
سالها زمان لازم بود تا بشر متوجه شود برای کسب درآمد کجا و چگونه میتواند پسته بکارد (شناخت و آگاهی). پس از آن نیز چندین دهه طول کشید تا عدهای برای کاشت آن عزم جزم کردند (تصمیم). نهال کاشته هفت سال نگهداری نیاز داشت ( اجرا) تا به بار نشیند و کشاورز ثروتمند شود. (نتیجه)
برای وضعیت یک مملکت نیز میتوان این چهار مفهوم را تصور کرد. «/سطح شناخت و آگاهی» که بیانگر درک درست جامعه از مشکلات و راهحلهاست. اینکه مشکل جامعه از فرد است یا ساختار؟ کدام ایدئولوژی نجات بخش است یا ریشهی مشکلات اقتصادی چیست و کدام مکتب اقتصادی راهگشاست. مفهوم «تصمیم و اجرا» هم مربوط به نهادهای قانونگذاری، سیاستگذاری و متولیان اجرا است که ناظر بر این است که بر چه اساسی تصمیم میگیرند و چگونه تصمیمات را اجرا میکنند. وضعیت واقعی جامعه نیز همان «نتیجه» است.
چه در مقیاس فردی و چه در مقیاس جامعه، مقدار یا سطح هر یک از این مفاهیم اهمیتی در سطح رضایت ندارد، آنچه مهم است، تعادل بین سطوح این مفاهیم است. تعادل بین این دو مفهوم به دو شکل میتواند به هم بخورد: ۱- فاصلهی زمانی بین مفاهیم ۲- قطع ارتباط بین مفاهیم مختلف.
ایجاد فاصلهی زمانی هم در مقیاس فردی ممکن است و هم در مقیاس جامعه، به طور مثال ممکن است جامعه فهمیده باشد که چگونه میتواند تورم را کنترل کند، ولی تا تصمیم گرفته شود و نتایج حاصل گردد ممکن است چند سال طول بکشد. اما قطع ارتباط بین مفاهیم مختلف فقط در مقیاس جامعه ممکن است. تصمیم گیر میتواند به دلایل مختلفی بر خلاف تشخیص جامعه عمل کند.
تعادل پایدار فردی یا اجتماعی زمانی ممکن است که افراد راضی باشند. رضایتمندی زمانی شکل میگیرد که این مفاهیم مطابقت و تناسب دارند. به عبارت دیگر وضعیت حکومت - ملت زمانی پایدار است که بین سطح شناخت و آگاهی جامعه و سطح تصمیم و اجرا تناسب برقرار باشد. اگر بنا به هر دلیلی این تناسب به هم بخورد، تعادل ناپایدار گشته و به سرعت در وضعیت جدیدی قرار میگیرد.
اگر حکومتی جلوتر از سطح جامعه حرکت کند (همچون شاه یا تمام حکومتهای توسعهگرا با رویکرد بالا به پایین) یا عقبتر از سطح شناخت و آگاهی جامعه قدم بردارد (مانند اکنون ایران)، نارضایتی شکل گرفته و وضعیت ناپایدار میشود. تعادل ناپایدار در قالب انواع اعتراضات، جنبشها و مشابه آنها نمایان میشود.
هر دو مفهوم ذکر شده پویا هستند و ممکن است در طول زمان به دلیل تغییر در هر یک از سطوح، وضعیت از تعادل پایدار به ناپایدار یا برعکس تغییر کند. مثلا تعادل در حکومت کرهی شمالی پایدار است، چون هر دو سطح شناخت و آگاهی با سطح تصمیم و اجرا متناسب هستند. همچنین این تعادل پایدار، ماندگار گشته چون حکومت توانسته است با محدود سازی بسیار، سطح شناخت و آگاهی را ثابت نگه دارد. (مردم کرهی شمالی به دلیل عدم ارتباط با دنیا و نبود شرایط یادگیری، فکر میکنند تمام سطوح شناخت و آگاهی، تصمیم، اجرا و نتیجه در بهترین ممکن قرار دارند. در نتیجه راضی هستند و اعتراضی نمیکنند. این رفتار ایستایی در گروههای بسته و محدود هم دیده میشود.)
