✍️ نسرین برزین

مقدمه
وقتی از مشکلات مرز دوغارون سخن گفته میشود، معمولانخستین تصویر، صف کامیونهاست؛ کامیونهایی که ساعتها و گاهی روزها منتظر عبور میمانند، رانندگانی که زمان و درامد خود را از دست میدهند، صاحبان کالایی که با تاخیر و افزایش هزینه مواجه میشوند و دستگاههایی که هرکدام بخشی از مسئله را توضیح میدهند. اما اگر دوغارون را فقط با صف کامیون تعریف کنیم، در واقع از مهمترین بخش مسئله غافل شدهایم. صف، معلول است؛ نه علت. دوغارون یکی از مهمترین گذرگاههای زمینی ایران برای تجارت با افغانستان است و اهمیت ان صرفابه موقعیت مرزی محدود نمیشود. این گذرگاه بخشی از یک زنجیره بزرگتر است که از مبدا کالا در ایران اغاز میشود، از شبکه جادهای و پایانهای کشور عبور میکند، به گمرک دوغارون میرسد، با اسلامقلعه در افغانستان پیوند میخورد و سپس به هرات و سایر نقاط افغانستان و حتی مسیرهای بعدی منطقه متصل میشود. بنابراین اگر بخواهیم واقعامشکل را حل کنیم، باید از یک پرسش بنیادی اغاز کنیم: چرا دوغارون با وجود سالها توسعه، رایزنی، افزایش ساعات کاری، ایجاد زیرساخت و تلاش برای تسهیل تردد، همچنان مستعد بازتولید گلوگاه است؟ پاسخ را نمیتوان در یک عامل خلاصه کرد. نه فقط کمبود جاده است. نه فقط کمبود پارکینگ. نه فقط گمرک است. نه فقط افغانستان است.نه فقط سوخت است. نه فقط سامانههای دیجیتال است. و نه حتی فقط ضعف هماهنگی.مشکل اصلی، عدم همزمانی و نبود معماری یکپارچه میان مجموعهای از ظرفیتها، فرآیندها، دستگاهها، اطلاعات و تصمیمهاست. به همین دلیل، دوغارون را باید نه بهعنوان یک پایانه بلکه بهعنوان یک سیستم لجستیکی فرامرزی مطالعه کرد.
دوغارون چگونه به این نقطه رسید؟
اهمیت دوغارون جدید نیست. این مرز طی سالهای گذشته به یکی از مسیرهای اصلی مبادلات تجاری ایران و افغانستان تبدیل شده و توسعه تجارت دو کشور، اهمیت ان را افزایش داده است. در سال ۱۳۹۸ نیز از دوغارون بهعنوان یکی از مهمترین مبادی تجاری ایران و افغانستان یاد شده و در همان دوره، نبود باسکول و پارکینگ در سمت اسلامقلعه بهعنوان یکی از مشکلات مطرح شده بود این نکته تاریخی مهم است، زیرا نشان میدهد برخی از مشکلاتی که امروز درباره انها صحبت میکنیم، ناگهان به وجود نیامدهاند. سالهاست یک الگوی تکرارشونده وجود دارد: افزایش تجارت، افزایش ورود کامیون،افزایش فشار بر مرز، تشکیل صف، رایزنی، اقدام اضطراری، کاهش موقت صف، بازگشت تدریجی مشکل. این الگو نشان میدهد که مسئله دوغارون فقط کمبود یک قطعه زیرساختا نیست. اگر مشکل صرفاکمبود یک باسکول بود، با نصب باسکول باید مسئله برای همیشه حل میشد. اگر مشکل فقط ساعات کاری بود، افزایش ساعات کار باید ان را از بین میبرد. اگر مشکل فقط تعداد گیت بود، افزایش گیتها باید مشکل را خاتمه میداد. اما چنین اتفاقی نیفتاده است. بنابراین باید به لایهای عمیقتر برویم.
دوغارون در واقع یک مرز دوطرفه است
یکی از بنیادیترین خطاهای تحلیلی این است که دوغارون را فقط از سمت ایران ببینیم. دوغارون در یک سوی مرز و اسلامقلعه در سوی دیگر قرار دارد. هر کامیون برای عبور موفق باید از مجموعهای از فرآیندها در هر دو طرف عبور کند. بنابراین ظرفیت واقعی این کریدور برابر با ظرفیت ایران بهتنهایی نیست. اگر ایران بتواند ۱۵۰۰ کامیون را پردازش کند اما طرف افغانستان تنها ظرفیت پذیرش ۹۰۰ کامیون داشته باشد، ظرفیت واقعی جریان در ان بازه زمانی حدود ظرفیت محدودکننده طرف مقابل خواهد بود. این همان اصل معروف گلوگاه در سیستمهاست، اما در دوغارون یک ویژگی فرامرزی پیدا میکند: ضعیفترین حلقه زنجیره میتواند عملکرد کل کریدور را تعیین کند. در سالهای مختلف، بارها گزارش شده که محدودیتهای زیرساختی اسلامقلعه، از جمله کمبود باسکول، امکانات رفاهی و ظرفیت پذیرش، باعث کندی جریان شده است. برای نمونه، در یکی از گزارشهای قدیمیتر، افزایش حدود ۷۰ درصدی ترانزیت به مقصد افغانستان همزمان با ضعف زیرساختهای اسلامقلعه، از عوامل ایجاد صف اعلام شد.این یعنی ممکن است ایران یک بخش از زنجیره را سریعتر کند، اما اگر طرف مقابل همزمان نشود، گلوگاه فقط به نقطه دیگری منتقل میشود.
