✍ نسرین برزین
گاهی یک کامیون در مرز متوقف می شود و ما فقط یک کامیون متوقف شده می بینیم.اما اگر از سطح کامیون بالاتر برویم، پشت همان توقف یک شرکت حمل وجود دارد که وسیله نقلیه اش از چرخه کار خارج شده است. پشت شرکت حمل، صاحب کالایی قرار دارد که زمان تحویلش از کنترل خارج شده است. پشت صاحب کالا، کارخانه ای قرار دارد که برنامه تولیدش ممکن است به هم بخورد. پشت کارخانه، قراردادی قرار دارد که ممکن است مشمول خسارت شود. پشت قرارداد، اعتبار یک مسیر حمل قرار دارد و پشت اعتبار مسیر، جایگاه یک کشور در شبکه تجارت منطقه ای. اینجاست که یک صف مرزی دیگر فقط صف کامیون نیست. یک صف می تواند نشانه ای از اختلال در یک شبکه باشد.و شاید مهم تر از آن، بتواند به ما نشان دهد که یک کشور تا چه اندازه بر زمان، مسیر و جریان کالای خود کنترل دارد. مسئله بازرگان دقیقا از همین نقطه آغاز می شود.
بازرگان مشکل ندارد، بازرگان یک مسئله را آشکار کرده است
در ماه های اخیر درباره توقف کامیون ها در مرز بازرگان گزارش های متعددی منتشر شده است. در خرداد ۱۴۰۵ از صف حدود ۳۰۰۰ کامیون ایرانی در این مرز گزارش شد و در گزارشی دیگر زمان توقف برخی کامیون ها بیش از ۲۰ روز اعلام شد. واکنش طبیعی به چنین وضعیتی این است که بگوییم ظرفیت مرز باید افزایش پیدا کند. اما این اولین جایی است که باید مکث کرد. آیا واقعا مشکل کمبود ظرفیت است؟ اگر ظرفیت فیزیکی را افزایش دهیم اما نوبت دهی، کنترل، تبادل اطلاعات، پذیرش طرف مقابل، تشریفات گمرکی، ظرفیت پارکینگ، کنترل سوخت، صدور اسناد و خروج کامیون با همان سرعت قبلی انجام شود، چه اتفاقی می افتد؟ صف از بین نمی رود.فقط ممکن است صف بتواند با سرعت بیشتری وارد مرحله بعدی شود. این تفاوت میان افزایش ظرفیت و افزایش بهره وری است. و دقیقا همین جاست که بخش مهمی از مسئله بازرگان پنهان مانده است. ظرفیت واقعی مرز با ظرفیت اسمی آن یکی نیست ممکن است یک مرز روی کاغذ ظرفیت عبور صدها یا هزاران کامیون در روز داشته باشد. اما ظرفیت واقعی مرز برابر با بیشترین ظرفیتی نیست که یکی از اجزای آن می تواند ارائه کند.ظرفیت واقعی برابر است با ظرفیتی که ضعیف ترین حلقه زنجیره در همان زمان اجازه عبور آن را می دهد.