تعادل در سوییس نیز پایدار است چون تمام سطوح متناسب هستند، سطح شناخت و آگاهی با سرعت در حال تغییر است؛ ولی فرآیندها و ساختارهای چابک پیشبینی شده در دموکراسی آنها مثل رفراندوم، باعث شده به طور مستمر این همسانسازی سطوح صورت پذیرد.
در چین مائو تعادل ناپایدار بود ولی پس از فوت او، با اصلاح در سطح تصمیم و اجرا تعادل پایدار گشت.
در کشورهای عربی تعادل پایدار بود ولی با تغییر در سطح شناخت و آگاهی جامعه، تعادل ناپایدار شد و بهار عربی رقم خورد.
سطح شناخت و آگاهی مسیری یک طرفه و رو به جلو را میپیماید و این سطح تصمیم و اجراست که با امکان حرکت به جلو یا عقب، خود را متناسب میسازد تا تعادلی جدید شکل گیرد. به عبارت دیگر این سطح شناخت و آگاهی جامعه است که در میان مدت و بلند مدت سرنوشت را رقم میزند.( خلایق هر چه لایق). البته رسیدن به تعادل جدید زمان بر است.
زمان تغییر از تعادل ناپایدار به پایدار به مقاومت حکومت و فشار جامعه وابسته است. زمانی تعادل ناپایدار به تعادل جدید تبدیل میشود که فشار جامعه مقاومت حکومت را بشکند. هر چه حکومت تکامل یافتهتر و دموکراسی، نهادینهتر شده باشد، مقاومت کمتر است و در زمانی کوتاهتر و با فشاری کمتر متناسب سازی صورت میپذیرد و برعکس. از دیگر سو، به همان اندازه که جامعه به حکومت برای اصلاح فشار وارد میکند، به همان میزان حکومت به جامعه هزینه تحمیل میکند.
هر چه حکومت مقاومت بیشتری به تغییر داشته باشد، جامعه مجبور به وارد کردن فشار بیشتری دارد و هزینهی هنگفتتری پرداخت مینماید. جامعه زمانی حاضر به پرداخت هزینهی اصلاح است که هزینهی استمرار وضع موجود بیشتر از هزینهی وارد کردن فشار باشد. تعادل ناپایدار تا زمانی ادامه مییابد که نتایج اشتباهات سطح تصمیم و اجرا به بحران بدل شده و جامعه (سطح شناخت و آگاهی) حاکمیت (سطح تصمیم و اجرا) را مقصر بداند. از این روست که بحرانها لحظات سرنوشتساز جوامع هستند. بحران، لحظهای است که ادامهی وضع موجود ممکن نیست. بحران موقعیتی از زمان است که هزینهی ادامهی وضع موجود به بینهایت میل میکند و ذینفعان چیزی برای از دست دادن ندارند. در این شرایط هزینهی استمرار وضع موجود از هزینهی وارد کردن فشار به حکومت پیشی میگیرد. شایان ذکر است اصلاح حکومت نیازمند خلق آگاهانهی بحران نیست؛ بحران عین خروجی حکومت مقاوم است. بحرانها، نتیجهی گریزناپذیر آزمودن و اصرار بر راهکارهای اشتباه هستند. بحرانها فایدهی پیشینی نیز دارند. خود، این بحرانها هستند که موجب بالا رفتن سطح شناخت و آگاهی جامعه میشوند، آنچه دلسوزان و خردمندان برای جلوگیری از بحران میگفتند و نه در جامعه و نه در حکومت گوش شنوا نداشت، در بحران درسی میشود که بر عمق جان مینشیند. این بحرانها هستند که مهر باطل بر راه حلهای غلط محبوب گذشته زده و موجب جهش سطح شناخت و آگاهی جامعه میشوند. بحرانها، آیندهی مطلوب جوامع عقب مانده برای پیشرفت نیستند؛ بحرانها مسیر ناگزیر رشدند. از این روست که حضور و تلاش دلسوزان کار بلد در ساختاری اشتباه و معیوب، تنها به تاخیر و البته تعمیق بحران میانجامد. چرا که در این ساختارها، گوش شنوایی نه در سطح حکمرانی و نه در سطح جامعه برای شنیدن نظر کارشناسی آنها وجود ندارد. حضور آنها جایی سازنده است که به بهبود شرایط یادگیری و افزایش سطح شناخت و آگاهی یاری رساند.