مفهوم کلیدی: مهاجرت گلوگاه
این یکی از مهمترین مفاهیمی است که میتوان از مطالعه دوغارون استخراج کرد. فرض کنیم جاده توسعه پیدا کند. بعد گمرک به گلوگاه تبدیل شود. گمرک توسعه پیدا کند. باسکول گلوگاه شود. باسکول توسعه پیدا کند. پارکینگ گلوگاه شود. پارکینگ توسعه پیدا کند. اسلامقلعه ظرفیت پذیرش نداشته باشد. اسلامقلعه توسعه پیدا کند. حالا سامانه اطلاعاتی یا فرایند کنترل تبدیل به گلوگاه شود.در این حالت، مشکل واقعاحل نشده است. گلوگاه مهاجرت کرده است.بنابراین ارزیابی یک پروژه توسعه مرزی نباید فقط بپرسد: ایا این بخش سریعتر شده است؟ بلکه باید بپرسد: آیا زمان کل عبور کامیون کاهش یافته است؟اگر پاسخ منفی باشد، ممکن است میلیاردها تومان برای حذف یک گلوگاه هزینه شده باشد، بدون اینکه عملکرد کل سیستم به همان نسبت بهبود پیدا کرده باشد.
تفاوت ظرفیت اسمی و ظرفیت واقعی
دوغارون را نمیتوان با ظرفیت اسمی مدیریت کرد. فرض کنیم یک پایانه روی کاغذ ظرفیت پردازش هزار کامیون در روز را داشته باشد. این عدد در شرایط ایدهال معنا دارد.اما در واقعیت، مواردی مانند: تغییر شیفت، خرابی باسکول، اختلال سامانه، کمبود نیروی انسانی، توقف طرف مقابل، ترافیک داخلی،کنترل مضاعف، نقص اسناد، شرایط جوی، حادثه، و تغییر ناگهانی حجم ورودی میتوانند ظرفیت واقعی را کاهش دهند. بنابراین باید میان چهار مفهوم تفاوت گذاشت:
ظرفیت اسمی آنچه روی کاغذ ممکن است.
ظرفیت عملیاتی: آنچه در شرایط معمول واقعاقابل دستیابی است.
ظرفیت اوج: حداکثر ظرفیتی که در شرایط خاص میتوان به ان رسید.
ظرفیت پایدار: ظرفیتی که سیستم میتواند بهصورت مستمر و قابل پیشبینی حفظ کند.
برای دوغارون، ظرفیت پایدار اهمیت بیشتری از ظرفیت رکوردی دارد. مرزی که یک روز ۱۵۰۰ کامیون را عبور دهد اما روز بعد به دلیل اختلال به ۴۰۰ کامیون سقوط کند، برای تجارت قابل اتکا نیست.
تاریخ بحرانهای دوغارون چه میگوید؟
یکی از مهمترین شواهد برای شناخت ساختار مشکل، بررسی بحرانهای گذشته است.
در حادثه اتشسوزی گمرک اسلامقلعه در سال ۱۳۹۹، یک حادثه در سمت افغانستان موجب اختلال شدید در جریان تجارت شد. اتشسوزی گستردهای که با یک تانکر اغاز شد، تعداد زیادی از کامیونها و محمولهها را درگیر کرد و فعالیت گمرک اسلامقلعه مختل شد. پس از ان، هزاران کامیون در دوغارون متوقف شدند و برای مدیریت جریان، اقدامات اضطراری انجام شد. این حادثه یک درس بسیار مهم داشت:
اختلال در نقطه B میتواند نقطه A را نیز فلج کند.
یعنی مرزها را نمیتوان مستقل از یکدیگر مدیریت کرد. این پدیده را میتوان اثر سرریز گلوگاه فرامرزی نامید.
در این مدل: اختلال در اسلامقلعه ، کاهش ظرفیت پذیرش ، تجمع کامیونها در دوغارون ،اشغال ظرفیت عملیاتی ، کاهش پذیرش کامیونهای جدید ، افزایش صف ، افزایش زمان توقف ، افزایش هزینه حمل ، اختلال در جریان تجارت. این زنجیره نشان میدهد که ظرفیت مرز باید به اندازهای تاباور باشد که بتواند شوک طرف مقابل را جذب کند.
مشکل فقط تعداد کامیون نیست
وقتی گفته میشود دو هزار کامیون در مرز متوقف است، این عدد به تنهایی برای مدیریت بحران کافی نیست. باید بدانیم هر کامیون در چه مرحلهای قرار دارد. ممکن است یک کامیون: در انتظار ثبت اطلاعات باشد، اسناد ناقص داشته باشد، منتظر کنترل باشد، منتظر باسکول باشد، منتظر پذیرش طرف مقابل باشد، منتظر بارگیری یا تخلیه باشد، در انتظار نوبت خروج باشد، یا صرفابه دلیل اشباع ظرفیت بعدی متوقف شده باشد. بنابراین مرز باید شمارش کامیونها از به سمت حالت اشباع حرکت کند. هر کامیون باید یک وضعیت عملیاتی مشخص داشته باشد. مثلا:
ورود → ثبت → امادهسازی اسناد → ارزیابی ریسک → کنترل → ترخیص → پذیرش طرف مقابل→ عبور.
وقتی ندانیم کامیون در کدام مرحله متوقف است، ممکن است برای حل یک مشکل فرضی، زیرساخت واقعی بسازیم.
مشکل پنهانتر: صف
صف یکی از مهمترین شاخصهای قابل مشاهده است، اما الزامابهترین شاخص عملکرد نیست. دو مرز ممکن است هر دو هزار کامیون در صف داشته باشند. در مرز اول، زمان انتظار متوسط چهار ساعت باشد.
در مرز دوم، کامیونها بهطور متوسط ۳۰ ساعت منتظر بمانند. پس تعداد کامیون بهتنهایی کیفیت عملکرد را نشان نمیدهد. باید شاخصهایی مانند:
میانگین زمان انتظار،
میانه زمان انتظار،
P75،
P90،
P95،
و زمان کل چرخه کامیون اندازهگیری شوند. بهخصوص P90 و P95 اهمیت زیادی دارند، زیرا نشان میدهند بخش عمدهای از کامیونها در بدترین وضعیت چه میزان تاخیر دارند.