اگر گمرک بتواند ۱۰۰۰ کامیون را پردازش کند اما طرف مقابل فقط ۶۰۰ کامیون را بپذیرد، ظرفیت واقعی کریدور ۱۰۰۰ کامیون نیست.اگر مرز بتواند کامیون را عبور دهد اما بندر مقصد برای بار آن ظرفیت نداشته باشد، ظرفیت مرز افزایش پیدا کرده اما ظرفیت زنجیره افزایش پیدا نکرده است. اگر همه چیز آماده باشد اما اطلاعات پیش از رسیدن کامیون منتقل نشده باشد، کامیون به جای آنکه در مسیر حرکت کند در انتظار تصمیم می ماند. بنابراین باید یک مفهوم را از نو تعریف کنیم: ظرفیت واقعی یعنی مقدار باری که یک شبکه می تواند با زمان قابل پیش بینی از مبدا تا مقصد عبور دهد. این تعریف بسیار مهم تر از شمارش تعداد خطوط عبور، گیت یا پارکینگ است. مسئله اصلی ممکن است ظرفیت نباشد، زمان باشدفرض کنیم یک مرز بتواند روزانه تعداد زیادی کامیون را عبور دهد. اما اگر هر کامیون برای عبور مجبور باشد چند روز در انتظار بماند، بخشی از ظرفیت ناوگان عملا از بین رفته است. کامیونی که سه روز در مرز متوقف است، سه روز ظرفیت حمل خود را از دست داده است. پس افزایش صف فقط به معنای افزایش تعداد کامیون های منتظر نیست. به معنای خارج شدن بخشی از ناوگان کشور از چرخه تولید حمل است. اینجا یک رابطه بسیار مهم شکل می گیرد: صف بیشتر ← زمان بیشتر ← ظرفیت موثر کمتر این همان جایی است که نگاه صرفا زیرساختی شکست می خورد. ممکن است کشور کامیون کافی داشته باشد، جاده کافی داشته باشد و حتی مرز بزرگی داشته باشد، اما به دلیل زمان تلف شده، ظرفیت واقعی حمل آن پایین باشد. زمان تلف شده یک هزینه پنهان نیست، یک ظرفیت از دست رفته است در ادبیات معمول حمل و نقل، هزینه توقف کامیون بیشتر به عنوان هزینه ای اضافه دیده می شود. اما نگاه عمیق تر چیز دیگری می گوید. زمان توقف فقط هزینه ایجاد نمی کند. زمان حمل بعدی را نیز می سوزاند. اگر یک کامیون به دلیل توقف در مرز نتواند حمل بعدی خود را انجام دهد، زیان فقط به اندازه هزینه خواب آن کامیون نیست. یک حلقه از ظرفیت آینده نیز از بین رفته است. بنابراین می توان گفت: هر ساعت توقف، فقط یک ساعت هزینه نیست؛ یک ساعت ظرفیت حمل از دست رفته است. این موضوع برای ایران که با محدودیت ناوگان، محدودیت منابع مالی و فشار بر هزینه حمل روبرو است، اهمیت بسیار زیادی دارد. از تورم زمانی باید به تورم ظرفیت برسیم اگر زمان اضافی در یک مرز بارها و بارها تکرار شود، فقط تورم زمانی ایجاد نمی کند. تورم زمانی می تواند به تورم ظرفیت منجر شود. یعنی برای انتقال همان مقدار کالا، به کامیون بیشتری نیاز پیدا می کنیم. مثلا اگر یک کامیون به جای انجام چهار سفر در یک بازه زمانی فقط دو سفر انجام دهد، برای انتقال همان حجم کالا باید ناوگان بیشتری وارد چرخه شود. در نتیجه:
زمان اضافی → کاهش گردش ناوگان → نیاز به ناوگان بیشتر → افزایش هزینه سرمایه → افزایش کرایه پس گاهی آنچه ما به عنوان کمبود کامیون می بینیم، ممکن است بخشی از آن در واقع نتیجه اتلاف زمانی باشد. این یکی از همان نقاطی است که معمولا در تحلیل مرز دیده نمی شود. مرز فقط محل عبور نیست، محل تبدیل زمان به هزینه است در مرز، زمان از یک مفهوم ساده به یک متغیر اقتصادی تبدیل می شود. هر دقیقه می تواند به هزینه راننده تبدیل شود. هر ساعت می تواند به هزینه وسیله نقلیه تبدیل شود. هر روز می تواند به هزینه سرمایه تبدیل شود. و چند روز می تواند به از دست رفتن مشتری یا تغییر مسیر کالا منجر شود. به همین دلیل عملکرد مرز نباید فقط با تعداد کامیون عبوری سنجیده شود. باید پرسید: هر کامیون چند ساعت در مرز بوده است؟ چند درصد این زمان واقعا برای کنترل و تشریفات لازم بوده؟ چند درصد ناشی از انتظار بوده؟ علت انتظار چه بوده؟ کدام دستگاه باعث توقف شده؟ کدام مرحله بیشترین زمان را مصرف کرده؟ و مهم تر از همه: چند درصد زمان تلف شده قابل حذف بوده است؟ اگر این داده ها ثبت نشوند، سیاست گذاری بیشتر شبیه حدس زدن است تا مدیریت. بازرگان یک آزمایشگاه برای حکمرانی لجستیکی ایران است . بازرگان یک آزمایشگاه واقعی برای سنجش توان حکمرانی لجستیکی ایران است. در این نقطه می توان فهمید که آیا دستگاه های مختلف کشور می توانند یک جریان واحد را به صورت یکپارچه مدیریت کنند یا نه. گمرک یک هدف دارد. مرزبانی هدف دیگری دارد. بخش حمل و نقل هدف دیگری دارد. شرکت نفت ملاحظات خودش را دارد. طرف ترکیه ای قواعد خودش را دارد. شرکت حمل دغدغه زمان دارد. راننده دغدغه معیشت دارد. صاحب کالا دغدغه تحویل دارد. بیمه گر دغدغه خطر دارد. و در نهایت همه این بازیگران باید یک چیز را تولید کنند: عبور قابل پیش بینی کالا. اگر هر دستگاه عملکرد خودش را خوب انجام دهد اما کامیون همچنان چند روز متوقف بماند، هیچ کدام از این عملکردهای جداگانه به معنی موفقیت کل شبکه نیست. شاید بزرگ ترین مشکل ما نبود یک صاحب زمان باشدیک پرسش جدی باید مطرح شود: چه دستگاهی مسئول زمان کل عبور یک کامیون است؟ نه مسئول گمرک. نه مسئول مرزبانی. نه مسئول جاده. نه مسئول نوبت دهی. بلکه مسئول این سوال ساده: این کامیون از لحظه ورود به فرایند مرزی تا لحظه خروج، چند ساعت معطل شد و چرا؟ اگر برای هر مرحله یک دستگاه مسئول باشد اما برای زمان کل عبور هیچ مسئول مشخصی وجود نداشته باشد، طبیعی است که هر دستگاه بتواند عملکرد خودش را موفق اعلام کند و در همان زمان کامیون همچنان در صف باشد.این همان شکاف میان مسئولیت سازمانی و عملکرد زنجیره ای است.
شاخصی که فقط تعداد کامیون را می شمارد، نصف واقعیت را نمی بیند برای بازرگان باید مجموعه ای از شاخص های زمانی تعریف شود. میانگین زمان عبور ، میانه زمان عبور، بیشترین زمان عبور، نوسان زمان، زمان انتظار پیش از ورود ، زمان انتظار برای تشریفات ، زمان توقف ناشی از اسناد ، زمان توقف ناشی از پذیرش طرف مقابل ، زمان توقف ناشی از کنترل ، زمان توقف ناشی از نقص زیرساخت و مهم تر از همه:درصد کامیون هایی که از زمان هدف عبور بیشتر داشته اند. این شاخص آخر اهمیت زیادی دارد. زیرا میانگین می تواند فریب دهنده باشد.ممکن است بیشتر کامیون ها در زمان مناسب عبور کنند اما گروه کوچکی چندین روز متوقف بمانند. همین گروه کوچک می تواند هزینه بسیار بزرگی به شبکه تحمیل کند. مرز خوب مرزی نیست که سریع باشد مرز خوب مرزی است که زمان آن قابل پیش بینی باشد. این تفاوت بسیار مهم است. اگر بدانم کامیون من تقریبا همیشه در ۱۸ ساعت عبور می کند، می توانم برنامه ریزی کنم. اما اگر یک بار در ۱۰ ساعت، بار دیگر در ۳۰ ساعت و بار دیگر در پنج روز عبور کند، حتی اگر میانگین آن قابل قبول باشد، برنامه ریزی برای من دشوار می شود. در زنجیره تامین، عدم قطعیت خودش هزینه است. صاحب کالا برای عدم قطعیت، موجودی بیشتری نگه می دارد. شرکت حمل زمان ذخیره بیشتری در برنامه قرار می دهد. خریدار موعد تحویل مطمئن تری می خواهد. بیمه گر ریسک بیشتری می بیند. و در نهایت مسیر از نظر اقتصادی ضعیف تر می شود. اینجا تورم زمانی به مسئله اعتماد تبدیل می شود اگر یک مسیر چند بار زمان وعده داده شده را نقض کند، بازار فقط هزینه بیشتری نمی پردازد. اعتمادش را نیز از دست می دهد. و اعتماد لجستیکی بسیار سخت تر از ظرفیت فیزیکی ساخته می شود. می توان جاده ساخت. می توان پارکینگ ساخت. می توان گیت اضافه کرد. اما نمی توان اعتماد صاحب کالا را با یک پروژه عمرانی ساخت. اعتماد زمانی شکل می گیرد که بازار ببیند: این مسیر همان چیزی را که وعده می دهد، تقریبا همان زمان تحویل می دهد. از اینجا مفهوم دیگری به دست می آید: کریدور در بازار فقط با جغرافیا ساخته نمی شود؛