تا زمانی که یک ایده یا راه حل غلط، آزموده نشده و تجربهی عینی در جامعه شکل نگرفته، همواره هوادار دارد و خطر ظهور و قدرت گیری آن وجود دارد. به بیان دیگر پوپولیستها یا صاحبان هر ایدئولوژی نادرست تنها زمانی شکست میخورند که بر اریکهی قدرت تکیه زده و در تحقق وعدهها ناتوان شوند. قرارگیری در موقعیت پاسخگویی برای مسئولیتها، یومالحسابی است که تشت رسوایی را بر زمین میکوبد. اما نگهداشتن پوپولیستها در عرصهی نظر و نقد همیشگی، اعطای فرصت افزایش محبوبیت آنهاست.
افغانستان مثال پرعبرتی است. در جامعهای عقب مانده[1]، دموکراسی وارداتی با سطح شناخت و آگاهی جامعه فاصله دارد و به همین دلیل پایدار نبود و موفق نشد. وجود فساد، قومیت گرایی و ... همه در این مساله دخیل هستند، و همه ریشه در سطح شناخت و آگاهی جامعه دارند. برعکس، آنچه طالبان میگفت متناسب با سطح شناخت و آگاهی حداقل بخش قابل توجهی از جامعه بود. چون آنچه میگفت قابل امتحان نبود، وعدههای آنها باورپذیر و خواستنی شد. طالبان نه تنها نابود نشد، بلکه به واسطهی حضور در عرصهی نقد بدون مسئولیت، هوادار بیشتری پیدا کرد و محبوبتر از قبل شد. و امروز، هرچیزی که نظام پیشین از حقوق مسلم جامعه به آنها داده بود، چون با سطح شناخت و آگاهی مردم همخوانی نداشت، به باد خواهد رفت. از ساختار و نهادهای دموکراسی و انتخابات، تا آزادیهای اجتماعی تا مظاهر توسعه و حتی زیرساختهای اقتصادی. چرا که حق گرفتنی است و نه دادنی!
همواره کشوری در دنیا پیدا میشود که منافعش در تامین مالی و تسلیحاتی گروههای بنیادگرا باشد، مهم، وجود زمینهی پذیرش در جامعه است. در هر جامعه ای اقلیتی وجود دارند که خود را ارزان میفروشند، وجود اکثریتی نادان سرنوشت ساز است. وگرنه در کشوری توسعه یافته چون سوییس با پول نمیتوان ارتش خرید.
بدین گونه طالبان بازگشت و بازگشت طالبان، آغاز دورهی افولش است. حملهی نظامی راه حل طالبان نبود. سپردن قدرت به طالبان با حفظ دسترسی اینترنت برای مردم، پناه دادن به مخالف و تقویت صدای آن، تلهی انفجاری زمانداری است که به تدریج یا دفعی عمل خواهد کرد.
در سالهای پیش از انقلاب، بسیاری از اقدامات پهلوی، فارغ از درستی و اشتباه و انگیزههای پشت آن، متناسب با سطح شناخت و آگاهی جامعه نبود. از اینرو، در بطن جامعه با آن مقابله میشد. شاید بارزترینش حقوق زنان از جمله آزادی حجاب بود. سطح شناخت و آگاهی جامعه این موارد را حق خود نمیدانست و آنها را با تلاش نگرفته بود. بلکه در حکومتی علاقهمند به توسعه از بالا و اقتدارگرا به او اعطا شده بود. حکومتش نیز پایدار نبود و رفت.
پس از انقلاب بعد از دورهی کوتاهی از ناپایداری، تعادل پایدار برقرار شد. زیرا روحانیون به واسطهی ارتباطات گسترده با جامعه، درک درستی از سطح شناخت و آگاهی آنها داشتند و مثل فروشنده ای ماهر، نیاز جامعه را فهمیدند و جنسی پرفروش را عرضه کردند. اما در گذر زمان، به دلایل متعددی مثل جوان شدن جامعه، بروز نتایج خفتبار ایدههای اولیه، گسترش تحصیلات و سواد عمومی، توسعهی دسترسی به اطلاعات و ...، یادگیری در جامعه شتاب گرفت و سطح شناخت و آگاهی جامعه فزونی یافت. از سوی دیگر، متناسب سازی سطح تصمیم و اجرا با سطح شناخت و آگاهی صورت نپذیرفت. به صورتی که امروز جامعه شاهد نعل وارونهی تصمیم و اجرا به شناخت و آگاهی است. اتفاقاتی مانند طرح صیانت هم تلاشهایی برای جلوگیری از تداوم و افزایش دسترسی به اطلاعات، و افزایش فاصلهی بین سطح شناخت و آگاهی مردم با تصمیم و اجرا در حاکمیت است. راهکاری که برداشتی نادقیق و بومی نشده از تجربهی کشورهایی چون کرهی شمالی است.