مسئله مهمتر از زمان، پیشبینیپذیری زمان است فرض کنیم زمان عبور معمول دوغارون ۱۲ ساعت باشد. اگر این زمان تقریباثابت باشد، شرکت حمل میتواند برنامهریزی کند.اما اگر یک روز شش ساعت باشد، روز دیگر ۳۰ ساعت و روز بعد ۱۵ ساعت، حتی میانگین ۱۲ ساعت هم اطلاعات کافی نمیدهد. شرکت حمل نمیداند چه زمانی کامیون را راه بیندازد. راننده نمیداند چه زمانی به مقصد میرسد. صاحب کالا نمیتواند برنامه تحویل را دقیق تنظیم کند. این مسئله یک هزینه اقتصادی پنهان ایجاد میکند:
هزینه عدم قطعیت
در واقع، تجارت فقط برای زمان پول نمیدهد. برای قابل پیشبینی بودن زمان نیز ارزش قائل است.
کامیون متوقفشده، فقط یک کامیون نیست
وقتی یک کامیون ۲۴ ساعت در مرز متوقف میشود، فقط ۲۴ ساعت از زمان یک خودرو تلف نشده است. یک واحد ظرفیت حمل از شبکه خارج شده است. ممکن است سفر بعدی انجام نشود. بار بعدی با تاخیر مواجه شود.
برنامه راننده به هم بخورد. بهرهوری ناوگان کاهش پیدا کند. و شرکت حمل برای جبران کمبود ظرفیت، نرخ حمل را افزایش دهد. پس:
تاخیر مرزی → کاهش بهرهوری ناوگان → کاهش عرضه مؤثر کامیون → افزایش هزینه حمل.
این همان چیزی است که در چارچوب تورم زمانی لجستیک اهمیت ویژهای پیدا میکند. یک ساعت توقف الزامافقط یک ساعت نیست. ممکن است یک ساعت در مرز، باعث از دست رفتن یک سفر کامل در چرخه بعدی شود.
زمان مرزی چگونه به اقتصاد منتقل میشود؟
میتوان مفهوم هزینه تاخیر مرزی را بهصورت تحلیلی چنین دید:
هزینه تاخیر مرزی = هزینه زمان کامیون + هزینه راننده + هزینه توقف و سوخت + هزینه اختلال برنامه + هزینه خواب سرمایه + هزینه تاخیر کالا
عدد واقعی این هزینه برای هر کامیون به نوع قرارداد، نوع وسیله، مسیر، کالا، نرخ توقف و سایر عوامل وابسته است. اما اصل اقتصادی روشن است:
زمان مرز یک هزینه واقعی است، حتی اگر در صورتحساب گمرکی بهعنوان یک ردیف مستقل دیده نشود. اینجا دوغارون مستقیمابه مفهوم تورم زمانی متصل میشود.
هزینه عدم قطعیت از هزینه تاخیر جداست
فرض کنید شرکت حمل میداند کامیون همیشه ۱۰ ساعت در مرز معطل میشود. این وضعیت بد است، اما قابل برنامهریزی است. حالت بدتر این است که یک روز ۴ ساعت، روز دیگر ۳۶ ساعت و روز بعد ۸ ساعت توقف ایجاد شود. در این حالت شرکت حمل مجبور است حاشیه زمانی ایجاد کند. یعنی حتی زمانی که تاخیر واقعی کم است، شرکت برای پوشش احتمال تاخیر، ظرفیت و زمان بیشتری کنار میگذارد.پس دوغارون دو نوع هزینه ایجاد میکند: Time Cost و Uncertainty Cost. این دومین مورد معمولادر گزارشهای سنتی مرزی دیده نمیشود.
مسئله راننده
راننده نیز بخشی از ظرفیت سیستم است. توقف طولانی راننده فقط مسئله رفاهی نیست. روی: برنامه کاری، استراحت، بهرهوری، هزینه اقامت، سلامت، امنیت، و زمان بازگشت اثر میگذارد.بنابراین پارکینگ استاندارد، اب، سرویس بهداشتی، غذا، امنیت و امکان استراحت، امکانات جانبی نیستند. انها بخشی از زیرساخت عملیاتی مرز هستند.
دوغارون و مسئله مدیریت تقاضا
یکی از اشتباهات رایج این است که تصور کنیم هرچه کامیون بیشتری به مرز برسد، مرز باید ظرفیت خود را افزایش دهد. اما در یک سیستم پیچیده، همیشه نمیتوان ظرفیت را به اندازه تقاضای لحظهای افزایش داد. گاهی باید خود تقاضا را مدیریت کرد. اگر ظرفیت خروج طرف مقابل در یک بازه ۴۰۰ کامیون باشد، ورود همزمان ۱۰۰۰ کامیون فقط صف ایجاد میکند. در چنین شرایطی، باید جریان ورودی را هموار کرد. این مفهوم را میتوان: Demand Smoothing نامید. هدف این نیست که تجارت را کاهش دهیم. هدف این است که ورود کامیون با ظرفیت واقعی سیستم هماهنگ شود.
نوبتدهی مرزی مبتنی بر ظرفیت
یکی از راهکارهای مهم میتواند ایجاد یک سیستم نوبتدهی باشد که نه صرفابر اساس زمان، بلکه بر اساس ظرفیت واقعی دو طرف مرز کار کند. شرکت حمل قبل از حرکت بتواند ببیند: ظرفیت پذیرش ایران، ظرفیت پذیرش افغانستان، حجم کامیونهای موجود، نوع کالا، سطح ریسک، و زمان تقریبی عبور چقدر است. سپس زمان ورود تعیین شود. این مدل بهتر از ان است که کامیون تا مرز حرکت کند و انجا تازه بفهمد که ظرفیت طرف مقابل تکمیل است. پارکینگ نباید انبار کامیون باشد پارکینگ مرزی باید بهعنوان یک بافر عملیاتی طراحی شود. اگر ظرفیت طرف مقابل موقتاکاهش یافت، کامیونها باید در یک فضای کنترلشده قرار بگیرند بدون اینکه جاده و گیتها مسدود شوند. اما بافر هوشمند باید اطلاعات هر کامیون را نیز داشته باشد: مبدا، مقصد، نوع کالا، وضعیت اسناد، سطح ریسک، زمان ورود، و وضعیت پذیرش. در این صورت پارکینگ از یک فضای فیزیکی ساده به یک ابزار مدیریت جریان تبدیل میشود.