با سابقه عملکرد ساخته می شود. حافظه کریدور از خود کریدور مهم تر می شوداگر یک شرکت بار خود را از مسیر خاصی عبور دهد و چند بار با تاخیر شدید روبرو شود، حتی اگر مشکل بعدا حل شود، رفتار آن شرکت لزوما بلافاصله تغییر نمی کند. او ممکن است قرارداد جدید ببندد. مسیر جایگزین پیدا کند. ناوگان خود را تغییر دهد. مشتری را با مسیر دیگری هماهنگ کند. و بعد از مدتی حتی بازگشت به مسیر قبلی برایش هزینه داشته باشد. پس اختلال می تواند یک اثر پس از اختلال ایجاد کند. یعنی اثر اقتصادی یک مشکل ممکن است بعد از پایان خود مشکل نیز ادامه پیدا کند.این همان چیزی است که می توان آن را حافظه کریدور نامید. مسیر جایگزین واقعی با خط روی نقشه فرق دارد
در شرایطی که محیط امنیتی منطقه تغییر کرده، داشتن چند مسیر روی نقشه کافی نیست.مسیر جایگزین واقعی باید کامیون داشته باشد. راننده داشته باشد. مجوز داشته باشد. بیمه پذیر باشد. پذیرش مرزی داشته باشد. ظرفیت گمرکی داشته باشد. سوخت داشته باشد. اطلاعات داشته باشد. و در زمان بحران بتواند فعال شود. اگر این شرایط وجود نداشته باشد، ما مسیر جایگزین نداریم. فقط یک خط روی نقشه داریم. این تفاوت در آینده لجستیکی ایران بسیار تعیین کننده خواهد بود. ایران باید از منطق مسیر به منطق شبکه عبور کند یکی از مهم ترین ضعف های سیاست گذاری حمل و نقل این است که گاهی مسیرها جدا از یکدیگر دیده می شوند اما بحران چنین رفتاری ندارد. اگر یک مسیر دریایی مختل شود، بار به سمت زمین حرکت می کند. اگر یک مرز کند شود، بار به مرز دیگر فکر می کند. اگر یک بندر با مشکل روبرو شود، صاحبان کالا به بندر دیگر نگاه می کنند. پس ایران نباید فقط مسیر بسازد.باید قابلیت جابه جایی جریان کالا میان مسیرها ایجاد کند. این یعنی شبکه واقعی.تنگه هرمز یک درس بزرگ برای معماری لجستیکی ایران است تحولات امنیتی اخیر منطقه یک واقعیت را بسیار پررنگ کرده است: وابستگی بیش از حد به یک گلوگاه می تواند کل زنجیره را آسیب پذیر کند.تنگه هرمز فقط یک آبراه نیست. برای اقتصاد منطقه، یک گلوگاه انرژی، تجارت و حمل و نقل است. هرگونه اختلال شدید در عبور و مرور آن می تواند زمان، هزینه بیمه، نرخ حمل، دسترسی به کشتی، برنامه بنادر و انتخاب مسیر را تحت تاثیر قرار دهد. اما از نگاه ایران یک نکته مهم تر وجود دارد.ایران نباید فقط درباره باز بودن یا بسته بودن یک مسیر فکر کند.باید درباره این فکر کند که: اگر این مسیر برای مدتی در دسترس نباشد، شبکه ایران چه مقدار از جریان کالا را می تواند از مسیرهای دیگر عبور دهد؟ این سوال بسیار مهم تر از خود تنگه است. چون تاب آوری واقعی یعنی توان ادامه دادن جریان، حتی وقتی یکی از مسیرهای اصلی دچار اختلال می شود.اگر دریا آسیب ببیند، زمین باید بتواند بخشی از بار را بگیرداین همان جایی است که بازرگان دوباره اهمیت پیدا می کند.اگر مسیرهای دریایی ایران در معرض افزایش خطر، محدودیت یا هزینه قرار بگیرند، ارزش نسبی مسیرهای زمینی به سمت ترکیه، قفقاز، آسیای مرکزی و اروپا افزایش پیدا می کند. اما اگر مهم ترین مرز زمینی ایران با اروپا خودش گرفتار زمان غیرقابل پیش بینی باشد، ما عملا یک گلوگاه را از دریا به خشکی منتقل کرده ایم. این یکی از خطرناک ترین اشتباهات سیاست گذاری است. تنوع مسیر بدون تنوع ظرفیت، تاب آوری نیست.
