
سازمان درباره خودش چه میگوید؟
ما به اعتماد باور داریم.
آدمها سرمایه اصلی ما هستند.
اما برای شناخت فرهنگ واقعی، نباید به این جملات گوش داد، باید تکرارها را دید. ژاک لکان جملهای دارد: "من آنجا که میاندیشم،نیستم. من آنجایی که نمی اندیشم، هستم.
من واقعی سازمان هم دقیقاً همانجایی است که دربارهاش حرف زده نمی شود. آنجاست که شوخی میکند، سکوت میکند، و در بحران واکنش نشان میدهد.
مشاورین مدیریتی در مرحله اول بحث بالا را قبول کرده و به عنوان یک چالش تطبیقی به آن اشاره می کنند، ولی در نهایت راه های زیر را به سازمان پیشنهاد می دهند.
نخست، دست از "مهندسی" برداریم و به توصیف چگال (کلیفورد گیرتز) روی بیاوریم. نه پرسشنامه، بلکه رصد لغزشها، شوخیهای تکراری، و سکوتهای پرمعنا. فرهنگ را نه چون ماشین، بلکه چون متنی ببینیم که نیاز به تفسیر دارد.
دوم، به جای تغییر ذهن، "معماری انتخاب" را تغییر دهیم. ساختار پاداش، چیدمان فضا، و قوانین بازی را طوری طراحی کنیم که رفتار جدید، طبیعیترین و کمهزینهترین انتخاب باشد.
فرهنگ، سایهی ساختارهاست. نمیتوان سایه را با قلممو رنگ کرد، اما میتوان جسمی را که سایه میاندازد، جابهجا کرد.
اما واقعیت چیزی دیگر است. تفاوتی به لحاظ ماهوی بین مهندسی فرهنگ موجود در متون مدیریتی و دیدگاه فرهنگ به عنوان سایه ساختار وجود ندارد. تفاوت بین "کنترل مستقیم" و "تسهیل غیرمستقیم" است. هر دو مهندسی هستند، اما یکی ادعای کنترل کامل دارد (و شکست میخورد)، و دیگری میپذیرد که کنترل کامل غیرممکن است (و به همین دلیل موفقتر در جذب نظر سازمانها است).
ولی واقعیت چیست ؟
رنه ژیرار میگوید سازمانها در بحران، بهجای اصلاح ساختار، "قربانی" میکنند. و این پارادوکس نهایی و بنبست مطلق در مدیریت تغییر است.
سوال اصلی در اینجا مطرح می شود که چرا کسی که محصول یک ساختار است، باید همان ساختاری را که به او هویت، قدرت و امنیت داده، تخریب یا تغییر دهد؟
پاسخ کوتاه و بیپرده این است: از نظر منطقی و روانی، هیچ دلیلی ندارد که این کار را بکند، مگر اینکه مجبور شود.
بیایید این چرایی عدم تغییر را کالبدشکافی کنیم تا ببینیم چرا انتظار تغییر از درون، یک توهم محض است:
وقتی یک مدیر ۱۰ یا ۲۰ سال در یک ساختار دوام آورده و به ردههای بالا رسیده، یعنی آن ساختار را تایید کرده است. موفقیت او در گرو پذیرش و تسلط بر همان قوانین بازی بوده است.
حالا اگر او بخواهد آن ساختار را تغییر دهد، در واقع دارد اعتراف میکند که: تمام کاری که من در این ۱۰ سال انجام دادم، یا اشتباه بوده، یا بر پایهی یک سیستم معیوب بنا شده است.
هیچ انسانی بهراحتی حاضر نیست پایههای هویت و دستاوردهای زندگی حرفهای خود را ویران کند. تغییر ساختار برای او، به معنای خودکشی حرفهای و روانی است.
کسی که درون یک ساختار رشد کرده، آن ساختار را بهعنوان ساختار نمیبیند، او آن را واقعیت یا عقل سلیم (Common Sense) میبیند.
ماهی آب را نمیبیند. مدیری که در یک فرهنگ مدیریت ذرهبینی بزرگ شده، فکر نمیکند که دارد "فرهنگ سمی" ایجاد میکند، او فکر میکند دارد "دقت و کیفیت" را حفظ میکند. شما نمیتوانید از کسی بخواهید چیزی را تغییر دهد که حتی متوجه وجود آن بهعنوان یک مشکل نیست.
ساختارها بیدلیل به وجود نمیآیند، آنها برای توزیع منابع، قدرت و پاداش طراحی شدهاند. مدیری که در رأس یا میانهی این ساختار قرار دارد، از آن نفع میبرد (حقوق بالا، پرستیژ، قدرت تصمیمگیری).
چرا او باید سیستمی را که به او امتیاز میدهد، به نفع سیستمی که احتمالاً قدرت او را پخش میکند (مثلاً ساختارهای چابک و غیرمتمرکز)، تغییر دهد؟ این مثل این است که از پادشاه بخواهیم داوطلبانه نظام پادشاهی را به دموکراسی تبدیل کند، فقط چون برای مردم بهتر است.
حتی اگر مدیر بداند ساختار معیوب است، تغییر آن نیازمند جنگیدن با زیردستان، همردهها و حتی بالادستیهاست. این جنگ، انرژی روانی، زمان و سرمایه سیاسی او را میبلعد. تا زمانی که درد ماندن در وضع موجود کمتر از درد تغییر باشد، او هیچ کاری نخواهد کرد (اصل اینرسی سازمانی).
با وجود این بنبستهای محکم، تاریخ نشان داده که گاهی همین افراد ساختار را تغییر میدهند. اما نه به خاطر آگاهی فلسفی یا نیت خیر، بلکه فقط و فقط در سه حالت اضطراری:
الف) وقتی ساختار، بقای خود را تهدید میکند (ترس از مرگ):
وقتی بازار در حال فروپاشی است، ورشکستگی قطعی است، یا سهامداران اصلی تهدید به برکناری کردهاند. در این لحظه، حفظ ساختار قدیمی دیگر به معنای حفظ قدرت نیست، بلکه به معنای سقوط همراه با کشتی است. تنها در این نقطه است که مدیر درونساختاری، حاضر میشود برای نجات خودش، ساختار را قربانی کند.
ب) وقتی ساختار قدیمی، مانع رسیدن به یک طمع/هدف جدید شخصی میشود:
مثلاً مدیری که همیشه میکرومنیجر بوده، ناگهان متوجه میشود که این سبک مدیریتی باعث شده بهترین نیروهایش استعفا دهند و حالا او شخصاً تحت فشار است و نمیتواند به اهداف پاداشدار خود برسد. در اینجا، او ساختار را تغییر میدهد "نه برای بهبود فرهنگ"، بلکه برای "رفع مانع از سر راه منافع شخصیاش".
ج) ورود یک درد مشترک از بیرون:
وقتی یک رقیب جدید با فرهنگی کاملاً متفاوت، سهم بازار آنها را میبلعد. در اینجا، درد شکست، آنقدر بزرگ میشود که دیوارهای دفاعی هویت و عادت فرو میریزد.
هر کس (مدیر یا مشاور) که ادعا کند میتواند بدون دست زدن به اهرمهای واقعی قدرت و بدون حذف حاملان فرهنگ کهنه، سازمان را متحول کند، یا در بهترین حالت نادان است، و در بدترین حالت، در حال فروش یک رویای گرانقیمت برای آرام کردن اضطراب مدیران.