به قلم نسرین برزین
در بازار جهانی انرژی، گاهی یک تصمیم تجاری از ده‌ها بیانیه سیاسی گویاتر است. وقتی کشوری مانند آمریکا که از سال‌ها تحریم انرژی روسیه حمایت کرده، در شرایط فشار بازار سوخت به دنبال تامین دیزل از روسیه می‌رود، موضوع فقط خرید چند محموله سوخت نیست. این اتفاق نشان می‌دهد که در شرایط بحران، امنیت عرضه می‌تواند محاسبات سیاسی را تحت تاثیر قرار دهد و کشورها را به بازنگری در اولویت‌های خود وادار کند.
در ۹ اکتبر ۲۰۲۶، رویترز گزارش داد که دونالد ترامپ از توافق با ولادیمیر پوتین برای عرضه فوری بیش از ۳۰۰ هزار تن دیزل به بازار آمریکا و بازار جهانی خبر داده است. او همچنین از احتمال عرضه حجم‌های بیشتری در ادامه سخن گفته است. این ارقام در زمان انتشار، بر پایه اعلام ترامپ گزارش شده بودند و نباید همه حجم‌های وعده‌داده‌شده را معادل محموله‌های تحویل‌شده تلقی کرد.
منبع: رویترز، ۹ اکتبر ۲۰۲۶
اهمیت این خبر زمانی بیشتر می‌شود که آن را در کنار بحران عرضه انرژی، اختلال مسیرهای دریایی و محدودیت صادرات ایران بررسی کنیم. در چنین شرایطی، روسیه می‌تواند از ظرفیت تولید و شبکه تجاری خود برای پاسخ به نیاز بازار استفاده کند؛ در حالی که ایران برای حفظ جریان صادرات و دسترسی به بازارهای مصرف با محدودیت‌های جدی روبه‌روست.
اما آیا این تحولات به معنای شکل‌گیری نظمی است که در آن روسیه جایگاه خود را تقویت کند و ایران به حاشیه برود؟ پاسخ به این پرسش به بررسی سه موضوع نیاز دارد: رفتار آمریکا در بازار سوخت، شبکه انرژی و حمل‌ونقل روسیه و موقعیت ایران در رقابت منطقه‌ای.
۱. تصمیم آمریکا؛ وقتی امنیت عرضه بر ملاحظات سیاسی فشار می‌آورد
سیاست انرژی آمریکا در قبال روسیه سال‌ها تحت تاثیر جنگ اوکراین و تحریم‌های مرتبط با آن قرار داشته است. با این حال، بحران عرضه و افزایش هزینه سوخت می‌تواند برای دولت‌ها مسئله‌ای فوری ایجاد کند: آیا باید محدودیت‌های سیاسی را بدون توجه به هزینه اقتصادی ادامه داد یا برای تامین بازار، گزینه‌های دیگری را نیز بررسی کرد؟
اعلام توافق احتمالی برای تامین دیزل از روسیه این پرسش را دوباره مطرح کرده است. با این حال، باید میان اعلام سیاسی، مجوز قانونی، قرارداد تجاری و تحویل واقعی محموله تفاوت گذاشت. خبر توافق به‌تنهایی اثبات نمی‌کند که تمام محدودیت‌های قانونی برداشته شده یا همه محموله‌های اعلام‌شده به مقصد رسیده‌اند.
با وجود این ملاحظه، اصل ماجرا اهمیت دارد. وقتی فشار بازار سوخت بالا می‌رود، تامین‌کننده‌ای که توان عرضه حجم بالا و پاسخ سریع داشته باشد، می‌تواند دوباره وارد محاسبات خریداران شود؛ حتی اگر رابطه سیاسی دو کشور پرتنش باشد.
این وضعیت یک پیام روشن برای تحلیل تجارت انرژی دارد: بازار سوخت فقط بر اساس مواضع سیاسی اداره نمی‌شود. ظرفیت واقعی عرضه، قیمت، کیفیت، زمان تحویل و دسترسی به زیرساخت حمل نیز در تصمیم خریدار نقش تعیین‌کننده دارند.
