
ساختارگرایی و کارکردگرایی دو مکتب اولیه و بنیادین روانشناسی علمی هستند که در اواخر قرن نوزدهم و اوایل قرن بیستم شکل گرفتند و مسیر تحول این علم را تعیین کردند.
ساختارگرایی نخستین مکتب رسمی روانشناسی بهشمار میرود. این رویکرد تلاش میکرد آگاهی و تجربه ذهنی را به عناصر پایه و غیرقابلتقسیم تجزیه کند، درست مانند شیمی که مواد را به عناصر تشکیلدهنده آنها تجزیه میکند. عناصر اصلی از نظر ساختارگرایان شامل احساسات (Sensations)، تصاویر ذهنی (Images) و عواطف (Feelings) بود. روش اصلی تحقیق، دروننگری نظاممند و دقیق بود که در آن افراد آموزشدیده تجربیات فوری و خام خود را بدون تفسیر گزارش میکردند. هدف نهایی، کشف ساختار ذهن و قوانین ترکیب این عناصر بود.در این مکتب، هدف روانشناسی، کشف آناتومی ذهن است. یعنی تجربه آگاهی انسان باید به کوچکترین اجزای سازندهاش (مثل اتمها در فیزیک یا عناصر در شیمی) تجزیه شود. این مکتب می خواهد دریابد که ذهن از چه ساختارهایی ساخته شده است.
کارکردگرایی بهعنوان واکنشی مستقیم به محدودیتهای ساختارگرایی ظهور کرد. این مکتب بهجای پرسش از "ذهن از چه چیزی ساخته شده" میپرسید "ذهن چه کاری انجام میدهد و چه فایدهای دارد؟". تحت تأثیر نظریه تکامل داروین، کارکردگرایان معتقد بودند فرآیندهای ذهنی و رفتار برای سازگاری ارگانیسم با محیط و بقا شکل گرفتهاند. آگاهی نه مجموعهای ثابت از عناصر، بلکه جریانی پویا و هدفمند است (مفهوم "جریان آگاهی ویلیام جیمز"). روشهای تحقیق متنوعتر بودند و شامل مشاهده رفتار، مطالعه تفاوتهای فردی، آزمایش روی حیوانات و کودکان، و کاربردهای عملی میشد.
ساختارگرایی بر "چیستی" ذهن تمرکز داشت و نگاهی تقلیلگرایانه و ایستا ارائه میداد، در حالی که کارکردگرایی بر "چرایی و چگونگی کارکرد" ذهن تأکید میکرد و نگاهی پویا، کاربردی و تکاملی داشت. ساختارگرایی عمدتاً محدود به بزرگسالان سالم و روش دروننگری بود، اما کارکردگرایی دامنه مطالعه را به حیوانات، کودکان، افراد نابهنجار و مسائل واقعی زندگی گسترش داد. ساختارگرایی بیشتر نظری و آزمایشگاهی ماند، در حالی که کارکردگرایی بهسرعت به سمت روانشناسی کاربردی حرکت کرد.
در ساختارگرایی، ویلهلم وونت با تأسیس اولین آزمایشگاه روانشناسی در لایپزیگ (۱۸۷۹) پایههای علمی را گذاشت. ادوارد تیچنر، شاگرد وونت، این رویکرد را در آمریکا نظاممند کرد و نام ساختارگرایی را رسمیت بخشید.
در کارکردگرایی، ویلیام جیمز با کتاب تأثیرگذار اصول روانشناسی (۱۸۹۰) بنیانگذار اصلی محسوب میشود. جان دیویی، ویلیام جیمز و جیمز رولند آنجل با تعریف رسمی این مکتب، آن را بسط دادند. چهرههای دیگری مانند مری وایتون کالکینز و ادوارد ثرندایک نیز در توسعه آن نقش داشتند. کارکردگرایی زمینه ظهور رفتارگرایی و روانشناسی کاربردی را فراهم کرد. جیمز مککین کتل شاگرد وونت اما کارکردگرا! او توجه روانشناسی را از خودنگری درونی به "سنجش شناختی و تفاوتهای فردی " تغییر داد. او آزمونهای ذهنی برای سنجش واکنش و توانایی افراد ساخت.رابرت یرکس روانشناسی بود که در جنگ جهانی اول به ارتش آمریکا پیوست و آزمونهای هوش گروهی (Army Alpha & Beta) را برای طبقهبندی سربازان در مشاغل نظامی طراحی کرد. این نقطه عطف ورود روانشناسی به دنیای کار بود.