توافق مکه را باید از زاویه لجستیک خواند، نه فقط سیاست
در ۷ اوت ۲۰۲۶ ترکیه، عربستان سعودی و پاکستان توافق دفاعی مشترک مکه را امضا کردند. مقام های ترکیه گفته اند این توافق بر دفاع متقابل استوار است و آن را به ماده دفاع جمعی پیمان ناتو تشبیه کرده اند. در عین حال، این توافق رسما علیه ایران یا کشور مشخص دیگری اعلام نشده است.پس دو اشتباه باید کنار گذاشته شود. اشتباه اول این است که بگوییم این توافق حتما یک کریدور ضدایرانی ایجاد می کند. چنین نتیجه ای از نظر تحلیلی هنوز اثبات نشده است. اشتباه دوم این است که بگوییم چون توافق دفاعی است، هیچ ارتباطی با لجستیک ندارد. این هم درست نیست. زیرا امنیت بر لجستیک اثر می گذارد. اما نه به صورت مستقیم.مسیر اثر چنین است: تغییر محیط امنیتی ، تغییر برداشت از خطر ، تغییر هزینه بیمه ، تغییر تصمیم سرمایه گذاری ، تغییر اولویت زیرساختی ، تغییر انتخاب مسیر ، تغییر رفتار شرکت های حمل و صاحبان کالاو در نهایت تغییر جریان کالابنابراین اثر واقعی این توافق را باید در رفتار شبکه جستجو کرد، نه در متن سیاسی آن به تنهایی.
اهمیت این توافق برای ایران دقیقا کجاست؟
اهمیت آن برای ایران در این نیست که سه کشور لزوما فردا مسیر تجاری جدیدی علیه ایران ایجاد می کنند. اهمیت واقعی در این است که محیط پیرامونی ایران در حال تبدیل شدن به شبکه ای از پیوندهای امنیتی و اقتصادی جدید است.ترکیه از یک طرف همسایه و شریک تجاری ایران است و از طرف دیگر یکی از مهم ترین بازیگران امنیتی و ترانزیتی منطقه است. پاکستان از طرف دیگر دروازه ایران به سمت شبه قاره و بخشی از شبکه جنوب آسیا است. عربستان نیز یکی از مهم ترین بازیگران انرژی و حمل و نقل خلیج فارس است. وقتی چنین کشورهایی پیوندهای امنیتی خود را افزایش می دهند، ایران باید یک سوال اساسی مطرح کند:
آیا شبکه لجستیکی ما به اندازه کافی گزینه دارد که در برابر تغییر آرایش منطقه ای قدرت، قدرت انتخاب خود را حفظ کند؟ این سوال از خود توافق مهم تر است. قدرت ایران فقط در داشتن مسیر نیست، در داشتن انتخاب است کشوری که فقط یک مسیر خوب دارد، ممکن است در شرایط عادی قدرتمند به نظر برسد. اما کشوری که پنج مسیر دارد و هیچ کدام قابل اتکا نیستند، باز هم قدرتمند نیست. قدرت واقعی زمانی ایجاد می شود که کشور بتواند میان چند مسیر قابل استفاده انتخاب کند. این یعنی: مسیر زمینی به ترکیه، مسیرهای قفقاز ، مسیرهای آسیای مرکزی ، مسیرهای دریای خزر، مسیرهای جنوبی ، ریل، جاده ، بندر و اتصال میان همه اینها نباید رقیب یکدیگر دیده شوند. باید مانند اجزای یک شبکه ملی دیده شوند. ایران به جای ظرفیت بیشتر، به ظرفیت قابل جابه جایی نیاز دارد