برای ایران، این نکته اهمیت مستقیمی دارد. اگر یک خریدار بتواند کمبود عرضه خود را از مسیر روسیه یا تامین‌کننده دیگری جبران کند، وابستگی آن بازار به نفت و فرآورده‌های ایران کاهش پیدا می‌کند. در نتیجه، محدود شدن صادرات ایران لزوما به معنای افزایش قدرت چانه‌زنی آن در بازار جهانی نیست؛ زیرا تقاضای بدون پاسخ ممکن است به سمت تامین‌کنندگان جایگزین حرکت کند.
۲. روسیه؛ فقط یک تولیدکننده نیست، یک شبکه تامین است
برای فهم جایگاه روسیه باید از نگاه صرفا تولیدمحور فاصله گرفت. قدرت یک صادرکننده انرژی فقط به میزان نفت خام یا فرآورده‌ای که تولید می‌کند وابسته نیست. شبکه پالایشگاه‌ها، پایانه‌های صادراتی، خطوط لوله، راه‌آهن، ناوگان حمل، قراردادهای بلندمدت و بازارهای مصرف نیز در قدرت تجاری آن نقش دارند.
روسیه پس از محدود شدن دسترسی به بخش‌هایی از بازار اروپا، مسیرهای فروش خود را به سمت آسیا و بازارهای دیگر تغییر داده است. این تغییر بدون هزینه نبوده و تحریم‌ها، تخفیف‌های فروش و پیچیدگی حمل، فشارهای قابل توجهی ایجاد کرده‌اند. با این حال، تجربه تغییر مقصد صادرات نشان داده که شبکه تجاری و زیرساخت حمل می‌تواند به صادرکننده امکان دهد بخشی از بازارهای ازدست‌رفته را با بازارهای جدید جایگزین کند.
در گزارش آوریل ۲۰۲۶ مرکز مطالعات راهبردی و بین‌المللی، کریدور بین‌المللی شمال جنوب به‌عنوان یکی از مسیرهای مورد حمایت روسیه بررسی شده است. این کریدور قرار است از طریق شبکه‌های جاده‌ای، ریلی و دریایی، روسیه را از مسیر ایران و قفقاز به خلیج فارس و هند متصل کند.
منبع: مرکز مطالعات راهبردی و بین‌المللی، آوریل ۲۰۲۶
این موضوع برای ایران دو وجه دارد. از یک سو، توسعه کریدور می‌تواند موقعیت ترانزیتی ایران را تقویت کند و درآمد حمل‌ونقل، خدمات بندری و فعالیت‌های لجستیکی ایجاد کند. از سوی دیگر، اگر زیرساخت‌های ایران، زمان عبور، هزینه خدمات و قابلیت اطمینان مسیر رقابتی نباشند، روسیه و شرکای تجاری آن ممکن است در برخی جریان‌های تجاری به دنبال مسیرها یا سازوکارهای جایگزین بروند.
بنابراین، رابطه ایران و روسیه را نباید فقط به همکاری سیاسی یا فروش نفت محدود کرد. این رابطه در عمل، ترکیبی از همکاری، رقابت بر سر بازار و چانه‌زنی درباره مسیرهای تجاری است.
۳. آیا روسیه در حال دور زدن ایران است؟
برای پاسخ دقیق، باید میان دو مفهوم تفاوت گذاشت: دور زدن جغرافیایی ایران و جایگزین کردن ایران در بازار انرژی.
دور زدن جغرافیایی یعنی ایجاد مسیرهایی که برای رسیدن به مقصد، از خاک یا بنادر ایران عبور نکنند. جایگزینی تجاری یعنی تامین نیاز یک بازار از کشوری دیگر، به شکلی که تقاضای قبلی برای محصول ایرانی کاهش پیدا کند. این دو پدیده یکی نیستند و شواهد مربوط به یکی را نمی‌توان خودکار به دیگری تعمیم داد.
در موضوع تامین دیزل آمریکا از روسیه، بحث اصلی در وهله نخست جایگزینی عرضه است. اگر محموله‌های روسی بتوانند بخشی از کمبود بازار را پوشش دهند، نیاز فوری به تامین‌کنندگان دیگر کاهش می‌یابد. اما این خبر به‌تنهایی ثابت نمی‌کند که توافق مشخصی برای حذف ایران از یک کریدور یا دور زدن جغرافیایی کشور صورت گرفته است.
