اخیرا باب شده میگویند سریالی یا فیلمی که ساخته اند بازتاب مسائل اجتماعی است. ما چه گناهی داریم. جامعه فاسد و تباه است و ما صرفا آنچه اتفاق میافتد را نشان میدهیم.
این تعریف درستی از واقعیت نیست. اخیرا درباره سریال بدنام این بحث دوباره مطرح شده. قبلا درباره فیلم پیر پسر هم همین سوال مطرح شد که آیا اثر هنری باید صرفا بازتاب دهنده واقعیت باشد.
اثر هنری واقع گرا واقعیت و حقیقت را با هم مطرح میکند. معمولا حسن پورشیرازی نقش های تباه را بازی میکند. نقش فردی که مجموعه ای از همه رذائل اخلاقی است. اما هیچ اثر هنری راستینی صرف تباهی را نشان نمیدهد بلکه یک نظام پاداش و جزا هم دارد. البته میدانم این بحث بسیار پیچیده است. مثلا در فیلم پیر پسر غلام باستانی بعد از کشتن رعنا به دست پسرش علی کشته میشود. خوب اینجا مجازات کننده هم تباه است قتل پدر به دست پسر به خاطر یک زن. همه چیز تباه است. خیر و شری در کار نیست. شری یک شر دیگر را از بین میبرد و خانواده یک سر نهاد شرارت است.
همینقدر میدانیم که نظام خلقت بر اساس مجازات انسان بدکار و تشویق نیکوکار بنا شده. اثر هنری هم که محاکات یا تقلید واقعیت است باید فرد بدکار را به سزای عملش برساند. البته این باید یک دستور نیست یعنی خواه ناخواه باطل مجازات میشود. باطل رفتنی است. زهق الباطل ان الباطل کان زهوقا.
جنایت و مکافات داستایفسکی مثال خوبی برای بیان نظام پاداش و جزا در ادبیات است. راسکولنیکف جوان دانشجویی است که به دلیل فقر آنچه دارد را نزد پیرزن رباخواری امانت میگذارد و آنگاه به فکر کشتن پیرزن و دزدی از او میافتد. این جنایت است و بعد از آن مکافات میشود. از همه طرف حتی مادر و خواهرش که از دزدی او بهره برده اند هم طرد میشود.
پس هنر فقط عرصه بیان واقعیت نیست. آینه و بازتاب واقعیت نیست. فقط جنایت نیست. آنچه هست یعنی جنایت و آنچه باید باشد یعنی عذاب وجدان راسکولنیکف تعقیب و مجازات قانونی یا طرد خانواده هم هست.
اما در سریال های ایرانی طرف هر کاری میکند اما یک پس گردنی هم نمیخورد
شاید من اشتباه میکنم. حتما هر اثر دراماتیک سیستمی برای دادن پاداش و جزا به شخصیت ها دارد. یک نظام تشویق و تنبیه. اما موثر بودن تنبیه هم مهم است.
یک مثال هم از شاهنامه شاید بد نباشد. میدانیم شاهنامه یک اثر حماسی است اما یک جایی در آن هم یک تراژدی دارد. منظور تراژدی رستم و سهراب است. خوب برای قهرمانی مثل رستم که آن همه حماسه آفرید و از ایران دفاع کرد و به جنگ سلم و تور رفت این ناعادلانه است که به دست خودش پسرش را کشت. اما چرا این چه نظام تشویق و تنبیه است که یک قهرمان بزرگ مثل رستم باید اینگونه مجازات بشود.
من فکر میکنم فردوسی عمدا تراژدی رستم و سهراب را در شاهنامه گنجانده است. این همان تعادل است که باید بین واقعیت و حقیقت باشد. بله رستم یک پهلوان اساطیری بزرگ است اما واقعیت چیز دیگری است. یعنی وقتی فردوسی به زمانه خود نگاه میکند میبیند ایران زیر سلطه اقوام بیگانه است و اصولا ایرانی باقی نمانده است. این است که تراژدی رستم و سهراب را در شاهنامه قرار میدهد. این مجازات قهرمان است. به نظر ما درون خود تناقضی دارد ولی همین است. منظور این نیست تراژدی رستم و سهراب را فردوسی از خودش به شاهنامه اضافه کرده مشخص است این هم اساطیر است منظور فرم کار است. این نوعی به اصطلاح presentism یا حال گرایی است. از دید ما پرزنتیسم مسئله دار است ولی برای فردوسی اینطور نیست.
اما در فیلم ها و سریال های ایرانی ما چنین طرح توطئه ای نداریم. قهرمان ها باد میشوند ولی بادشان خالی نمیشود. البته شاید کارگردان پیر پسر بگوید من باد رستم را خالی کردم. نامش را گذاشتم غلام باستانی و تریاکی بود و به دست پسرش هم کشته شد.