
وقتی میگوییم "چالش تطبیقی"، یعنی با مسالهای مواجهیم که پاسخ آماده ندارد و هیچکس نمیتواند از بیرون، نسخه نهایی آن را برای دیگران بپیچد.
اما همینجا رهبر وارد میشود. رهبر قرار است تشخیص دهد چالش چیست، چه چیزی باید تغییر کند، چه کسی باید چه چیزی را یاد بگیرد و چگونه افراد را در موقعیتی قرار دهد که با مساله مواجه شوند.
اما یک سؤال ساده وجود دارد:
رهبر از کجا فهمیده که خودش مساله را درست فهمیده است؟
اگر چالش واقعاً تطبیقی باشد، ممکن است خود رهبر بخشی از مساله باشد، حتی ممکن است ساختاری که او در آن قدرت دارد، همان ساختاری باشد که مساله را تولید کرده است.
در این صورت "بالکن" کجاست که رهبر از آنجا سیستم را تحت نظر می گیرد ؟
او بیرون سیستم نیست، و نمی تواند بیرون از آن باشد، خودش یکی از بازیگران آن است.
از این هم مهمتر، اصولاً چرا باید فرض کنیم دیگری باید همان چیزی را ببیند که رهبر آنرا مساله تشخیص داده است؟
اینجاست که نقد ایمانوئل لویناس اهمیت پیدا میکند.
دیگری چیزی نیست که من بتوانم کاملاً بشناسم، طبقهبندی کنم و بعد برای توسعه او برنامه طراحی کنم.
اگر بگویم "من میدانم تو چه چیزی را نمیبینی"، دیگری را در افق فهم خودم محصور کردهام.
حتی اگر او را مجبور به تغییر نکنم و فقط شرایطی بسازم که "خودش بفهمد"، هنوز ممکن است همان رابطه قدرت را حفظ کرده باشم: من میدانم، تو باید بفهمی.
شاید رهبری تطبیقی، اگر قرار است واقعاً تطبیقی باشد، باید از ادعای دانستن آغاز نکند؛ از پذیرش محدودیت دانایی خود رهبر آغاز کند.
رهبر میتواند مسئول تصمیم باشد، بدون اینکه مالک حقیقت باشد.
میتواند مساله را روی میز بگذارد، بدون اینکه ادعا کند تعریف نهایی مساله را در اختیار دارد.
و شاید مهمتر از همه اینکه او باید آماده باشد که در مواجهه با دیگری، نه فقط با نیت ایجاد تغییر در دیگری، بلکه فهم خودش از مساله را نیز تغییر دهد.
در این معنا، رهبری تطبیقی دیگر "توسعه دادن دیگران" نیست.
مواجهه با دیگری، بدون تبدیل کردن او به پروژه خودمان است و پذیرش این احتمال که چیزی که باید تغییر کند، ممکن است خود رهبر باشد.
پس بنابراین رهبر نمیتواند بیرون از رابطه بایستد و توسعه دیگری را طراحی کند.
لویناس این رابطه را به هم میزند.
چون "دیگری" فقط چیزی نیست که من ببینم، دیگری کسی است که با مواجههاش مرا نیز مورد خطاب قرار میدهد.
در واقع رابطه یکطرفه نیست، زیرا من در مواجهه با دیگری خودم هم مورد پرسش قرار میگیرم.
این همان چیزی است که در مفهوم چهره اهمیت دارد: دیگری فقط یک داده برای رهبر نیست، حضور او ادعایی نسبت به رهبر ایجاد میکند. لذا رهبر باید دقت کند که آیا واقعاً دیگری را درک کرده، یا فقط او را در طبقهبندی خودش قرار داده است؟
این همان جایی است که چهره مهم میشود. چهره دیگری چیزی است که دانش من را مختل میکند، نه چیزی که صرفاً به دانش من اضافه شود. در این شرایط:
فوکو میپرسد: چه کسی حق دارد دیگری را تعریف و نرمال کند؟
لویناس میپرسد: چرا اصلاً فکر میکنی دیگری باید در افق تعریف تو جا بگیرد؟
و لویناس دقیقاً علیه همین میل به تمامیت خواهی ایستاده است: دیگری باید همچنان دیگری بماند، نه اینکه به چیزی تبدیل شود که من بتوانم کاملاً بفهمم، اندازهگیری کنم و مدیریت کنم.
بنابراین اگر بخواهم کل نقد را در یک جمله جمع کنم:
ادبیات مدیریت و رهبری میخواهد مدیر را مسئول توسعه دیگری کند، لویناس از ما میپرسد آیا میتوانی پیش از آنکه دیگری را توسعه دهی، بپذیری که "دیگری" چیزی نیست که تو بتوانی بهطور کامل بشناسی، تعریف کنی و به نسخه مطلوب خودت تبدیل کنی؟