در سطح منطقه‌ای، موضوع پیچیده‌تر می‌شود. روسیه از مسیرهای مستقیم زمینی و ریلی به بخش‌هایی از آسیای مرکزی دسترسی دارد و در بسیاری از این بازارها روابط تجاری دیرینه‌ای برقرار کرده است. ایران نیز برای رساندن فرآورده‌های خود به برخی کشورهای آسیای مرکزی باید از شبکه‌های ریلی و جاده‌ای کشورهای واسط، به‌ویژه ترکمنستان و ازبکستان، استفاده کند.
این تفاوت در زیرساخت و فاصله، بر هزینه نهایی کالا اثر می‌گذارد. حتی اگر محصول ایرانی از نظر قیمت اولیه جذاب باشد، هزینه حمل، زمان تحویل و دشواری دسترسی به بازار می‌تواند مزیت آن را کاهش دهد.
در نتیجه، خطر اصلی برای ایران صرفا وجود یک توافق میان آمریکا و روسیه نیست. خطر بزرگ‌تر این است که شبکه‌های تامین رقیب بتوانند نیاز بازارها را با هزینه کمتر، زمان کوتاه‌تر و اطمینان بیشتر پاسخ دهند و در این فرایند، سهم ایران از تجارت منطقه‌ای کاهش پیدا کند.
۴. آسیای مرکزی؛ فرصتی برای ایران یا بازاری که روسیه به‌سادگی واگذار نمی‌کند؟
تحولات اخیر آسیای مرکزی نشان می‌دهد که رقابت بر سر بازار فرآورده‌های نفتی فقط به خلیج فارس یا اروپا محدود نیست.
الجزیره در گزارشی در ۷ اکتبر ۲۰۲۶ نوشت که حملات اوکراین به زیرساخت‌های پالایشی روسیه، تامین سوخت برخی کشورهای آسیای مرکزی را با عدم اطمینان روبه‌رو کرده است. بر اساس این گزارش، تاجیکستان در اوت اعلام کرد که دریافت نفت و فرآورده‌های نفتی از ایران را آغاز کرده و ایران نیز درباره ایجاد پالایشگاه مشترک در قرقیزستان و تامین خوراک آن توافق‌هایی داشته است.
منبع: الجزیره، ۷ اکتبر ۲۰۲۶
این تحول می‌تواند برای ایران فرصتی ایجاد کند. اگر عرضه روسیه با اختلال مواجه شود، کشورهای وابسته به واردات سوخت ممکن است برای کاهش ریسک، به دنبال تامین‌کنندگان جایگزین باشند. ایران از نظر جغرافیایی به منطقه نزدیک است و می‌تواند از مسیرهای زمینی و ریلی برای توسعه تجارت استفاده کند.
اما این فرصت چند محدودیت جدی دارد.
نخست اینکه روسیه همچنان در این بازارها از مزیت زیرساختی برخوردار است. شبکه‌های حمل، قراردادهای موجود و دسترسی مستقیم به برخی کشورها، هزینه تامین روسی را در شرایط عادی پایین نگه می‌دارند.
دوم اینکه اختلال در پالایشگاه‌های روسیه ممکن است موقتی باشد. با بازگشت ظرفیت‌های آسیب‌دیده به مدار، عرضه روسیه می‌تواند دوباره افزایش یابد و رقابت قیمتی برای ایران دشوارتر شود.
سوم اینکه اندازه بازارهای آسیای مرکزی برای جبران کاهش صادرات دریایی ایران کافی نیست. الجزیره در همان گزارش به نقل از یک کارشناس اشاره می‌کند که تقاضای نفت تاجیکستان حدود ۵۰ هزار بشکه در روز است؛ بازاری که در مقیاس صادرات دریایی ایران، ظرفیت محدودی دارد.
بنابراین، آسیای مرکزی می‌تواند بخشی از راهبرد تنوع‌بخشی بازار ایران باشد، اما نمی‌تواند به‌تنهایی جایگزین بازارهای بزرگ صادراتی شود. موفقیت در این منطقه نیازمند قراردادهای پایدار، قیمت رقابتی، حمل قابل اتکا و شناخت دقیق تقاضای هر کشور است.
۵. جایگاه ایران؛ میان همکاری با روسیه و رقابت با آن
ایران و روسیه در برخی پرونده‌های سیاسی و تجاری منافع مشترک دارند. هر دو با بخشی از محدودیت‌های غرب روبه‌رو هستند و برای توسعه مسیرهای حمل و تجارت منطقه‌ای انگیزه‌هایی دارند. با این حال، این هم‌پوشانی منافع به معنای یکسان بودن اولویت‌های اقتصادی دو کشور نیست.