این شاید یکی از مهم ترین نتایج این بحث باشد. ما معمولا ظرفیت را به صورت ایستا می بینیم. مثلا یک مرز روزانه هزار کامیون. یک بندر سالانه چند میلیون تن. یک خط ریلی چند میلیون تن. اما در بحران، مسئله این نیست که هر بخش چه ظرفیتی دارد. مسئله این است که آیا می توان بار را از یک بخش به بخش دیگر منتقل کرد یا نه. پس مفهوم مهم تر، ظرفیت قابل جابه جایی است. ظرفیتی که بتواند در زمان اختلال از یک مسیر به مسیر دیگر منتقل شود. اگر بندر دچار مشکل شد، چه مقدار بار می تواند به بندر دیگر منتقل شود؟ اگر مرز بازرگان کند شد، چه مقدار بار می تواند از مسیرهای دیگر عبور کند؟ اگر دریا پرخطر شد، چه مقدار بار می تواند وارد شبکه زمینی شود؟ اگر جاده مختل شد، ریل چه مقدار از بار را جذب می کند؟ اینها شاخص های واقعی تاب آوری هستند. یک سوال حتی مهم تر اگر فردا مشکل بازرگان حل شود، آیا مشکل لجستیک ایران حل شده است؟ قطعا نه. چون بازرگان فقط یک گره است. اگر زمان عبور این مرز کاهش پیدا کند اما مسیرهای بعدی همچنان ناپایدار باشند، فقط یک بخش از زنجیره بهتر شده است. اگر بندر مقصد کند باشد، مشکل ادامه دارد.اگر ریل ظرفیت نداشته باشد، مشکل ادامه دارد. اگر اسناد دیجیتال میان دستگاه ها منتقل نشود، مشکل ادامه دارد. اگر مقررات قابل پیش بینی نباشد، مشکل ادامه دارد. اگر بیمه در شرایط بحران گران شود، مشکل ادامه دارد. پس هدف نباید عبور سریع تر از یک مرز باشد. هدف باید عبور قابل پیش بینی کالا از مبدا تا مقصد باشد. شاید مهم ترین دارایی آینده ایران زمان باشد در گذشته قدرت لجستیکی را با بندر، جاده، ریل، کامیون و انبار می سنجیدیم. امروز یک دارایی جدید اهمیت پیدا کرده است:
زمان قابل اعتماد.
اگر ایران بتواند کالایی را با زمان مشخص و قابل پیش بینی از یک مسیر عبور دهد، حتی اگر آن مسیر همیشه ارزان ترین مسیر نباشد، برای بازار ارزش ایجاد می کند. اما اگر ارزان ترین مسیر دائما با تاخیرهای غیرقابل پیش بینی همراه باشد، مزیت قیمت آن می تواند خیلی سریع از بین برود. اینجاست که مفهوم تورم زمانی از یک بحث عملیاتی به یک مفهوم راهبردی تبدیل می شود.
از تورم زمانی تا قدرت کریدوری
می توان زنجیره اثر را چنین دید: اختلال ، زمان اضافی ، تورم زمانی ، کاهش گردش ناوگان ، افزایش هزینه ، افزایش ریسک ، کاهش قابلیت پیش بینی ، کاهش اعتماد ، افزایش هزینه تغییر مسیر ، تغییر رفتار صاحبان کالا ، انتقال بخشی از بار ، کاهش سرمایه گذاری در مسیر ، کاهش جذابیت کریدور و در نهایت کاهش قدرت شبکه ای کشور اما این زنجیره در جهت مخالف نیز می تواند عمل کند.
