
وقتی عینک ژاک لاکان را به چشم میزنیم، بسیاری از نظریههای جریان اصلی رفتار سازمانی نهتنها سطحی، بلکه روایتهایی خیالی به نظر میرسند، ساخته شده برای پوشاندن شکاف های اضطراب آمیز زندگی سازمانی.
نظریه های رایج، درست در "مرحله آینهای" مانده اند. آن ها تصویری یکپارچه از سازمان ارائه می دهند: "ما یک خانوادهایم"، "ما دنیا را تغییر میدهیم". این دقیقاً کارکرد آینهی لاکانی است: سوژه با دیدن تصویر ایدهآل کارمند متعهد یا سازمان چابک، دچار سوء شناسایی و توهم می گردد و پراکندگی، تضاد و از خودبیگانگی واقعی را فراموش میکند.
اما این نظریهها هرگز به امر واقع نمیرسند. امر واقع همان چیزی است که در زبان نمیگنجد: استثمار، ناامنی شغلی، مدیریت سمی، فشارهای غیرانسانی بهرهوری. سازمانها با ابزارهای نمادین نظیر KPI، ارزیابی عملکرد، ممیزی ها و ارزیابی های تعالی و کارگاههای انگیزشی سعی میکنند این واقعیت را رام کنند، اما امر واقع همیشه باز میگردد: اما این بار در قالب فرسودگی شغلی، مقاومت خاموش، یا سایکوز سازمانی.
خطرناکتر از همه، تسخیر میل از طریق "دیگری بزرگ" است. در نظریه لاکان، دیگری بزرگ یک شخص (مثل مدیر) نیست، بلکه همان نظم نمادین و ساختار نامرئی قدرت است (فرهنگ سازمانی، بازار، یا الگوریتمهای ارزیابی). ما طوری رفتار میکنیم که گویی این دیگری بزرگ، ناظری دانا و همهچیزدان است که ارزش وجودی ما را میسنجد. ترفند مدیریت این است که ما را وادار میکند میل خود را با میل این دیگری بزرگ یکی کنیم، غافل از اینکه این دیگری بزرگ خودش هم دچار فقدان است و هیچ نقشهی کاملی ندارد.
فرامَن مدرن بیرحمتر از گذشته است. به جای اینکه بگوید: "وظیفهات را انجام بده"، میگوید: "باید لذت ببری! باید پرشور باشی!" اگر شاد نیستید، مشکل از نگرش شماست، نه از ساختار. اینگونه احساس گناه درونی میشود.
در قلب این فانتزی، «ابژه a» قرار دارد: وعدهی دستنیافتنی ارتقا، پاداش، یا تایید. سازمان عمداً این ابژه را دور نگه میدارد؛ چون اگر به آن برسید، میل خاموش میشود و ماشین تولید متوقف.
و در نهایت، استخراج "ژوئیسانس": لذت رنجآوری که از شما میخواهد "خود کاملتان" را به کار بیاورید. انرژی عاطفی، سلامت روان، زمان استراحت؛ همه قربانی این "درگیری کامل" میشوند. آنچه رفتار سازمانی فرسودگی شغلی مینامد، در واقع خستگی ناشی از تلاش بیهوده برای پر کردن فقدان دیگری بزرگ است.
دلوز این تحلیل را تکمیل میکند: سازمانهای مدرن دیگر "قالب" نیستند، بلکه "مدولاسیون" اند، یعنی موجی مستمر از ارزیابی، اسپرینت و OKR. شما دیگر "فرد" نیستید، بلکه "تقسیمشده" (Dividual) اید: مجموعهای از دادهها، نمرات و الگوهای رفتاری.
پس عاملیت کجاست؟ در "عبور از فانتزی" و فهمیدن اینکه دیگری بزرگ خودش هم دچار فقدان است. در ایجاد "خطوط فرار" یعنی استفاده از ابزارهای سیستم علیه خودش. و در بازپسگیری بدن: ورزش، سلامت و مرزگذاری بین زندگی واقعی و زندگی سازمانی.
وقتی لاکان میخوانیم، میفهمیم که رفتار سازمانی نه علم، بلکه فانتزیسازی است برای پوشاندن امر واقع. و تا وقتی این را نبینیم، در آینهی توهم سازمان و آن دیگری بزرگ اسیر خواهیم ماند.