با فاصله گرفتن این سطوح از هم، به تدریج ایران از تعادل پایدار خارج شده و اکنون به اوج تعادل ناپایدار رسیده است. هر روز در هر گوشهای اعتراضی دیده میشود. معترضان چیزی برای از دست دادن ندارند و هزینهی اعتراض از هزینهی ادامهی وضع موجود کمتر گشته است. اعتراضات به سطح، قشر و موضوعاتی رسیده است که قابل چشمپوشی یا سرکوب نیست. اعتراضی قابل چشمپوشی است که معترضان، درصد اندکی از جامعه بوده و به ابزارهای قدرتی چون رسانه دسترسی نداشته باشند. سرکوب هم زمانی ممکن است که علاوه بر وجود پول، توجیه سرکوب ممکن باشد. اعتراضات ۸۸ سرکوب شد چون سیاسی بود و میشد نیروی سرکوبگر را توجیه کرد که معترضان افرادی بیدین، عامل اجنبی و ... هستند. ولی هیچ انگی را نمیتوان به معترضان نبود واکسن، آب، برق، گرانی، بیکاری و ... چسباند. نیروی سرکوب نیز چه بسا همدرد معترضان باشد. گستردگی اعتراضات نیز تاثیری شگرف بر روحیه و انگیزهی سرکوبگر دارد. گستردگی اعتراضات، برآورد نیروی سرکوبگر را از احتمال موفقیت کاهش داده و هزینههای احتمالی شکست و مجازات به دست معترضان در چشمش جلوه میکند. به این شکل، چاقوی سرکوب روز به روز کندتر میگردد.
خلاصه آنکه اکنون ایران با انبوهی از بحرانها روبروست که حکومت توان حل آنها را با حفظ وضعیت فعلی ندارد. پس از تیر خلاص انتخابات گذشته به امید مردم، صبر یا انگیزهای در جامعه برای تحمل بحرانها نمانده است. تنوع بحرانها نیز گستردگی نارضایتی بی سابقه ای را رقم زده است. روز به روز بحرانها شدت گرفته، نارضایتی افزوده گشته، و اعتراضها اوج میگیرند. تا جایی که فشار جامعه، مقاومت حکومت را به طریقی میشکند. چگونگی شکست مقاومت حکومت وابسته به خرد حاکمان است. در ماجرای واکسن، تغییر رفتار حکومت و ورود واکسن این فاصله را کاست. اگر خرد حاکمان به هر دلیلی به تصمیم دیگری منتهی میشد، احتمالا نتیجهی متفاوتی هم میگرفتند.
آینده سرشار از ابهام و عدم قطعیت است. اما دنیا شتاب گرفته است. آنچه امروز داریم، حاصل شناخت و آگاهی دهههای پیشین ماست، و شناخت و آگاهی امروز، سالهای پیش رو را رقم میزند.
به عمر کوتاه جوانی، آبادی را خواهیم دید.
[1] دکتر کاظم علمداری در کتاب «چرا ایران عقب ماند و غرب پیش رفت»، سه معیار پذیرش خردگرایی، سکولاریسم و تکثر را معیارهای یک جامعهی متمدن یا توسعه یافته میداند.
· سطح شناخت و آگاهی در جامعه طیفی است که توزیع آماری آن سرنوشتساز است. در دموکراسی یا حکومت پایدار، سطح تصمیم و اجرا خود را با اکثریت متناسب کرده و اقلیت را به امید امکان تغییر، راضی نگه میدارد.
· لزوما حق با اکثریت نیست ولی نظر اکثریت باید اجرا شود. این پایدارترین، مستقیم ترین، و سریعترین روش توسعه است. به دلیل بروز بیشترین میزان آزمون و خطا، حداکثر یادگیری در این شرایط رخ میدهد و بالغترین جوامع در این شرایط شکل میگیرند.