مسئله گمرک؛ سرعت یا کنترل؟
گمرک در مرز باید هم امنیت و درامد دولت را حفظ کند و هم جریان تجارت را تسهیل کند. این دو هدف ذاتا متضاد نیستند.مشکل زمانی ایجاد میشود که برای همه کامیونها یک سطح کنترل در نظر گرفته شود. کامیون کمریسک و کامیون پرریسک نباید الزاما فرایند یکسان داشته باشند. اینجا مفهوم: Risk-Based Border Processing اهمیت پیدا میکند. کامیون کمریسک میتواند وارد مسیر سریع شود. کامیون با ریسک متوسط تحت کنترل معمول قرار گیرد. کامیون پرریسک وارد بازرسی تقویتشده شود. این مدل به جای حذف کنترل، کنترل را هوشمندتر میکند.
سوخت؛ یکی از حساسترین بخشهای دوغارون
موضوع سوخت در دوغارون اهمیت ویژهای دارد. سوخت و فراوردههای نفتی بخشی از جریان تجاری این مرز را تشکیل میدهند و در سالهای مختلف موضوعات مربوط به کیفیت، استاندارد، پذیرش و نحوه جابهجایی ان مطرح بوده است. برخی گزارشهای جدید نیز از چالشهای فنی و لجستیکی صادرات فراوردههای نفتی به افغانستان سخن گفتهاند. از سوی دیگر، در مقررات گمرکی ایران میان وسیله نقلیه تجاری و سوخت موجود در باک استاندارد ان تفکیک وجود دارد. ماده ۹۵ قانون امور گمرکی، وسایل نقلیه تجاری را همراه با سوخت موجود در باکهای استاندارد در چارچوب تعریف خود قرار میدهد. بنابراین درباره موضوع باک کامیون و گازوئیل نباید با یک برداشت رسانهای یا شفاهی حکم کلی صادر کرد. باید دقیقامشخص کرد: کدام نوع وسیله نقلیه، کدام باک، کدام میزان سوخت، کدام رویه حمل، کدام مرز، کدام وضعیت ورود یا خروج، و کدام مقرره یا بخشنامه مورد نظر است. این تفکیک برای دوغارون بسیار مهم است، زیرا کنترل سوخت، امنیت، قاچاق، هزینه حمل و زمان عبور به یکدیگر متصلاند.
راهحل سوخت: کنترل مبتنی بر ریسک
اگر برای مقابله با انحراف یا قاچاق سوخت همه کامیونها با یک شدت کنترل شوند، ظرفیت مرز کاهش مییابد. اگر کنترل حذف شود، ریسک افزایش پیدا میکند. راهحل حرفهای: Risk-Based Fuel Control است. در این مدل، اطلاعاتی مانند: نوع کامیون، نوع مسیر، نوع محموله، سابقه، حجم سوخت، مسافت، و الگوی مصرف میتواند برای تعیین سطح کنترل استفاده شود. هدف این نیست که کنترل کمتر شود. هدف این است که: کنترل دقیقتر و توقف بیدلیل کمتر شود.
یک مرز نباید با کنترل کور اداره شود
امنیت و سرعت دو دشمن ذاتی نیستند. مشکل، طراحی بد فرایند است. اگر یک کامیون کمریسک را مانند کامیون پرریسک بررسی کنیم، منابع کنترل را هدر دادهایم. اگر کامیون پرریسک را مانند کامیون کمریسک بررسی کنیم، امنیت را تضعیف کردهایم. پس مرز هوشمند باید بتواند منابع خود را به سمت ریسک واقعی هدایت کند.
اسناد باید قبل از کامیون اماده شوند
یکی از راههای کاهش توقف، انتقال بخشی از فرایند از مرز به قبل از مرز است.
اگر نقص سند زمانی کشف شود که کامیون به مرز رسیده، کامیون تبدیل به محل انتظار برای حل یک مشکل اداری میشود. اما اگر اسناد قبل از حرکت بررسی شوند، بسیاری از خطاها پیش از رسیدن کامیون اصلاح میشوند. این همان مفهوم: Pre-Arrival Processing است. مرز نباید جایی باشد که برای نخستین بار بفهمیم کامیون اماده عبور نیست. مرز باید محل اجرای نهایی فرایندی باشد که بخش مهم ان قبلاانجام شده است.
مسئله داده
امروز دیگر مرز فقط به جاده و گیت وابسته نیست. به داده وابسته است. گمرک داده خود را دارد. راهداری داده خود را دارد. پایانه داده خود را دارد. شرکت حمل داده خود را دارد. طرف افغانستان داده خود را دارد. اگر این دادهها با هم تبادل نشوند، مرز مجموعهای از جزایر اطلاعاتی خواهد بود. بنابراین راهحل الزاماساختن یک سامانه جدید نیست. گاهی مشکل کشور کمبود سامانه نیست. مشکل، نبود اتصال میان سامانههای موجود است. اصل باید این باشد: یک بار داده تولید شود و چند بار استفاده شود. نه اینکه یک اطلاعات بارها در چند فرایند دوباره وارد و تطبیق شود.