ساختارگرایی تأثیر مستقیمی بر مدیریت و رفتار سازمانی نداشت و بیشتر به روششناسی تجربی کمک کرد. در مقابل، کارکردگرایی تأثیر عمیقی بر شکلگیری روانشناسی صنعتی-سازمانی گذاشت، زیرا بر سازگاری فرد با محیط کار، کاربرد عملی دانش روانشناختی و مطالعه رفتار در موقعیتهای واقعی تأکید داشت.
وقتی سوال از چرا؟ و کارکرد ذهن برای عملکرد چیست؟ مطرح شد و وقتی تفاوتهای فردی کشف شد، روانشناسی مستقیماً وارد کارخانهها و دفاتر مدیریت شد. اساتید و اندیشمندان مدیریتی که این رویکرد را جلو بردند:
هوگو مونستربرگ :
او شاگرد مستقیم وونت و همکار ویلیام جیمز بود. مونستربرگ پدر روانشناسی صنعتی/سازمانی است. او در سال ۱۹۱۳ کتاب روانشناسی و عملکرد صنعتی را نوشت و ثابت کرد که روانشناسی میتواند سه مشکل بزرگ مدیریت را حل کند:
چگونه بهترین فرد را برای شغل پیدا کنیم (انتخاب).
چگونه بهترین شرایط روانی برای بیشترین عملکرد را فراهم کنیم.
چگونه بیشترین اثر مطلوب را روی مشتری ایجاد کنیم (بازاریابی).
والتر دیل اسکات:
او همزمان با مونستربرگ، روانشناسی را برای تبلیغات و فروش به کار بست و سپس آزمونهای انتخاب مدیران و کارمندان را برای ارتش و شرکتهای خصوصی توسعه داد.
فردریک تیلور :
هرچند تیلور روانشناس نبود، اما "مدیریت علمی" او، ترجمهای از مکتب کارکردگرایی روانشناسی به زبان مدیریت بود. تیلور همزمان با وونت و جیمز، به دنبال یافتن "یک بهترین راه" برای انجام کار بود. او انسان را مثل یک ماشین نگریست و معتقد بود باید کارکرد فیزیکی و ذهنی فرد را مطالعه کرد (مثل کارکردگرایان) و سپس شغل را به او متناسب با توانش داد.
لیلیان گیلبرت :
او یکی از اولین روانشناسانی بود که دکترای خود را در زمینه روانشناسی صنعتی گرفت. او به همراه همسرش فرانک، مطالعات حرکتسنجی را بسط داد، اما لیلیان جنبه روانشناختی کار، خستگی ذهنی و طراحی شغل برای کاهش استرس کارگر را وارد ادبیات مدیریت کرد که کاملاً ریشه در کارکردگرایی داشت.
ساختارگرایی روانشناسی را از فلسفه جدا کرد و آن را به علم آزمایشگاهی تبدیل نمود، دقت روششناختی و تأکید بر عینیت را وارد این حوزه کرد. کارکردگرایی با نگاه کاربردی و تکاملی، روانشناسی را به مسائل واقعی زندگی و محیط کار نزدیک ساخت، دامنه مطالعه را گسترش داد و زمینه ظهور روانشناسی صنعتی، آموزشی و بالینی را فراهم کرد. انعطافپذیری روششناختی و تأکید بر سازگاری از نقاط قوت مهم آن است.
ساختارگرایی به دلیل اتکای شدید به دروننگری ذهنی مورد انتقاد قرار گرفت، این روش غیرقابلاعتماد، غیرقابلتکرار و محدود به افراد آموزشدیده بود. تقلیلگرایی افراطی آن جریان پویای آگاهی را نادیده میگرفت و جنبههای ناخودآگاه، انگیزشی و اجتماعی را کنار میگذاشت. از نظر فلسفی، متهم به اتمیسم ذهنی و نادیده گرفتن "کلیت تجربه" شد.
کارکردگرایی نیز به دلیل ابهام مفهومی و نبود نظریه منسجم واحد مورد نقد قرار گرفت. تمرکز بیش از حد بر فایدهمندی گاه به نسبیگرایی و سطحینگری منجر میشد. برخی منتقدان آن را متهم کردند که با تأکید بر سازگاری، وضع موجود را توجیه میکند و جنبه انتقادی کمتری دارد. از منظر فلسفی، کارکردگرایی گاه متهم به داروینگرایی اجتماعی و نادیده گرفتن ابعاد عمیقتر وجود انسانی شد.
در مجموع، هرچند این دو مکتب امروزه بهصورت خالص وجود ندارند، اما ساختارگرایی میراث روش آزمایشگاهی و کارکردگرایی میراث نگاه کاربردی و سازگارانه را به روانشناسی و مطالعات سازمانی سپردند.
