِ «بیژن و منیژه» از این موارد است. «شبی چون شبه روی شسته به قیر». «شبی» ـ نخستین کلمه ـ مهمترین بنمایهیِ این قطعه یعنی «تاریکی» را بازنمایی میکند ــ تاریکیِ کلمهیِ شب با یایِ نکره تشدید شده است. بنمایهای که تصویرِ مهمترین مفهومِ داستان یعنی تنهایی در غربت است که در داستان با نمادِ «چاه» تمرکز مییابد.[1] قطعه با یک تشبیهِ مفصّلِ بسیار ساده و ملموس میآغازد، و میدانیم که تشبیهِ مفصّل خود سادهترین و ملموسترین صورتِ تخیّل است. در این تشبیه سه عنصرِ تاریک، شب و شبه و قیر در جایگاهِ مشبه و مشبّهبه و جزئی از وجهِ شبه ظاهر میشوند. در مصرعِ مقابل «نه بهرام پیدا نه کیوان نه تیر»، غیابِ سه نشانهیِ نور قرینهای کامل با سه نشانهیِ تاریکی میسازد. سپس راوی به مهمترین نشانهیِ نور در شب رو میکند، ماه، که امشب «دگرگونه آرایشی کرده» و حالتی نادر به خود گرفته است. کلماتِ «میان» و «دل» ماه را به صورتِ انسانی دردمند و «پیشگاه» و «تاج» آن را همچون یک شاه مجسّم کرده است. در «ز تاجش سه بهره شده لاژورد / سپرده هوا را به زنگارِ گرد» تاریکی تقصیرِ ماه دانسته میشود، چرا که ماه با تیرگیِ خود ـ یعنی با انفعالِ خود ـ هوا را تاریک کرده است. «زنگارِ گًرد» یک اضافهیِ تشبیهیست که خود استعارهایست برای تاریکی. شبِ تیره به سپاه تشبیه میشود، که تشبیهی دور و تخیّلانگیز است، امّا تخیّل اینجا نمیایستد، چرا که «سپاهِ شبِ تیره بر دشت و راغ / یکی فرش گسترده از پرِّ زاغ» در حالی که کارِ سپاه فرش گستردنِ نیست و پرِ زاغ بسیار دور است از فرش. در «چو پولادِ زنگارخورده سپهر / تو گفتی به قیر اندر اندوده چهر» به پولاد چهره نسبت میدهد که باز نسبتی دور است، امّا اندوده به معنیِ عامِ مالیدن با چهره و به معنیِ خاصِ آب دادنِ فلزّات با پولاد مناسبت دارد. سپس ادّعا میکند که در تاریکیای که هیچ چیز مطلقاً دیده نمیشود «نموده ز هر سو به چهر اهرمن» و در «چو مارِ سیه باز کرده دهن» تشبیهی با مبنایِ اسطورهای به کار میبرد، تشبیهِ اهریمن به مار که در حقیقت تشبیهِ تاریکی به مار (= اژدها) است و راوی خود را در خطرِ بلیعدهیِ این مار شدن میبیند. بادِ سردی که در شب میوزد مانندِ گَردِ زغالیست که زنگیای میپراکند، یک تشبیهِ مرکّب؛ بادی که باغ و لبِ جویبار را چنان میفسرد و در خود فرو میبرد که گویی موجی از دریایِ قیر خاستهاست، دوگانهیِ جویبار و دریا نهایتِ این تقابلِ نابرابر را عینی میکند ــ باز هم واگراییِ عناصر در تصویرِ پیشِ رو: بادِ سرد، زنگی، باغ، دریایِ قیر و... با «فرو مانده گردونِ گردان به جای» راوی تناقضگوییِ خود را با صفتِ «گردان» برملا میکند. «شده سست خورشید را دست و پای»، پس نمیتواند از جایِ خود بجنبد و فراز آید. «سپهر اندر آن چادرِ قیرگون / تو گفتی شدستی به خواب اندرون» ایماژی کاملاً واضح است، امّا قرینگیِ «اندر» و «اندرون» تشبیهِ به زبان نیامدهیِ چادر به خواب را به ذهن میآورد. «جهان را دل از خویشتن پر هراس» است و نگهبانِ پاس جرس را برکشیده، چون زمان نمیگذرد که بخواهد آن را اعلام کند. هیچ صدایی به گوش نمیرسد «نه آوازِ مرغ و نه هرّایِ دد». زمانه زوان [= زبان] بسته از نیک و بد» پس همه چیز یکدستی و یکسانی یافته است، چنان که در تاریکی هم «نشیب از فراز» پیدا نیست.
فردوسی که اغلب از استقلالِ ابیات و تکبیتسرایی گریزان است و به ساختارهایِ منسجم و تجزیهناپذیر علاقه دارد، اینجا چرا با آوردنِ تصویرهایِ متفاوت و مستقل از شب، کارِ دیگر میکند؟ باید به کارکردِ این ابیات بنگریم. این ابیات تصویرهایی از طبیعت نیست، بلکه تصوّرهایی کاملاً شخصی و انتزاعیست که ترسِ راوی از شب و حالتِ جنونواری را که به او دست داده بازمینماید. پیداست که برای ایجادِ چنین حالتی تمهیدی بهتر از گزارههایِ گریزان از هم و عناصرِ گریزان از هم در هر گزاره وجود دارد. ترس خرد را پریشان میکند و تخیّلِ هرجایی را برمیانگیزد.