خطر جدید: گلوگاه دیجیتال
اختلال دیجیتال میتواند همان اثری را ایجاد کند که خرابی فیزیکی ایجاد میکند. اگر سامانه گمرکی، ارتباطات یا تبادل داده قطع شود، ممکن است کامیون فیزیکی سالم باشد اما فرایند عبور متوقف شود. گزارشهای مربوط به اختلالات ارتباطی و گمرکی در افغانستان نیز نشان دادهاند که مشکلات سامانهای میتواند مستقیمابه توقف کامیونها در دوغارون منجر شود.این یعنی: زیرساخت دیجیتال اکنون بخشی از زیرساخت مرزی است. اما اینجا یک نکته مهمتر وجود دارد: دیجیتالیشدن بدون تاباوری دیجیتال خطرناک است. اگر سیستم قطع شد، چه میشود؟آیا فرایند اضطراری وجود دارد؟ آیا دادهها قابل بازیابی هستند؟ اآیا میتوان عملیات محدود را ادامه داد؟ آیا بعد از بازگشت سیستم، اطلاعات با هم تطبیق داده میشوند؟ مرز هوشمند باید توانایی: Graceful Degradation داشته باشد. یعنی هنگام خرابی، بهجای سقوط کامل، با ظرفیت محدود ادامه دهد.
مشکل نهادی؛ چه کسی مسئول کل زمان کامیون است؟
شاید عمیقترین مشکل دوغارون همین باشد. هر دستگاه ممکن است وظیفه قانونی خود را انجام دهد.
گمرک وظیفه خود را. راهداری وظیفه خود را. مرزبانی وظیفه خود را. پایانه وظیفه خود را. طرف افغانستان وظیفه خود را. اما کامیون همچنان ۲۰ ساعت معطل باشد.پس پرسش مهم این نیست:چه کسی وظیفه خودش را انجام داده؟بلکه باید پرسید: چه کسی مسئول عملکرد کل جریان است؟ این تفاوت میان: Task Accountability و End-to-End Accountability است. در برخی گزارشهای داخلی نیز فعالان حملونقل دوغارون از نبود متولی واحد و جزیرهای عمل کردن سازمانها بهعنوان یکی از مشکلات اصلی نام بردهاند و حتی تاکید کردهاند که افزایش ساعات کاری بدون اصلاح مدیریت الزامامشکل را حل نمیکند. این نکته بسیار مهم است. ممکن است مرز ۲۴ ساعته شود، اما اگر فرایند هماهنگ نباشد، فقط زمان بیشتری برای تولید صف ایجاد کردهایم.
ایا افزایش ساعات کاری راهحل است؟
گاهی بله. اما بهعنوان راهحل اصلی، نه. اگر ظرفیت واقعی طرف مقابل ۵۰۰ کامیون باشد، باز کردن گمرک ایران در تمام ساعات شبانهروز الزاماظرفیت کریدور را دو برابر نمیکند. اگر گلوگاه در اسناد باشد، ساعت کاری بیشتر کمکی نمیکند. اگر گلوگاه در پارکینگ باشد، ساعت کاری بیشتر کمکی نمیکند. اگر گلوگاه در باسکول طرف مقابل باشد، ساعت کاری بیشتر کمکی نمیکند. بنابراین قبل از افزایش ساعات باید پرسید:
گلوگاه دقیقاکجاست؟
دیپلماسی مرزی بخشی از عملیات لجستیک است این یکی از نکات مهمی است که معمولادر ادبیات حملونقل کمتر دیده میشود. وقتی گلوگاه در طرف مقابل است، راهحل فقط فنی نیست. نیاز به: رایزنی، توافق، هماهنگی گمرکی، هماهنگی حملونقل، استانداردسازی، تبادل داده، و سازوکار حل اختلاف دارد. بنابراین دیپلماسی مرزی، بخشی از زیرساخت لجستیک است. اگر جاده ساخته شود اما توافق عملیاتی وجود نداشته باشد، جاده بهتنهایی جریان ایجاد نمیکند.
عملکرد دوغارون باید با عملکرد اسلامقلعه سنجیده شود این یک تغییر مهم در KPI است. بهجای اینکه فقط بگوییم: دوغارون امروز چند کامیون عبور داد؟ باید بپرسیم: کل کریدور دوغارون ـ اسلامقلعه امروز چند کامیون را با چه زمان و چه قابلیت پیشبینی عبور داد؟ این همان حرکت از: Border Throughput به: Corridor Throughput است.
مسئله بازگشت کامیون
یکی از نقاط کور در تحلیل مرز، تمرکز بیش از حد بر عبور یکطرفه است. کامیون باید برگردد. اگر کامیون ایرانی چند روز در افغانستان معطل شود، ناوگان ایران از چرخه خارج میشود. پس باید شاخص: Round-Trip Cycle Time اندازهگیری شود. این شاخص زمان کامل چرخه رفت و برگشت کامیون را نشان میدهد. برای شرکت حمل، این شاخص گاهی از زمان عبور یکطرفه مهمتر است. زیرا کامیون زمانی درامد ایجاد میکند که دوباره وارد چرخه حمل شود.