· سلب و محدود سازی حق آزادی انتخاب، که برخاسته از برداشت قیومیت اقلیت نسبت به جامعه است، مهمترین مانع رشد و یادگیری جوامع است. سوئیس سهل ترین مکانیزم رفراندوم را دارد و در ایران، انتخاب رئیس جمهور هم محدود شده است. فرزندان زمانی در خانواده رشد مییابند که والدین انتخابهای فرزندان را محترم شمارند. فرزندان نیز بر حق انتخاب خود پافشاری نمایند. در جامعهای که بزرگتر برای کوچکتر تصمیم میگرفته و کوچکتر آن را میپذیرفته، هنوز دموکراسی شکل نگرفته است و اگر با زور هم پیاده شود پایدار نیست. انتخاب افراد عاری از خطا نیست ولی راه بهتری وجود ندارد. کودکی که زمین نخورد راه رفتن یاد نمیگیرد و مادری که مدام دست فرزندش را بگیرد در حق فرزند خیانت کرده است. بلوغ در افراد و جامعه زمانی شکل میگیرد که امکان آزمون و خطا یابند.
· با زور نیز نمیتوان مانع تحقق خواست اکثریت شد و آنها را به بهشت برد. اگر با زور ممانعت صورت پذیرد، اکثریت دیرتر و شدیدتر، با زور نظر خود را به کرسی مینشاند. در ادامه نیز، زمانی که اقلیت، در پی یادگیری رخ داده از آزمون و خطا، به اکثریت بدل میشوند، مجبورند با زور خواستهی خود را به کرسی نشانند. پس چه بهتر که از اول همه قاعدهی بازی دموکراسی را بپذیرند و هزینهی آزمون و خطا و یادگیری کاهش یابد. همین امروز نیز پوپولیست دیوانهای چون ترامپ در کشوری توسعه یافته ظهور میکند و با فراغ بال میتازد. ولی خسارتش کم است چون قاعده بازی پابرجاست. ظهور فردی چون ترامپ یا صاحب هر ایدهی عقب ماندهی دیگری در کشوری که مردمش محدود سازی انتخاب را محترم میشمارند، فاجعه ای عظیم و طولانی است و تغییر تصمیم پر هزینه.
· یکی از راههای افزایش سطح شناخت و آگاهی، دیدن و مقایسهی سایر جوامع پیشرفته است. ارتباط با دنیا عاملی است که تاثیر جدی در افزایش این سطح و فاصله اش با سطح تصمیم و اجرا دارد. این مهم، یکی از اساسی ترین ریشه های بروز نارضایتی در ایران و ناپایدار گشتن وضعیت است. امری که کره شمالی با تمام توان مانع آن گشت و اقتراحات جدیدی مانند طرح صیانت هم این موضوع را نشانه گرفته است.
· در جامعه ای با یادگیری کم و با سطح شناخت و آگاهی پایین، جنگ و تحریم به هدف شکست یا تضعیف حکومت پوپولیست، موجب اقتدار حکومت میگردد. این اقدامات، وجود دشمن یا رفتار دشمنانه تعبیر شده و محبوبیت حکومت را رقم میزنند.
· قانون تکامل بشر، یک جبر تاریخی است. هر تلاشی برای تغییر یا مقابله با آن، همچون مقابله با سایر قوانین طبیعت، منجر به شکست خواهد شد. اگر مداخلات قیمتی حکومت موفق به کنترل آن شد، مداخلات اقلیت یا بیگانه در جوامع به هدف توسعهی بی هزینه و سریع با گذار از مسیری میانبر و به دور از یادگیری اکثریت نیز موفق میشود.
