تورم زمانی (Time Inflation): هزینه پنهان بر تجارت جهانی در عصر بی‌ثباتی ژئوپلیتیک
به قلم نسرین برزین
اقتصاد جهانی در دهه‌های اخیر با تورم، رکود و نوسانات انرژی مواجه بوده است؛ اما در سایه این بحران‌ها، پدیده‌ای آرام و کمتر دیده‌شده در حال شکل‌گیری است: تورم زمانی Time Inflationدر این پدیده، نه قیمت کالاها، بلکه زمان لازم برای جابه‌جایی کالا به طور مستمر افزایش می‌یابد. هر ساعت تاخیر در مرز، هر روز خواب کانتینر در بندر، هر انتظار برای دریافت مجوز یا هر تغییر اجباری مسیر حمل، بدون آنکه در قوانین و پرداخت های مالی ثبت شود، هزینه‌ای واقعی بر اقتصاد تحمیل می‌کند.
این مقاله استدلال می‌کند که جهان وارد دوره‌ای شده است که در آن زمان، کمیاب‌ترین منبع اقتصاد لجستیک است و کشورها دیگر فقط بر سر هزینه حمل رقابت نمی‌کنند، بلکه بر سر مالکیت زمان و توانایی حفظ جریان زمان رقابت خواهند کرد.
در اقتصاد کلاسیک، وقتی از تورم صحبت می‌شود، ذهن همه به افزایش قیمت‌ها می‌رود. اما آیا تنها چیزی که در جهان گران‌تر شده، کالاها هستند؟
در دهه گذشته، بسیاری از مسیرهای تجاری جهان با بحران‌های متوالی روبه‌رو شده‌اند؛ از همه‌گیری کووید-۱۹ و انسداد کانال سوئز گرفته تا جنگ اوکراین، بحران دریای سرخ، تحریم‌های اقتصادی، حملات سایبری به زیرساخت‌های بندری و افزایش کنترل‌های امنیتی. انسداد تنگه هرمز ، محاصره دریایی تنگه هرمز نتیجه مشترک همه این رخدادها، افزایش زمان بوده است.
در ظاهر، ممکن است کرایه حمل تغییر چندانی نکرده باشد، اما مدت انجام همان عملیات از ۱۵ روز به ۲۵ یا حتی ۴۰ روز افزایش یافته است. این افزایش زمان، همان تورمی است که در آمارهای رسمی کمتر دیده می‌شود، اما آثار آن در تمام زنجیره تhمین احساس می‌شود.
زمان هزینه نامرئی تجارت
اقتصاددانان از هزینه ، تعرفه و عوارض سخن می‌گویند، اما در تجارت امروز، نوع دیگری هزینه در حال اخذ شدن است؛ هزینه که هیچ دولت یا پارلمانی یا سازمان یا شرکت آن را تصویب نکرده است.
این هزینه ، همان زمان از دست‌رفته است.
هر ساعت توقف کامیون، هر روز انتظار کشتی برای پهلوگیری، هر تأخیر در صدور مجوز یا هر ناهماهنگی میان سازمان‌ها، بخشی از سرمایه اقتصادی را مصرف می‌کند؛ بدون آنکه ارزش افزوده‌ای ایجاد شود .
بسیاری تصور می‌کنند تاخیر فقط برنامه حمل را به هم می‌زند، اما پیامدهای آن بسیار عمیق‌تر است.
با افزایش زمان:
• سرمایه برای مدت طولانی‌تری بلوکه می‌شود.
• گردش نقدینگی کاهش می‌یابد.
• ظرفیت واقعی ناوگان کوچک‌تر می‌شود، زیرا هر وسیله در مدت مشابه سفرهای کمتری انجام می‌دهد.
• هزینه بیمه، انبارداری و تامین مالی افزایش می‌یابد.
• قابلیت پیش‌بینی زنجیره تامین کاهش پیدا می‌کند.
• اعتماد میان شرکای تجاری تضعیف می‌شود.
• ریسک از دست دادن بازارهای صادراتی افزایش می‌یابد.
به بیان دیگر، تورم زمانی هم‌زمان بر سرمایه، بهره‌وری، اعتماد و رقابت‌پذیری اثر می‌گذارد.