مسیرهای جایگزین و خطر از دست رفتن مزیت دوغارون
اگر یک مرز بارها باعث توقف و عدم قطعیت شود، بازار واکنش نشان میدهد. صاحب کالا همیشه به مرزی وفادار نمیماند. اگر مسیر جایگزین بتواند: زمان کمتر، ریسک کمتر، هزینه قابل پیشبینیتر ارائه دهد، بخشی از جریان میتواند جابهجا شود. در گزارشهای داخلی نیز فعالان حملونقل از انتقال بخشی از بار به مرزهایی مانند ماهیرود و میلک در پی مشکلات دوغارون سخن گفتهاند. پس دوغارون فقط با مرز افغانستان رقابت نمیکند. با مسیرهای جایگزین نیز رقابت میکند. یک مرز خوب فقط ارزان نیست؛ قابل پیشبینی است گاهی مسیر A کمی ارزانتر اما بسیار غیرقابل پیشبینی است. مسیر B کمی گرانتر اما پایدار است.صاحب کالای حرفهای ممکن است مسیر B را انتخاب کند. چرا؟ زیرا عدم قطعیت برای زنجیره تامین هزینه دارد. بنابراین مزیت رقابتی دوغارون باید سهبعدی باشد: Cost ، Time ، Reliability و شاید در آینده حتی: Predictability
پیشنهاد: شاخص قابلیت پیشبینی مرز
دوغارون میتواند شاخصی داشته باشد که نشان دهد شرکت حمل با چه دقتی میتواند زمان عبور را پیشبینی کند. برای مثال: اگر زمان وعده دادهشده ۱۲ ساعت باشد و ۹۰ درصد کامیونها در بازه قابل قبول از ان عبور کنند، قابلیت پیشبینی بالا است. اما اگر زمان واقعی بسیار پراکنده باشد، حتی میانگین مناسب نیز کافی نیست. این شاخص میتواند برای شرکتهای حمل و صاحبان کالا بسیار ارزشمند باشد.
دوغارون به یک مرکز کنترل جریان نیاز دارد
یک پیشنهاد ساختاری مهم این است که دوغارون به یک: Cross-Border Control Tower
مجهز شود. نه الزامایک سازمان جدید. بلکه یک سازوکار مشترک برای مشاهده وضعیت کل جریان. این مرکز باید بتواند ببیند: چند کامیون وارد شده، چند کامیون اماده عبور است، چند کامیون در انتظار اسناد است، چند کامیون در کنترل است، ظرفیت اسلامقلعه چقدر است، صف چقدر است، کدام گیت کند است، کدام فرایند گلوگاه شده، و احتمال تشکیل صف در ساعات آینده چقدر است. هدف اصلی: یک تصویر واحد از واقعیت.
مرز باید پیشبینیکننده باشد، نه فقط واکنشدهنده
در مدل سنتی: صف ایجاد میشود. مسئولان متوجه میشوند. جلسه تشکیل میشود. راهکار اضطراری اجرا میشود. صف کاهش پیدا میکند. بعد دوباره بحران ایجاد میشود. در مدل جدید: داده جمعاوری میشود. تقاضا پیشبینی میشود. ظرفیت دو طرف بررسی میشود. احتمال گلوگاه محاسبه میشود. ورودی تنظیم میشود. و قبل از ایجاد صف شدید، مداخله انجام میشود. این تفاوت میان: Reactive Border و Predictive Border است.
گلوگاه باید قبل از تشکیل صف شناسایی شود
فرض کنیم سیستم تشخیص دهد: ورودی شش ساعت آینده = ۹۰۰ کامیون ظرفیت عملیاتی قابل استفاده = ۶۰۰ کامیون احتمال تشکیل صف = بالا. در این لحظه باید تصمیم گرفته شود: ورود تعدیل شود، نوبتدهی تغییر کند، ظرفیت اضافی فعال شود، مسیر جایگزین پیشنهاد شود، یا طرف مقابل برای افزایش پذیرش هماهنگ شود. این بسیار بهتر از ان است که ۹۰۰ کامیون وارد شوند و بعد دنبال پارکینگ بگردیم.
راهحل نهایی فقط ساختوساز نیست
ساخت زیرساخت لازم است. اما کافی نیست. برای حل پایدار دوغارون باید هشت لایه همزمان دیده شوند:
زیرساخت فیزیکی
جاده، گیت، پارکینگ، باسکول، ایمنی و خدمات.
فرایند
کاهش دوبارهکاری، پیشپردازش اسناد و استانداردسازی.
ریسک
کنترل مبتنی بر ریسک برای کالا، کامیون و سوخت.
داده
تبادل اطلاعات و ایجاد تصویر مشترک.
پیشبینی
پیشبینی تقاضا، ظرفیت و گلوگاه.
حکمرانی
مسئولیت روشن برای عملکرد کل جریان.
هماهنگی فرامرزی
همزمانسازی دوغارون و اسلامقلعه.
تاباوری
توان ادامه کار در هنگام حادثه، اختلال سامانه، کاهش ظرفیت یا جهش تقاضا.
ایا میتوان دوغارون را برای همیشه از بحران خلاص کرد؟
اگر منظور این باشد که هیچوقت صف ایجاد نشود، پاسخ واقعبینانه خیر است. هیچ مرز مهمی در جهان از:
حادثه، جنگ، اختلال سامانه، شرایط جوی، افزایش ناگهانی تجارت، خرابی تجهیزات، تغییر مقررات، یا اختلال طرف مقابل مصون نیست. اما هدف واقعی باید چیز دیگری باشد: هیچ اختلالی نباید بتواند دوغارون را برای مدت طولانی فلج کند. این همان مفهوم: Border Resilience است. مرز تاباور مرزی نیست که هیچوقت مشکل پیدا نمیکند. مرزی است که: مشکل را سریع تشخیص میدهد، منبع ان را شناسایی میکند، اثر ان را محدود میکند، جریان را به مسیر جایگزین میبرد، و سریع به وضعیت عادی بازمیگردد.
شاخص جدید: زمان بازیابی مرز
یک شاخص بسیار مهم میتواند: Mean Time to Recovery – MTTR باشد. یعنی:
میانگین زمان لازم برای بازگشت مرز از وضعیت اختلال به وضعیت پایدار. ممکن است دو مرز هر دو دچار قطعی سامانه شوند. مرز اول در دو ساعت بازیابی شود. مرز دوم در ۳۶ ساعت. پس تاباوری انها یکسان نیست. این شاخص میتواند یکی از KPIهای اصلی دوغارون آینده باشد.