روسیه در بازار انرژی صادرکننده‌ای بزرگ با شبکه‌های تجاری گسترده است. ایران نیز از منابع انرژی، موقعیت جغرافیایی و دسترسی به خلیج فارس و دریای خزر برخوردار است، اما با محدودیت‌های مالی، تجاری و زیرساختی روبه‌روست که می‌تواند استفاده از این ظرفیت‌ها را دشوار کند.
در بازار فرآورده‌ها، این دو کشور ممکن است در یک مسیر با یکدیگر همکاری کنند و در بازاری دیگر برای فروش محصول مشابه رقابت داشته باشند. در آسیای مرکزی، برای نمونه، روسیه تامین‌کننده‌ای تثبیت‌شده است و ایران می‌کوشد سهم بیشتری به دست آورد. در کریدور شمال جنوب، دو کشور می‌توانند از توسعه مسیرهای ترانزیتی سود ببرند؛ اما منافع آنها در تعیین تعرفه‌ها، اولویت سرمایه‌گذاری، حجم بار و انتخاب مسیر همیشه یکسان نیست.
از این رو، سیاست‌گذاری ایران نباید بر این فرض استوار باشد که همکاری سیاسی با روسیه خودبه‌خود منافع تجاری کشور را تضمین می‌کند. منافع اقتصادی باید در قراردادها، زیرساخت‌ها و شاخص‌های قابل اندازه‌گیری تعریف شوند.
برای ایران مهم است که در هر توافق، سهم مشخص خود از حمل، ترانزیت، خدمات بندری، فرآوری و تجارت تعیین شود و وابستگی یک‌طرفه به تصمیم‌های طرف مقابل ایجاد نشود.
۶. تاثیر بر تحولات منطقه؛ انرژی فقط کالا نیست، ابزار شکل‌دهی به وابستگی‌هاست
جریان انرژی می‌تواند روابط اقتصادی کشورها را تغییر دهد. هر کشوری که تامین‌کننده اصلی سوخت یک بازار باشد، از رابطه تجاری پایدار، قراردادهای بلندمدت و زیرساخت حمل مرتبط با آن بهره‌مند می‌شود. این رابطه می‌تواند به افزایش نفوذ اقتصادی منجر شود، هرچند به‌تنهایی تعیین‌کننده رفتار سیاسی کشور واردکننده نیست.
اگر روسیه بتواند بازارهای جدیدی را در آسیا حفظ کند یا در شرایط بحران، تامین‌کننده جایگزین برای بازارهای بزرگ شود، جایگاه تجاری آن تقویت خواهد شد. اگر ایران نیز بتواند به تامین‌کننده قابل اتکا برای برخی بازارهای منطقه‌ای تبدیل شود، امکان افزایش نقش اقتصادی و ترانزیتی خود را خواهد داشت.
اما اگر مسیرهای حمل ایران پرهزینه، زمان تحویل غیرقابل پیش‌بینی یا شرایط تجاری آن دشوار باشد، بازارها لزوما منتظر حل مشکلات ایران نمی‌مانند. آنها برای تامین نیاز خود به سراغ گزینه‌های دیگر می‌روند.
در چنین شرایطی، رقابت منطقه‌ای تنها رقابت بر سر منابع انرژی نیست؛ رقابت بر سر این است که چه کشوری شبکه تامین را مدیریت می‌کند، چه مسیری برای تجارت انتخاب می‌شود و چه کسی سهم بیشتری از ارزش اقتصادی حمل و فروش را به دست می‌آورد.
این موضوع برای جایگاه ایران در خلیج فارس، دریای خزر و آسیای مرکزی اهمیت دارد. هرچه ایران سهم بیشتری از جریان واقعی کالا، خدمات حمل و تجارت منطقه‌ای داشته باشد، موقعیت اقتصادی آن مستحکم‌تر خواهد شد. اما این جایگاه با اعلام اهمیت جغرافیایی به دست نمی‌آید؛ باید در هزینه، زمان، قابلیت اطمینان و منافع تجاری قابل اثبات باشد.