با توجه به نظریات ژیلبر سیموندون (فیلسوف فرانسوی معاصر تکنولوژی و فلسفهی فردشدن)، شاید بهترین نقد را بتوان به هر دو مکتب وارد نمود. نقد سیموندون ریشه در مفهوم "فردی سازی" دارد.
سیموندون میگوید: ما در علم (روانشناسی و مدیریت) دچار یک "خطای انسانشناختی" (Anthropological Error) هستیم. ما فرد/ انسان را به عنوان یک "مادهی از پیش ساختهشده" فرض میکنیم که سپس وارد رابطه با محیط میشود.
هیلومورفیسم (از یونانی: Hyle = ماده، Morphe = صورت) یک طرحوارهی فلسفی است که به ارسطو برمیگردد. در این نگاه، هر پدیدهای از دو چیز تشکیل شده: یک "مادهی خام و پذیرا" و یک "صورت/قالب ساختاردهنده" که از بیرون روی ماده نشسته و به آن شکل میدهد. (مثل گل که ماده است و قالب سفالگری که صورت را به آن تحمیل میکند).
هیلومورفیسم، پدیده را از بالا به پایین میبیند. او "پیدایش" (Genesis) را نادیده میگیرد. ساختار، یک قالب بیرونی نیست که روی ماده نشست بگیرد. وقتی شما ذهن را تجزیه میکنید، شما فرآیند زنده را میکشید و فقط لاشه آن را بررسی میکنید. ماده، منفعل نیست، ماده، پتانسیلهای نهفته ای دارد که خودشان را در فرآیند فردشدن، بیرون میریزد.
ذهن، یک سیستم ناپایدار پر مولفه است که حامل تنشها و پتانسیلهای پیشفردی است. وقتی یک مسئله یا محرک جدید ظاهر میشود، ذهن آن را منفعلانه دریافت نمیکند (کارکردگرایی) و آن را به ابعاد کوچکتر تجزیه نمیکند (ساختارگرایی)، بلکه ذهن از طریق یک "عمل تبدیل یک سیگنال به سیگنال دیگر" (Transduction)، راهحل را در کل سیستم خود تسری میدهد و همزمان ساختار شعوری خود را دگرگون میکند. در این فرآیند، هم ذهن جدیدی شکل میگیرد و هم محیط ذهنی فرد تغییر میکند.
سیموندون برای عبور از هیلومورفیسم، رویکرد آلاگماتیک (از یونانی: Allagma = تبادل، دگرگونی، عمل جایگزین) را مطرح میکند.
در نگاه آلاگماتیک، "عمل" پیش از "ساختار" و "کارکرد" است.
ساختار و کارکرد، فقط دو "فاز" یا "عکس لحظه ای" از یک فرآیند پویای عملیاتی هستند. شما نمیتوانید پدیده را با تجزیه به اجزا (ساختار) یا سنجش تطابق با محیط (کارکرد) درک کنید، باید عمل دگرگونساز درونمندی را ببینید که در آن، فرد و محیط با هم و همزمان در حال فرد شدن هستند.
سازمان و کارگر، دو مادهی خام نیستند که بخواهند در قالب یکدیگر جا بگیرند. کار، یک عمل آلاگماتیک است. وقتی یک کارگر خلاق با یک ماشینآلات ناقص روبهرو میشود، او فقط خودش را با ماشین تطبیق نمیدهد (کارکردگرایی) و حرکاتش را به اتمها تجزیه نمیکند (ساختارگرایی).
در نگاه آلاگماتیک، کارگر و ماشین، یک "کل عملیاتی" تشکیل میدهند. کارگر، با عمل خود، پتانسیلهای نهفته ماشین را بیدار میکند و ماشین، پتانسیلهای نهفتهی کارگر را. در این فرآیند فردشدن جمعی، هم کارگر مهارت جدیدی پیدا میکند و هم ماشین (محیط) توسط کارگر اصلاح یا بازطراحی میشود. هیچیک از آنها ازپیشساخته نبودهاند، هر دو در کورهی عمل مشترک، پدیدار میشوند.
سیموندون با نقد هیلومورفیسم، به ما میآموزد که در روانشناسی و مدیریت، نباید دنبال "ساختار مخفی ذهن" یا "کارکرد بهینه تطابقی" بگردیم. باید بپذیریم که انسان و سازمان، هیچکدام آماده و قالبزده شده نیستند. آنها در یک عمل آلاگماتیک مداوم درگیر یکدیگرند و هر لحظه، هم ساختار میسازند و هم کارکرد را بازتعریف میکنند. مدیریت واقعی، هدایت این فرآیند فردشدن است، نه تحمیل قالب بر ماده.