شاخص دیگر: مهاجرت گلوگاه
پیشنهاد تحلیلی دیگر: Border Bottleneck Migration Index این شاخص بررسی میکند که ایا پس از حل یک گلوگاه، زمان کل سیستم واقعاکاهش یافته یا گلوگاه فقط به نقطه دیگری منتقل شده است. اگر پارکینگ توسعه پیدا کند اما زمان کل عبور تغییر نکند، باید بررسی شود گلوگاه به کجا منتقل شده است. اگر گمرک سریعتر شود اما کامیونها در اسلامقلعه بمانند، گلوگاه مهاجرت کرده است. اگر سامانه دیجیتال ایجاد شود اما با قطعی ارتباط کل مرز متوقف شود، مشکل دیگری ایجاد شده است. این شاخص میتواند کیفیت واقعی پروژههای توسعه مرزی را اندازهگیری کند.
یک مدل کامل برای سنجش عملکرد دوغارون
دوغارون آینده باید حداقل این شاخصها را بهصورت مستمر اندازهگیری کند: Total Border Transit Time ، زمان کل عبور. Border Dwell Time ، زمان توقف. P90/P95 Waiting Time ، زمان انتظار در بدترین بخش توزیع. Truck Turnaround Time ، زمان بازگشت کامیون به چرخه حمل. Queue Length طول صف. Counterpart Acceptance Rate ، نرخ پذیرش طرف مقابل. System Availability ، درصد در دسترس بودن سامانهها. Incident Recovery Time ، زمان بازیابی پس از اختلال ، . Risk-Based Inspection Rate نسبت بازرسیها بر اساس سطح ریسک. Border Bottleneck Migration ، میزان جابهجایی گلوگاه پس از پروژههای اصلاحی. Predictability Index قابلیت پیشبینی زمان عبور. این مجموعه بسیار مهمتر از یک شاخص ساده مانند تعداد کامیون عبوری روزانه است.
نسخه عملیاتی اصلاح دوغارون
اگر بخواهیم از حرف به اجرا برسیم، میتوان اصلاحات را در سه افق زمانی تعریف کرد. در کوتاهمدت، باید مسئله موجود را مدیریت کرد: شناسایی روزانه گلوگاه، تفکیک کامیونها بر اساس وضعیت، ایجاد کنترل جریان ورودی، اطلاعرسانی لحظهای، تسهیل اسناد پیش از ورود، اولویتبندی محمولههای کمریسک، مدیریت پارکینگ، هماهنگی روزانه با اسلامقلعه، و ایجاد رویه اضطراری برای اختلال سامانه. در میانمدت باید: دادهها یکپارچه شوند، نوبتدهی ظرفیتمحور ایجاد شود، کنترل مبتنی بر ریسک توسعه پیدا کند، پارکینگ به Operational Buffer تبدیل شود، KPIهای مشترک تعریف شوند، و یک سازوکار Cross-Border Control Tower ایجاد شود. در بلندمدت باید: ظرفیت فیزیکی دو طرف همزمان توسعه پیدا کند، توافقهای پایدار عملیاتی و گمرکی ایجاد شود، استانداردهای داده مشترک شوند، تاباوری دیجیتال و عملیاتی ایجاد شود، و دوغارون بهعنوان بخشی از یک کریدور منطقهای مدیریت شود.
ایا راهحلها واقعاقابل اجرا هستند؟
بعضی بله. بعضی با اصلاح نهادی. و بعضی نیازمند توافق بین دو کشور. این تفکیک مهم است. برای مثال، مدیریت نوبت کامیون در سمت ایران میتواند در اختیار ایران باشد. اما افزایش ظرفیت پذیرش اسلامقلعه نیازمند هماهنگی طرف افغانستان است. یکپارچهسازی داخلی دادهها در اختیار دستگاههای ایرانی است. اما تبادل داده فرامرزی به توافق دوطرفه نیاز دارد. توسعه پارکینگ در ایران یک پروژه داخلی است. اما اگر گلوگاه در پارکینگ افغانستان باشد، مشکل با توسعه ایران حل نمیشود. پس هر راهکار باید یک مالک، زمان، هزینه، پیشنیاز و KPI داشته باشد. راهکاری که فقط نوشته شود هماهنگی بیشتر دستگاهها تقریباهیچ چیز نیست. باید مشخص شود: چه دستگاهی؟ چه اختیاری؟ چه زمانی؟ چه دادهای؟ چه شاخصی؟ چه ضمانت اجرایی؟
دوغارون نباید قربانی پروژهگرایی شود
یکی از خطرهای جدی در مدیریت زیرساخت این است که هر مشکل را با یک پروژه ساختمانی پاسخ دهیم.
صف؟ پارکینگ بساز. کندی؟ گیت بساز. ظرفیت کم؟ جاده توسعه بده. اختلال؟ سامانه جدید بساز. اما اگر مسئله حکمرانی باشد، ساختمان جدید فقط محل جدیدی برای ادامه همان مشکل خواهد بود. بنابراین قبل از هر پروژه باید یک پرسش اجباری مطرح شود: آیا این پروژه ظرفیت کل سیستم را افزایش میدهد یا فقط ظرفیت یک جزء را؟ اگر فقط یک جزء را سریعتر کند، باید گلوگاه بعدی نیز از قبل شناسایی شود.
دوغارون باید از مرز به کریدور ارتقا پیدا کند
در نهایت، دوغارون را نباید یک نقطه روی نقشه دانست. این مرز بخشی از مسیر: مبدا کالا--- شبکه حمل ایران—دوغارون ---اسلامقلعه – هرات --شبکه توزیع افغانستان
و در برخی جریانها مسیرهای فراتر است. بنابراین سیاستگذاری باید بهجای: Border Optimization
به سمت: Corridor Optimization حرکت کند. اگر مرز سریع باشد اما ۵۰ کیلومتر بعدی کند باشد، کریدور سریع نیست. اگر گمرک عالی باشد اما کامیون در طرف مقابل چند روز متوقف شود، تجارت سریع نیست. اگر زمان عبور کم باشد اما عدم قطعیت زیاد باشد، مسیر قابل اتکا نیست.
