
امروزه در دنیای مدیریت و برندینگ، یک وسوسهی بزرگ وجود دارد: اینکه اگر سازمان ما واژگان منحصربهفرد خودش را بسازد، از کلیشهها فاصله بگیرد و ادبیاتی تازه خلق کند، به "اصالت" رسیده است. شرکتها به جای کارمند میگویند عامل رشد، به جای مشکل میگویند چالش فرصتساز، و به جای شکست میگویند تجربه ارزشمند.
اما آیا واقعاً با این کارها، سازمان اصیل میشود؟
مارتین هایدگر، فیلسوف آلمانی، پاسخ قاطعی به این سؤال میدهد: مطلقاً خیر.
از نظر هایدگر، "اصالت یا اصیل بودن" به معنای خلاقیت در واژهپردازی یا برندینگ زبانی نیست. اصالت یک وضعیت وجودی است، حالتی که در آن انسان از غرق شدن در "توده" یا "کسان" (Das Man) خارج میشود، با تنهایی و مرگپذیری خود روبهرو میشود، و مسئولیت تماموکمال وجود محدود خویش را میپذیرد. "توده" از طریق زبان، ما را کنترل میکند. وقتی ما از زبانی استفاده میکنیم که دیگران ساختهاند، کلیشهها را تکرار میکنیم و بدون درک عمیق، حرفهای دیگران را بازگو میکنیم، دچار "گفتگوی بیهوده" شدهایم. لذا، کلمات معنای عمیق خود را از دست دادهاند و فقط برای پر کردن فضا، تأیید جمع، یا انتقال سطحی اطلاعات استفاده میشوند. در این حالت، زبان به جای آنکه حقیقت را آشکار کند، آن را میپوشاند. ما فکر میکنیم داریم حرف میزنیم، اما در واقع این "زبان عمومی و آماده" است که از حنجره ما حرف میزند.
اما برای فهم عمق این موضوع، باید به جملهی مشهور هایدگر بازگردیم: «زبان، خانه وجود است». این جمله به این معناست که جهان و اشیاء، تنها درون افق زبان برای ما "معنی" می یابد. تا وقتی برای چیزی نامی وجود نداشته باشد، آن چیز در تاریکی و عدم معنی باقی میماند. زبان به آن "وجود" میبخشد. پس زبان ابزار ما نیست، ما در زبان سکونت داریم و زبان، ساحت آشکار کننده حقیقت است.
حالا بیایید به سازمان نگاه کنیم. وقتی یک شرکت برای "خاص بودن" کلماتی استفاده و در ادبیات روزانه سازمان وارد می کند، در واقع در حال ارتقاء گفتگوی بیهوده به سطحی پیچیدهتر است. او همچنان زبان را ابزار میبیند، نه "خانه وجود". این کلمات جدید، پوششی فریبنده هستند که واقعیت تلخ کار را پنهان میکنند. این همان نگاه متداول است که زبان را ابزاری می داند که انسان ساخته تا افکار از پیش موجود در ذهن خود را به دیگران منتقل کند. هایدگر این نگاه را کاملاً رد میکند. از نظر او، زبان ابزار در اختیار انسان نیست، بلکه انسان در اختیار زبان است.
برای مثال، مدیری که مدام از "همافزایی"، "چابکسازی" و "خلق ارزش" حرف میزند، اما هیچ درک عمیقی از آنها ندارد و فقط از کتابهای مدیریتی کپی کرده است، در حال استفاده از زبان غیراصیل است. او در حال پنهان کردن بیمعنایی با کلمات است.
هایدگر حتی، ذات تکنولوژی و ساختارهای مدرن را چیرگی (Gestell) مینامد. در این حالت، همه چیز — حتی انسانها — به عنوان منبع ذخیره و ابزاری برای بهینهسازی دیده میشوند. زبانی که در سازمانها حاکم است (گزارشدهی، شاخصهای کلیدی عملکرد، بهینهسازی)، ذاتاً زبانی ابزاری و محاسبهگر است. تلاش برای اصیل کردن سازمان با تغییر واژگان، مثل این است که بخواهیم با رنگآمیزی یک کارخانه به رنگ سبز، آن را به جنگل تبدیل کنیم.
پس چه باید کرد؟
به جای تلاش بیهوده برای اصیل کردن سازمان از طریق مهندسی واژگان، باید پذیرفت که سازمانها ذاتاً ساحتهای ابزاری هستند. هنر واقعی در این است که انسانهای درون سازمان بیاموزند چگونه در میان این ساختارهای ابزاری، با حفظ سکوت درونی و پرهیز از همرنگی با جماعت، اصالت وجودی خود را حفظ کنند.
اصالت در سازمان، نه در تغییر واژگان، بلکه در سکوت در برابر کلمات آماده و شجاعت نامگذاری نو برای تجربههای زیسته واقعی، نهفته است. این کار، نه با بخشنامه و دستورالعمل، بلکه با انسانهای اصیل ممکن میشود.