کاهش زمان ، کاهش نوسان زمان ، افزایش قابلیت پیش بینی ، افزایش اعتماد ، افزایش بار ، افزایش خدمات ، افزایش سرمایه گذاری ، افزایش اتصال و در نهایت افزایش قدرت کریدوری. پس قدرت کریدوری از یک جاده ساخته نمی شود. از یک چرخه اعتماد ساخته می شود. اینجا یک مفهوم تازه شکل می گیرد من برای توضیح این وضعیت از مفهوم قدرت زمانی کریدور استفاده می کنم. قدرت زمانی یعنی توانایی یک کریدور برای ارائه زمان عبور: کوتاه ، قابل پیش بینی ، پایدار و قابل بازیابی کریدوری که در شرایط عادی سریع است اما در نخستین بحران زمان آن چند برابر می شود، قدرت زمانی بالایی ندارد. کریدوری که کمی کندتر است اما زمان خود را حفظ می کند و در بحران نیز می تواند بخشی از جریان را به مسیر دیگر منتقل کند، ممکن است در اقتصاد واقعی ارزش بیشتری داشته باشد. این همان جایی است که سرعت از قابلیت اطمینان جدا می شود.
و از قدرت زمانی می رسیم به قدرت کریدوری
قدرت کریدوری را می توان حاصل ترکیب چند توانایی دانست:
توان عبور سریع ، توان پیش بینی زمان ، توان حفظ جریان در اختلال ، توان انتقال بار به مسیر دیگر ، توان بازگشت پس از بحران ، توان هماهنگی میان دستگاه ها ، توان ارائه اطلاعات قابل اعتماد و توان حفظ اعتماد صاحبان کالا اگر یکی از اینها ضعیف باشد، کل شبکه آسیب پذیرتر می شود. بازرگان باید از یک مرز به یک مرکز فرماندهی جریان تبدیل شود برای بازرگان راه حل فقط ساخت گیت بیشتر نیست. باید زمان هر کامیون از لحظه ورود تا خروج ثبت شود. علت هر توقف باید مشخص باشد. هر دستگاه باید سهم خود را از زمان توقف بداند. زمان هدف برای هر مرحله تعیین شود. انحراف از زمان هدف ثبت شود. گلوگاه پیش از تبدیل شدن به صف شناسایی شود. اطلاعات کامیون پیش از رسیدن منتقل شود. نوبت دهی با ظرفیت واقعی طرفین هماهنگ شود. و عملکرد مرز بر اساس زمان کل عبور سنجیده شود. این یعنی تغییر از مدیریت صف به مدیریت جریان. و این دو یکی نیستند. صف را نباید فقط کاهش داد، باید علت تولید صف را حذف کرد اگر امروز سه هزار کامیون در صف هستند و فردا به هزار کامیون برسند، هنوز نمی دانیم موفق شده ایم یا نه. ممکن است فقط تقاضا کاهش یافته باشد. ممکن است کامیون ها به مرز دیگری رفته باشند.ممکن است بار کاهش یافته باشد. یا ممکن است واقعا بهره وری افزایش یافته باشد. بنابراین کاهش صف به تنهایی شاخص کافی نیست. باید بدانیم: زمان متوسط چقدر شده است؟ نوسان چقدر شده است؟تعداد توقف های شدید چقدر شده است؟ ظرفیت واقعی چقدر افزایش یافته است؟ گردش ناوگان چقدر بهتر شده است؟ و آیا جریان بار به مسیر بازگشته است یا نه؟ این تفاوت میان آمار ظاهری و عملکرد واقعی است.