دوغارون یک مسئله ساده ندارد. این مرز همزمان با مجموعهای از مسائل روبهروست: زیرساخت ناکافی یا نامتوازن، ظرفیت ناهماهنگ دو طرف مرز، صف و انباشت کامیون، نبود دید لحظهای نسبت به وضعیت جریان، نقص و دوبارهکاری اسناد، کنترلهای غیرهمسطح با ریسک، چالشهای مرتبط با سوخت و فراوردههای نفتی، ضعف یا اختلال زیرساخت دیجیتال، وابستگی شدید به ظرفیت اسلامقلعه، عدم هماهنگی نهادی، نبود پاسخگویی End-to-End، عدم پیشبینیپذیری زمان عبور، کاهش بهرهوری ناوگان، افزایش هزینه پنهان زمان، ریسک انتقال بار به مسیرهای جایگزین، و ضعف تاباوری در برابر شوک. اما این فهرست هنوز مهمترین نتیجه را نشان نمیدهد. مهمترین مسئله این است که این مشکلات به یکدیگر متصلاند. اختلال یک سامانه میتواند صف بسازد. صف میتواند ظرفیت پارکینگ را اشغال کند. اشغال پارکینگ میتواند جریان ورودی را مختل کند. توقف کامیون میتواند ظرفیت ناوگان را کاهش دهد. کاهش ظرفیت ناوگان میتواند هزینه حمل را افزایش دهد. افزایش هزینه میتواند مسیر جایگزین را جذاب کند. و کاهش جریان از دوغارون میتواند مزیت رقابتی این کریدور را تضعیف کند. بنابراین: دوغارون با یک مشکل روبهرو نیست؛ با یک شبکه از مشکلات روبهروست. و شبکه مشکلات را نمیتوان با یک راهحل تکبعدی حل کرد.
ایا دوغارون محکوم به تکرار بحران است؟
نه. اما اگر سیاستگذاری همچنان بر این منطق باشد که: هر بار صف ایجاد شد، همان نقطهای را که جلوی چشم ماست توسعه بدهیم، احتمالاچرخه ادامه خواهد داشت. اگر پارکینگ توسعه پیدا کند، گلوگاه دیگری ظاهر میشود. اگر گیت افزایش پیدا کند، ممکن است طرف مقابل گلوگاه شود. اگر گمرک سریع شود، ممکن است اسناد یا سامانه گلوگاه شود. اگر سامانه ایجاد شود، ممکن است تاباوری دیجیتال مشکل شود. اگر ظرفیت ایران افزایش یابد، ممکن است ظرفیت افغانستان محدودکننده شود. این همان مهاجرت گلوگاه است. راهحل پایدار زمانی اغاز میشود که به جای پرسیدن: کدام قسمت خراب است؟ بپرسیم: چرا این سیستم دائماگلوگاه جدید تولید میکند؟پاسخ، ما را از پروژههای پراکنده به معماری سیستم میرساند.
دوغارون آینده چه شکلی باید داشته باشد؟
دوغارون آینده لزومامرزی نیست که هیچوقت صف نداشته باشد. بلکه مرزی است که:صف آن قابل پیشبینی باشد. ورود کامیونها مدیریت شود. ظرفیت ایران و افغانستان با هم دیده شود. اسناد پیش از ورود بررسی شوند. کنترل بر اساس ریسک انجام شود. سوخت با منطق ریسک و داده مدیریت شود. اطلاعات یکبار تولید و چندبار استفاده شود. سامانهها در زمان اختلال بهطور کامل فرو نریزند. پارکینگ نقش بافر عملیاتی داشته باشد. زمان کل عبور اندازهگیری شود. زمان چرخه رفتوبرگشت کامیون اندازهگیری شود. یک مسئولیت مشخص برای عملکرد End-to-End وجود داشته باشد. اسلامقلعه و دوغارون یک سیستم واحد دیده شوند. و مهمتر از همه: مرز بتواند قبل از تبدیل یک اختلال کوچک به بحران بزرگ، ان را تشخیص دهد. این یعنی تبدیل دوغارون از یک Border Crossing به یک Resilient Cross-Border Logistics Node.
دوغارون را نمیتوان فقط با ساختن گیت بیشتر نجات داد. همانطور که نمیتوان با افزایش ساعات کاری، مشکل یک سیستم ناهماهنگ را برای همیشه حل کرد. مسئله اصلی این مرز، کمبود یک ساختمان یا یک دستگاه نیست. مسئله، نبود یک معماری هماهنگ برای مدیریت جریان است. اگر قرار باشد دوغارون در آینده سهم بیشتری از تجارت ایران و افغانستان و مسیرهای منطقهای را جذب کند، باید از منطق: کامیون را به مرز بیاور، بعد ببین چه میشود به منطق: قبل از حرکت بدان ظرفیت کجاست، قبل از رسیدن بدان فرایند اماده است، هنگام عبور بدان گلوگاه کجاست، و هنگام بحران بدان چگونه باید جریان را حفظ کرد حرکت کند. این تغییر، یک تغییر فنی ساده نیست. یک تغییر در فلسفه مدیریت مرز است. مرز موفق آینده مرزی نیست که فقط بیشتر عبور دهد. مرزی است که قابل پیشبینیتر، سریعتر، ایمنتر و تاباورتر عبور دهد. و شاید مهمترین پرسش این است چند کامیون را میتوانیم با زمان قابل پیشبینی، هزینه قابل کنترل و بدون ایجاد بحران در حلقه بعدی زنجیره عبور دهیم؟ اگر پاسخ این پرسش روشن شود، تازه میتوان گفت مسئله دوغارون را فهمیدهایم. و اگر پاسخ روشن نباشد، هر توسعهای که انجام دهیم ممکن است فقط شکل بعدی همان صف قدیمی را تولید کند.