چند وقت پیش، پست درخشان و بسیار تیزبینانه ای از [Hamidreza Joshaghani] در لینکدین خواندم که داستان فردی را روایت میکرد که یک سال در شرکت نرمافزاریاش عملاً هیچ کار مفیدی نکرده، اما به لطف تظاهر به انجام کار و مشغولیت فراوان و به زعم نویسنده پست با تئاتر عملکرد، هیچکس متوجه این مساله نشده است. این ماجرا مرا به یاد مفهوم شگفتانگیز "لا پروک" (La perruque) در اندیشههای میشل دو سرتو فیلسوف و جامعه شناس فرانسوی انداخت.

میشل دو سرتو، فیلسوف و جامعه شناس فرانسوی، صحبت از واژه ای به نام "لا پروک" (به فرانسوی به معنای کلاه گیس است) می کند. این واژه به تنبلی فردی یا از زیر کار در رفتن کار به معنای مورد نظر فردریک تیلور (Soldiering) اشاره ندارد، بلکه یک مقاومت خاموش و شاعرانه در برابر یک سیستم بی معنی و فاقد محتوا است.
استراتژی (متعلق به صاحبان قدرت/سازمان): سازمانها از بالا به پایین فضا را طراحی میکنند. آنها ساختار، سلسلهمراتب، KPI و سیستمهای مانیتورینگ میسازند تا همهچیز قابل پیشبینی و کنترل باشد.
تاکتیک (متعلق به افراد عادی/کارمندان): افراد عادی قدرت و قلمروی از خود ندارند. آنها مجبورند در "فضای دیگری" (فضای شرکت) زندگی کنند. اما آنها تسلیم نمیشوند، آنها از شکافها، نقاط کور و بینظمیهای سیستم استفاده میکنند تا قلمروی شخصی خودشان را در دل سیستم بسازند. در این پست، کارمند (به عنوان یک تاکتیکچی فرصتطلب) این روزنه را پیدا کرده و از آن برای بازپسگیری زمان زندگیاش استفاده کرده است.
لا پروک یا گلاه گیس
سازمان ها به جای اینکه ببینند آیا این فرد ارزشی خلق می کند یا خیر، فقط به تارهای کلاه گیس نگاه می کنند:
آیا در تقویم واحد جلسه دارد؟ بله.
آیا در اتوماسیون اداری آنلاین است و به نامه ها پاسخ می دهد؟ بله.
آیا فایل به فرض اکسل در Share عمومی باز است ؟ بله
پس او مشغول کار است!
سیستم آن قدر در توهم کنترل گرفتار می شود که نماد کار را با خود کار اشتباه می گیرد. کارمند با هوشمندی متوجه این پوچی شده و دقیقا همان چیزی را به سیستم تحویل می دهد که سیستم می خواهد ببیند: یعنی فقط توهم کار.
شاید در نگاه اول، کار این فرد غیراخلاقی به نظر برسد (یک سال حقوق گرفتن بدون کار). اما دو سرتو با عینکی متفاوت به ماجرا نگاه می کند:
وقتی یک سازمان نتواند برای نقش یک نفر معنا، هدف و ارزش تعریف کند و او را در یک برزخ بوروکراتیک رها کند، در واقع در حال دزدیدن هویت و زمان آن فرد است.
کارمند با این کار، در برابر ماشین بی روح سازمانی که می خواهد او را به یک چرخ دنده بی مصرف تبدیل کند، مقاومت می کند. او با ساختن یک تئاتر، زمان زندگی اش را از چنگال سیستمی که هیچ برنامه ای برای آن ندارد، پس می گیرد.
آن سؤالی که نویسنده پست در پایان میپرسد که چطور یک سال کسی نفهمید؟ از نگاه دو سرتو یک جواب تکاندهنده دارد:
سازمان نفهمید، چون سازمان دیگر به دنبال انجام کار واقعی و اصیل نبوده است، بلکه فقط به دنبال تأیید فرمها و فرآیندهای خودش یا حتی بدتر از آن بدنبال رضایت و تائید ارزیابی هست که خودش هم کوچکترین درکی از فرایند های کاری ندارد، است.
برای مثال در بسیاری از سازمانها، وقتی از تو "مدیریت ریسک" میخواهند، در واقع نمیخواهند ریسکهای واقعی را پیدا کنی و چارهای بیندیشی، آنها فقط میخواهند تو در یک فرآیند ممیزی، پاسخگوی یک ارزیاب باشی تا واحد تحت نظر آن مدیر، کم نیاورد!
تو باید جدولهای رنگی پر کنی، ماتریسهای احتمال- اثر بسازی، و گزارشهایی تولید کنی که هیچکس جز ممیز آنها را نمیخواند. این همان تئاتر انطباق (Compliance Theatre) است: جایی که "ریسک" دیگر یک تهدید واقعی برای سازمان نیست، بلکه فقط یک پروپ (دکور یا وسیله صحنه) روی صحنهی نمایش است تا ارزیاب خارجی با دیدنش لبخند بزند و تیک سبز را بزند.
در این بازی، نه تو ریسک را مدیریت میکنی، نه سازمان از ریسک در امان میماند؛ فقط چند نفر (تو و مدیرت، معاون واحد و ممیزان و ارزیابان ) در حال اجرای یک نمایش دو نفره ای که هیچکس از آن انتفاع ندارد، مگر شبکه ممیزان و ارزیابان، که در حال بده و بستان منافع شخص خود در این تئاتر انطباق هستند.
اینجا دقیقاً همان نقطهای است که استراتژی سازمان به اوج پوچی خود میرسد. سازمان، فرآیندی به نام مدیریت ریسک طراحی کرده، اما نه برای اینکه ریسک را مدیریت کند، بلکه برای اینکه فرآیند ارزیابی و ممیزی را مدیریت کند.
تو به عنوان کارمند، متوجه این توهم میشوی. میفهمی که ریسکهای واقعی (مثل از دست رفتن مشتری، عملکرد، نارضایتی تیم) در هیچ ماتریسی جا نمیگیرند. پس چه میکنی؟ دقیقاً همان کار "لا پروک" را انجام میدهی: یک ریسکِ ساختگی، یک برنامه نمایشی، و یک گزارشِ شکیل تولید میکنی که فقط برای چشم ممیز طراحی شده است.
در این لحظه، تو دیگر مدیر ریسک نیستی، تو کارگردان تئاتر انطباق هستی. و ممیز؟ او هم فقط یک تماشاچی دستآموز است که نقشش را از قبل میداند: بیاید، نگاه کند، تیک بزند، و برود. هیچکس از این نمایش، ریسکی را کم نکرده است.
تا زمانی که سازمانها به جای خلق معنی، فقط نشانه ها را دنبال می کنند، کارمندان همیشه راهی برای بافتن کلاهگیسهای جدید پیدا خواهند کرد. آنها روی صندلی شرکت مینشینند، کلاهگیس مشغول بودن را به سر میگذارند و در دل ذهنشان، در حال قدم زدن در سواحل آزادی هستند که فرسنگ ها هم با ماهیت کار بدون محتوایی سازمانی که در حال تظاهر به انجامش هستند، فاصله دارد!