یکی از نکات کمتر مورد توجه این است که تورم زمانی می‌تواند ظرفیت اقتصادی یک کشور را کاهش دهد، حتی اگر هیچ بندر، جاده یا راه‌آهنی تخریب نشده باشد.
فرض کنید یک کامیون در گذشته در یک ماه دو سفر انجام می‌داد، اما اکنون به دلیل افزایش زمان انتظار در مرزها فقط دو ماه یک سفر انجام می‌دهد. تعداد کامیون‌ها ثابت است، اما ظرفیت واقعی حمل کشور ۲۵ درصد کاهش یافته است.
این کاهش ظرفیت، در آمارهای رسمی معمولا دیده نمی‌شود، اما آثار آن در افزایش هزینه‌ها و کاهش توان رقابتی کاملا محسوس است.
ایران به دلیل موقعیت ژئوپلیتیکی، تحریم‌ها، تغییر مسیر برخی کریدورها، تحولات اخیر منطقه ، انسداد و محاصره دریایی تنگه هرمز ، جنگ ، تعدد فرایندهای اداری و محدودیت‌های مالی، بیش از بسیاری از کشورها با تورم زمانی مواجه است.
این موضوع تنها به معنای طولانی‌تر شدن زمان حمل نیست، بلکه به معنای کاهش بهره‌وری سرمایه، کاهش گردش ناوگان، افزایش هزینه تجارت و کاهش جذابیت کریدورهای ترانزیتی کشور است.
اگر هدف، تبدیل ایران به هاب لجستیکی منطقه باشد، کاهش تورم زمانی باید به اندازه توسعه زیرساخت‌های فیزیکی اهمیت پیدا کند.
زمان؛ شاخص جدید قدرت ملی
در قرن بیستم، قدرت کشورها با تولید فولاد، نفت یا انرژی سنجیده می‌شد. در قرن بیست‌ویکم، قدرت اقتصادی بیش از هر چیز به توانایی حفظ جریان مستمر کالا، اطلاعات و سرمایه وابسته است.
کشوری که بتواند زمان ترخیص، زمان عبور مرزی و زمان حمل را کاهش دهد، بدون ساخت حتی یک کارخانه جدید، ظرفیت اقتصادی خود را افزایش می‌دهد.
از این منظر، مدیریت زمان به بخشی از حکمرانی اقتصادی و حتی امنیت ملی تبدیل می‌شود
برای اندازه‌گیری این پدیده، پیشنهاد می‌شود شاخصی با عنوان Logistics Time Inflation Index (LTII) طراحی شود.
این شاخص می‌تواند بر پایه مجموعه‌ای از زمان‌های کلیدی محاسبه شود، از جمله:
• زمان
ترخیص کالا از گمرک
• زمان انتظار کامیون در مرز
• زمان خواب کانتینر در بندر
• زمان انتظار کشتی برای پهلوگیری
• زمان صدور مجوزهای قانونی
• زمان انجام فرایندهای بانکی و مالی
• میزان انحراف زمان واقعی از زمان برنامه‌ریزی‌شده
مزیت این شاخص آن است که تنها «سرعت» را نمی‌سنجد، بلکه قابلیت اتکاپذیری زمان را نیز وارد ارزیابی می‌کند؛ زیرا برای یک صادرکننده، زمان قابل پیش‌بینی اغلب از زمان صرفاً کوتاه مهم‌تر است.
جهان در حال ورود به اقتصادی است که در آن، زمان همان نقشی را ایفا می‌کند که پول در اقتصاد کلاسیک ایفا می‌کرد. هر ساعت اتلاف، بخشی از ثروت ملی را مستهلک می‌کند؛ هر روز تاخیر، بخشی از ظرفیت تولید را کاهش می‌دهد؛ و هر بی‌ثباتی زمانی، مزیت رقابتی کشورها را تضعیف می‌کند.
بنابراین، شاید مهم‌ترین پرسش آینده لجستیک این نباشد که هزینه حمل چقدر است؟ بلکه این باشد که اقتصاد یک کشور روزانه چه مقدار زمان را از دست می‌دهد و بهای واقعی این اتلاف چقدر است؟