۷. ایران چه باید بکند؟
اگر قرار است ایران از تغییر جریان‌های انرژی منطقه‌ای فرصت بسازد، باید از نگاه صرفا سیاسی به تجارت فاصله بگیرد و چند موضوع را در اولویت قرار دهد.
نخست، بازارهای منطقه‌ای باید بر اساس داده انتخاب شوند. اندازه تقاضا، نوع فرآورده مورد نیاز، قیمت واردات، هزینه حمل و شرایط پرداخت هر کشور باید بررسی شود. نزدیکی جغرافیایی به‌تنهایی دلیل کافی برای انتخاب بازار نیست.
دوم، مزیت لجستیکی باید به عدد تبدیل شود. زمان عبور از مرز، هزینه حمل ریلی و جاده‌ای، ظرفیت پایانه‌ها، هزینه توقف و قابلیت اطمینان مسیر باید با گزینه‌های رقیب مقایسه شوند. اگر مسیر ایران در این شاخص‌ها رقابتی نباشد، مزیت جغرافیایی آن به درآمد تبدیل نخواهد شد.
سوم، همکاری با روسیه باید بر پایه منافع متقابل و قابل سنجش باشد. توسعه کریدور شمال جنوب زمانی برای ایران ارزشمند است که حجم بار عبوری، درآمد خدمات، سرمایه‌گذاری زیرساختی و سهم شرکت‌های ایرانی مشخص باشد.
چهارم، بازارهای صادراتی باید متنوع شوند. وابستگی بیش از اندازه به یک خریدار یا یک مسیر، قدرت چانه‌زنی را کاهش می‌دهد. با این حال، تنوع‌بخشی باید بر اساس ظرفیت واقعی عرضه و سودآوری انجام شود، نه صرفا با اعلام توافق‌های جدید.
پنجم، سیاست انرژی و سیاست حمل‌ونقل باید هماهنگ باشند. صادرات محصول بدون برنامه حمل، تضمین کیفیت، قرارداد قابل اجرا و سازوکار مطمئن وصول درآمد، صادراتی پایدار ایجاد نمی‌کند.
روسیه از کدام فرصت استفاده می‌کند و ایران کجا ایستاده است؟
اعلام توافق احتمالی برای تامین دیزل از روسیه در شرایط فشار بازار سوخت، نشان می‌دهد که نیاز به امنیت عرضه می‌تواند بر محاسبات سیاسی اثر بگذارد. روسیه با تکیه بر ظرفیت تولید، شبکه حمل و بازارهای تثبیت‌شده، امکان دارد از تغییر جریان انرژی برای تقویت موقعیت تجاری خود استفاده کند.
در مقابل، ایران با دو واقعیت هم‌زمان روبه‌روست. از یک سو، محدودیت صادرات دریایی و فشارهای تجاری می‌تواند سهم آن را در برخی بازارها کاهش دهد. از سوی دیگر، اختلال در عرضه روسیه به بعضی بازارهای آسیای مرکزی، برای ایران فرصت‌هایی ایجاد کرده است؛ هرچند اندازه این بازارها و مزیت زیرساختی روسیه، ظرفیت این فرصت را محدود می‌کند.
با این حال، شواهد موجود به‌تنهایی ثابت نمی‌کنند که توافق آمریکا و روسیه بخشی از طرح مشخصی برای دور زدن ایران بوده است. آنچه می‌توان با اطمینان بیشتری گفت این است که جایگزینی عرضه در بازار جهانی می‌تواند وابستگی به برخی تامین‌کنندگان را کاهش دهد و سهم بازار کشورهایی را که امکان تحویل مطمئن ندارند، تحت فشار قرار دهد.
برای ایران، مسئله اصلی این نیست که روسیه شریک است یا رقیب. مسئله این است که در هر بازار و هر مسیر، چه سهمی از تجارت واقعی به ایران می‌رسد و این سهم تا چه اندازه پایدار و سودآور است.
در دنیای انرژی، موقعیت جغرافیایی زمانی قدرت اقتصادی می‌شود که جریان کالا از آن عبور کند، قراردادها اجرا شوند و درآمد حاصل از تجارت به کشور برسد. اگر این زنجیره شکل نگیرد، دیگران می‌توانند بازار را تامین کنند و مسیرها را بازآرایی کنند؛ حتی اگر ایران در مرکز نقشه قرار داشته باشد.