· رفتار حکومت ایران طی ۴۰ سال گذشته تغییر کرده است. سه دههی اول به دلیل وجود روحانیان در مناصب سیاسی و کارکرد نسبی فرایندها و ساختارهای دموکراتیک، متناسب سازی سطح شناخت و آگاهی جامعه با سطح تصمیم و اجرای حکومت صورت میپذیرفته است. صنف روحانیان سالها از دست مردم پول گرفتهاند و بلد بودند نیاز مردم را بفهمند و اعتمادشان را جلب کنند. در دههی اخیر حضور نظامیان در حکومت پر رنگ شده است. نظامیان همواره از درجه و اسلحه کسب قدرت نمودهاند و کمتر لازم بوده نیاز سرباز را درک کنند یا اعتمادش را جلب نمایند. افزایش فاصله حکومت- ملت در دههی اخیر از یک سو به دلیل شتاب گرفتن تغییرات در سطح شناخت و آگاهی جامعه به واسطهی ارتقای شرایط یادگیری و از سوی دیگر ناتوانی نظامیان از درک مخاطب و سازگاری با خواست او و همچنین اختلال در فرآیندهای نهادسازی مانند انتخابات بوده است.
· تجربهی زیستهی هر جامعه در آیندهی او بسیار موثر است. احتمال سوریه یا افغانستان شدن ایران بسیار کم است. چرا که ایران تجربیات تاریخی متفاوتی را از سر گذرانده و دورهی تاریخی متفاوتی را تجربه میکند.ایران، بعید است کرهی شمالی دیگری شود. تاریخ قرن معاصر جامعه ایران نشان داده که جامعهی ایران، همچون هر جامعهی دیگری، میل به معاصریت دارد. از آغاز مشروطه تاکنون، همواره خود را با فرنگ مقایسه کرده و در تمام جنبشها و تحولات، مهمترینشان مشروطه و انقلاب ۵۷، از دنیا الگو برداشته است. این میل جامعه موجب شکل گیری مقاومتی شکست ناپذیر در برابر حرکت رو به عقب نسبت به سطح شناخت و آگاهی میشود.
· منظور از سکولاریسم، بی تفاوتی مدل حکمرانی (ساختارها و فرآیندها) نسبت به ایدئولوژیها میباشد.
· جنبشها و اعتراضات برای موفقیت نیازمند رهبری هستند ولی رهبری نوین، رهبری توزیع شده و اشتراکی هست. در نبود رهبر واحد کاریزماتیک، فعالان شبکههای اجتماعی به صورت غیرمتمرکز و جمعی، نقش رهبری را ایفا میکنند. این نوع از رهبری قابل حصر یا خریدن نیست.
· تلاشهای نیلیها درس بزرگی برای دلسوزان و خردمندان آرزومند توسعهی ایران است. هر چه تلاش در سطح شناخت و آگاهی کردند (مانند تاسیس دانشکده مدیریت و اقتصاد شریف، فعالیت های رسانهای چون روزنامه دنیای اقتصاد و ...) اثربخش بوده و ماندگار شد. اما هر چه تلاش در سطح تصمیم و اجرا، جلوتر از سطح شناخت و آگاهی، کردند( صندوق ذخیره ارزی، سند چشم انداز توسعه ۲۰ ساله و …) دود شد و به هوا رفت.
· جامعهی بی امید، جامعهای مستاصل و حیران است. توان حل مساله ندارد و ناچار به هر ریسمان پوسیدهای، چنگ میزند. ( الغریق یتشبث بکل حشیش). امروز، روز تزریق امید و ارائهی راه حل است.
· آینده ادامهی گذشته نیست. افرادی را میشناسم که در سال ۵۵ آمریکا دانشجو بودند و برای زایمان، به زحمت به ایران آمدند. افراد دیگری را میشناسم که اکنون به زحمت برای زایمان به کانادا میروند. هر دو آینده را ادامهی خطی گذشته تصور کردهاند. هیچ یک از بحرانهای فعلی و در پیش روی ایران، مسائلی بدیع و ناشناخته نیستند. بشر سالهاست با تمام آنها مواجه شده و آنها را حل کرده است. از آلودگی هوا و کمآبی گرفته تا تورم و کرونا. در مورد هر کدامشان دهها کارشناس و متخصص داخل ایران کار کردهاند و برای حلشان به اجماع رسیدهاند. اجرا و پیادهسازی راه حلها نیازمند ارادهای سیاسی است که با فشار اجتماعی ناشی از بحران شکل میگیرد. تمام کشورهایی که درگیر بحران شدند و پس از آن به اصلاحات اساسی و ساختاری پرداختند، به سرعت رشد کردند و رشدشان پایدار بود. ایران نیز در آستانهی این اصلاحات اساسی قرار دارد. وقت ماندن است و ساختن!