چطور میشود یک داستان یا یک فیلم را به دنیای واقعی به زندگی ربط بدهیم. درباره فیلم لئون میدانیم نه لئونی در دنیا هست و نه ماتیلدایی. اینها شخصیت های داستانی است. حاصل تخیلات لوک بسون کارگردان فیلم.
البته خود داستان قابل ارجاع به تخیل نویسنده است. داستان فیلم لئون این است:
"دختری به نام ماتیلدا عاشق قاتل حرفه ای به نام لئون میشود و سرانجام لئون به دست پلیس کشته میشود و عشق آنها بی سرانجام باقی میماند."
این حاصل تخیل هنرمند است و ارزش چندانی ندارد. زیرا بهتر از آن را قبلا در فیلم بانی و کلاید یا فیلم های مشابه دیده ایم. سوال این است که داستان یا تخیل انتزاعی هنرمند چطور کانکریت میشود. یعنی چفت و بستش به واقعیت محکم میشود. و به زندگی مخاطب متصل میشود.
طبعا برداشت های دلبخواهی چندان قابل قبول نیست. اینکه هر کسی از یک فیلم برداشت خودش را دارد. یا اینکه اثر هنری چند صدایی است. این جمله که یعنی فیلم میخواد بگه.... بعد از فروید و ضمیر ناخودآگاه که شامل هنرمندان هم میشود نیت روشن هنرمند دیگر اهمیتی ندارد. یعنی اگر قرار باشد اثری صرفا بر اساس تخیل هنرمند یا حتی آگاهی او فهمیده بشود طبعا فرو میریزد زیرا خود آگاهی فردی زیر پایش خالی است.
پس چگونه باید بین اثری که حتی تخیل هنرمند آن را هم قبول نداریم ولی خود اثر یک شاهکار است و واقعيت ارتباط برقرار کنیم.
فکر میکنم یکی از راه ها موتیف های داستانی هستند. موتیف کوچکترین واحد معنادار یک فیلم است که مدام تکرار میشود. هنرمند با تاکید روی آنها میخواهد چیزی را به مخاطب منتقل کند. موتیف بن مایه روایت است که درونمایه آن را منتقل میکند.
من سه موتیف را در فیلم تشخیص دادم. امیدوارم درست باشد:
یکی موتیف پول یا دلار است که مدام کارگردان نماهای به اصطلاح insert یا لابلا از آن نشان میدهد و روی آن تاکید میکند. مثل پول لئون نزد تونی پیر یا پول های ماتیلدا.
دوم موتیف فضا هست که روی آن هم زیاد تاکید میشود. مخصوصا فضاهای تنگ و محدود. مثلا خانه ماتیلدا، برادر او که زیر تخت پنهان شده، سوپر مارکتی که ماتیلدا از آن خرید میکند، دستشویی اداره پلیس که استنسفیلد و ماتیلدا همدیگر را میبینند. یا نشستن ماتیلدا تنگ نرده های راه پله و کتک خوردن از پدرش.
یک موتیف هم کلوزآپ ها از صورت ماتیلدا و استنسفیلد و لئون است. مخصوصا نمای نزدیک از صورت ماتیلدا بسیار نرم و زیباست و اینکه دوربین به اصطلاح روی صورت او گاهی زوم این نمیکند. خود ماتیلدا نرم صورتش را به طرف لنز دوربین میآورد ما از p.o.v لئون ماتیلدا را میبینیم. همینطور صورت استنسفیلد.
از بین این سه موتیف من موتیف فضا را انتخاب میکنم و یک صحنه خاص. در جایی اواسط فیلم وقتی لئون و ماتیلدا برای آموزش به هتلی میروند. ماتیلدا بیرون ساختمان روی پله ای نشسته چند پسر از پشت به او نزدیک میشوند، درست مثل صحنه ن،دیک شدن پدر به دختر اوایل فیلم، و میگویند نشستن روی پله ها هزینه ای دارد مثل پارکومتر و دختر باید پول پرداخت کند. ماتیلدا بعد از گفتگوی کوتاهی یک اسکناس صد دلاری به آنها میدهد. با پرداخت کرایه یک سال پسرها پلکان را به او میفروشند!
این یک موتیف فضای معنا دار است
شاید. شاید اینجا فیلم انضمامی تر میشود و به دنیای مخاطب هم راهی پیدا میکند. نه از طریق تخیل کارگردان از طریق یک ارتباط معنادار با واقعیت جامعه.
شاید لئون با خود بگوید در جایی که ماتیلدا برای نشستن روی یک پلکان باید ۱۰۰ دلار بپردازد دیگر چه جایی برای عشق و عاشقی باقی میماند.