سپس راوی بالاخره از خود میگوید که دلش «تنگ شد زان درنگِ دراز» و با کلمهیِ «تنگ» وضعیّتِ خود را در آن تاریکی هم ملموس میکند. پس میگوید «بدان تنگی اندر بجَستم ز جای» و از «مهربان»ی که در سرایِ خود داشتم چراغ خواستم ــ از میانِ همهیِ صفاتِ یارش، «مهربان» را اینجا چون اسمی خاصِ او به کار میبرد، چرا که منجیِ اسطورهگونِ اوست از شب. مهربان «بیاورد شمع و بیامد به باغ» و همراهِ شمع نار و ترنج و بهی و یک جامِ زدودهیِ شاهنشاهی هم آورد، که مظاهرِ دیگرِ روشناییاند. «مرا گفت شمعت چه باید همی؟ / شبِ تیره خوابت نیاید همی؟» امّا خود میداند که راوی نخواهد خفت، پس او را به نوشیدن و شنیدنِ داستانی باستانی از دفترِ پهلوی دعوت میکند. داستانی «پر از چاره و مهر و نیرنگ و جنگ». این داستان داستانِ بیژن و منیژه است که با چارهیِ بیژن گرازان را و چارهسازیِ میلاد بیژن را آغاز میشود، با مهر آوردنِ منیژه و بیژن بر یکدیگر ادامه میگیرد، و با تدبیرِ شاه و نیرنگِ رستم و سرانجامِ جنگِ رستم و افراسیاب پایانِ خوش میپذیرد. پایانِ خوشی که شاید روزِ شدنِ این شبِ دیرنده را به راوی هم نوید میدهد. راوی یارش را «سروبن» و «ماه» میخواند و اشتیاقِ خود به شنیدنِ داستان را نشان میدهد. دو بیتِ پایانِ مقدّمه سخنِ یارِ قصّهگوست که از راوی میخواهد داستان را پس از شنیدن به شعر در آورد و با گفتنِ «کنون بشنو ای یارِ نیکیشناس» داستانگفتن را میآغازد. پس از نظرِ روایی کلِ داستان نقلِ قولِ مستقیمِ مهربان است.
تصویرِ جوان و توانگری که راوی در مقدّمه از خود نشان میدهد و بسامدِ بالایِ الفهایِ اطلاق در این داستان بعضی را به گمان انداخته که باید سرودهیِ جوانیِ فردوسی باشد؛[2] ممکن است، امّا قطعیّتی ندارد. نخست اینکه فضایِ خیالانگیزِ مقدّمه ما را بر حذر میدارد از اینکه بخواهیم گزارشی از سرگذشتِ واقعیِ شاعر بدانیماش و دوم، با آوردنِ این مقدّمه (که البتّه الف اطلاقی در آن وجود ندارد) و استفاده از ساختارِ نقلِ قولِ مستقیم که با «کنون بشنو ای یارِ نیکیشناس»گفتنِ قصّهگو نشاندار شده، این تفاوتِ اندکِ زبانی جزءِ فرمِ کار شده و به یکدستیِ متن آسیبی نرسانده است. اینجا شاعر دارد گفتارِ یاری را به نظم میآورد نه مثلاً گفتارِ دهقان را. این چنین راهِ خیالپردازیِ ما باز میشود و شاید «خیال کنیم» الفهایِ اطلاق که ظاهراً هیچ معنایی ندارد و فقط برای کاملاً کردنِ مصرع میآید، میتواند تداعیگرِ الفِ ندا باشد، چرا که داستان نقلِ قولِ مستقیمِ یارِ راوی خطاب به اوست. میدانیم که فردوسی کارش را ویرایش میکرده، و اگر «بیژن و منیژه» را در جوانی هم نوشته باشد به راحتی میتوانسته سالهایِ بعد از بسامدِ الفهایِ اطلاق بکاهد و ردِّ پایِ «ناپختگیِ» خود را بزداید. باری، این تمهیدِ ساختاری، بازتابی از دقّتهایِ بیشمارِ سراینده در فرم است که راهِ ما را میبندد بر اظهارِ نظر در این که او واقعاً این بخش را در جوانی سروده و سپس با تمهیدی که گفته شد در فرمِ کارِ خود گنجانده یا صرفاً دارد مطابقِ روحِ داستانِ «بیژن و منیژه» نشانههایِ فرمیِ جدیدی به متن القا میکند. پس فضایِ خیالیِ مقدّمه را نیز نمیتوان سندی دربارهیِ زمانِ سرایشِ داستان گرفت.
[1] . منوچهریِ دامغانی در قصیدهیِ مشهورِ «شبی گیسو فروهشته به دامن» بیشک از این قطعهیِ فردوسی متأثّر بوده است. استقبالِ او در بیتهایِ «شبی چون چاهِ بیژن تنگ و تاریک / چو بیژن در میانِ چاهِ او من // ثریّا چون منیژه بر سرِ چاه / دو چشمِ من بر او چون چشمِ بیژن» برای ما نشاندار شده است.
[2] . حماسهسرایی در ایران، ذبیحالله صفا، انتشاراتِ امیرکبیر، تهران، 1321/1369: صص 177-178.