آزمون واقعی بازرگان همین است اگر تصمیم های اخیر بتوانند صف را کم کنند اما زمان همچنان غیرقابل پیش بینی باشد، مشکل به صورت کامل حل نشده است. اگر زمان کم شود اما هزینه های جانبی همچنان بالا بماند، مشکل کامل حل نشده است. اگر زمان و هزینه کاهش پیدا کند اما نخستین بحران دوباره مرز را فلج کند، باز هم مسئله حل نشده است. موفقیت واقعی زمانی است که بازرگان: در روز عادی سریع باشد در روز پرترافیک قابل مدیریت باشد در زمان اختلال بتواند خود را تطبیق دهد و در بحران بتواند بخشی از جریان را به شبکه جایگزین منتقل کند. این تعریف بسیار سخت تر از کاهش صف است. اما اگر قرار است ایران در رقابت کریدوری منطقه جایگاه خود را حفظ کند، باید همین معیار سخت را بپذیرد. ایران در برابر یک انتخاب تاریخی قرار دارد شرایط جدید منطقه به ما یک هشدار جدی می دهد. امنیت، تجارت و لجستیک دیگر نمی توانند جدا از یکدیگر تحلیل شوند. اختلال در دریا می تواند فشار را به خشکی منتقل کند. اختلال در یک مرز می تواند بار را به مرز دیگر منتقل کند.تغییر در روابط امنیتی می تواند ادراک ریسک سرمایه گذار را تغییر دهد. تغییر بیمه می تواند مسیر را گران کند. تغییر مقررات می تواند زمان را افزایش دهد. و افزایش زمان می تواند مسیر را از نظر اقتصادی ضعیف کند. بنابراین ایران دیگر نمی تواند فقط درباره ساخت زیرساخت تصمیم بگیرد. باید درباره معماری جریان کالا تصمیم بگیرد. معماری جدید لجستیکی ایران باید یک ویژگی اساسی داشته باشد اگر یک مسیر از کار افتاد، کل شبکه نباید از کار بیفتد. اگر یک مرز کند شد، جریان نباید متوقف شود. اگر دریا دچار اختلال شد، زمین باید بخشی از بار را جذب کند. اگر جاده مشکل پیدا کرد، ریل باید بتواند بخشی از جریان را بگیرد. اگر یک شریک خارجی محدودیت ایجاد کرد، گزینه دیگری باید وجود داشته باشد. این یعنی: قدرت ایران در آینده نه در داشتن یک مسیر اصلی، بلکه در داشتن چند مسیر قابل اتکا خواهد بود و شاید این مهم ترین درس بازرگان باشد بازرگان به ما نشان نمی دهد که فقط یک مرز مشکل دارد. بازرگان به ما نشان می دهد که چگونه یک اختلال کوچک در یک گره می تواند به یک هزینه بزرگ در شبکه تبدیل شود. یک کامیون متوقف می شود. بعد ناوگان کند می شود. بعد هزینه بالا می رود. بعد زمان تحویل تغییر می کند. بعد اعتماد کاهش می یابد. بعد صاحب کالا مسیر دیگری را امتحان می کند. بعد بار جابه جا می شود. بعد سرمایه گذاری به سمت مسیر دیگری می رود. و سرانجام جایگاه یک کریدور در شبکه منطقه ای تغییر می کند. این همان نقطه ای است که یک مسئله عملیاتی به یک مسئله ژئواکونومیک تبدیل می شود. بنابراین پرسش آینده ایران نباید فقط این باشد:چند کامیون در روز از بازرگان عبور می کند؟پرسش بزرگ تر این است:
ایران با چه میزان زمان، چه میزان هزینه و چه میزان عدم قطعیت می تواند جریان کالا را در شرایط عادی، اختلال و بحران حفظ کند؟ و پرسش بزرگ تر از آن این است:
اگر فردا یکی از مهم ترین مسیرهای ایران از دسترس خارج شود، آیا ایران مسیر دیگری دارد یا فقط امید دارد که مسیر قبلی دوباره باز شود؟ قدرت کریدوری دقیقا از همین جا آغاز می شود. کشوری که مسیر دارد، صاحب راه است. کشوری که مسیرهای متعدد دارد، صاحب انتخاب است. اما کشوری که می تواند در شرایط بحران، جریان کالا را میان مسیرهای مختلف جابه جا کند، زمان را کنترل کند، ریسک را مدیریت کند و اعتماد بازار را حفظ کند، صاحب شبکه است. و در اقتصاد منطقه ای آینده، برنده لزوما کشوری نیست که کوتاه ترین مسیر را دارد. برنده کشوری است که قابل اعتمادترین مسیر را در اختیار بازار قرار می دهد و وقتی یک مسیر شکست خورد، شبکه اش اجازه نمی دهد تجارت شکست بخورد.