ویرگول
ورودثبت نام
Haniye Piri
Haniye Piri
Haniye Piri
Haniye Piri
خواندن ۱۷ دقیقه·۲ ماه پیش

Jakob’s Law؛ چرا کاربران انتظار دارند محصول شما شبیه چیزهایی باشد که قبلاً دیده‌اند؟

وقتی وارد یک سایت جدید می‌شویم، معمولاً از خودمان نمی‌پرسیم:

«برای استفاده از این سایت باید چه چیزی یاد بگیرم؟»

بلکه ناخودآگاه از تجربه‌های قبلی‌مان استفاده می‌کنیم.
می‌دانیم لوگو احتمالاً ما را به صفحه‌ی اصلی برمی‌گرداند، ذره‌بین احتمالاً برای جست‌وجو است، سبد خرید را کجا پیدا کنیم، فرم ورود چه شکلی است و دکمه‌ای که ظاهر یک Button دارد قرار است چه کاری انجام دهد.
این رفتار تصادفی نیست.
ما در طول سال‌ها استفاده از وب‌سایت‌ها و اپلیکیشن‌های مختلف، یک مدل ذهنی از «نحوه‌ی کار کردن محصولات دیجیتال» ساخته‌ایم و وقتی وارد محصول جدیدی می‌شویم، همان مدل ذهنی را با خودمان می‌آوریم.
این دقیقاً جایی است که Jakob’s Law اهمیت پیدا می‌کند.

Jakob’s Law چیست؟

Jakob’s Law توسط Jakob Nielsen مطرح شد و در سال ۲۰۰۰ در مقاله‌ی معروف او با عنوان End of Web Design توضیح داده شد.
نسخه‌ی ساده‌ی این قانون می‌گوید:

Users spend most of their time on other sites, so they expect your site to work like the other sites they already know.

یعنی:

کاربران بیشتر زمان خود را در محصولات و وب‌سایت‌های دیگر می‌گذرانند؛ بنابراین انتظار دارند محصول شما نیز شبیه محصولاتی که قبلاً می‌شناخته‌اند رفتار کند.

نکته‌ی مهم این است که Jakob’s Law نمی‌گوید همه‌ی محصولات باید شبیه هم باشند.
موضوع درباره‌ی انتظار کاربر است، نه کپی کردن ظاهر رقبا.
کاربر وقتی وارد محصول شما می‌شود، از صفر شروع نمی‌کند. او تجربه‌هایی را که قبلاً داشته، به محصول جدید منتقل می‌کند.
اگر این تجربه‌ی قبلی با چیزی که در محصول شما می‌بیند هماهنگ باشد، کاربر می‌تواند تقریباً بلافاصله شروع به استفاده کند.
اما اگر محصول برخلاف انتظار او رفتار کند، باید بخشی از انرژی ذهنی خود را صرف فهمیدن خودِ رابط کاربری کند.

چرا کاربران چنین انتظاری دارند؟

برای درک عمیق‌تر Jakob’s Law باید مفهوم مهم‌تری را بشناسیم:

Mental Model یا مدل ذهنی

مدل ذهنی، تصور و انتظاری است که کاربر درباره‌ی نحوه‌ی کار کردن یک سیستم در ذهن خود دارد.
برای مثال، وقتی وارد یک فروشگاه اینترنتی می‌شویم، تقریباً انتظار داریم:

  • بتوانیم محصول را جست‌وجو کنیم.

  • محصولات را فیلتر کنیم.

  • روی محصول کلیک کنیم و صفحه‌ی جزئیات را ببینیم.

  • محصول را به سبد خرید اضافه کنیم.

  • سبد خرید را بررسی کنیم.

  • در نهایت وارد فرآیند پرداخت شویم.

هیچ‌کس قبل از ورود به یک فروشگاه اینترنتی جدید این قوانین را از ابتدا مطالعه نمی‌کند.
ما این مدل را از تجربه‌ی قبلی خودمان با فروشگاه‌های دیگر ساخته‌ایم.
در واقع کاربر با خودش یک سؤال نانوشته دارد:

«این محصول جدید، چقدر شبیه چیزهایی است که من قبلاً یاد گرفته‌ام؟»

هرچه پاسخ این سؤال مثبت‌تر باشد، شروع کار برای او ساده‌تر است.

مدل ذهنی چطور ساخته می‌شود؟

کاربران وقتی بارها از سرویس‌هایی مثل دیجی‌کالا، اسنپ یا تپسی استفاده می‌کنند، با الگوهای مشترکی در جست‌وجو، انتخاب، پرداخت و انجام سفارش آشنا می‌شوند. وقتی وارد یک محصول جدید می‌شوند، ناخودآگاه انتظار دارند این الگوها را دوباره ببینند.

در هرکدام از این محصولات، ممکن است جزئیات متفاوت باشند، اما بعضی الگوها مرتب تکرار می‌شوند:
Search → Product → Add to Cart → Cart → Checkout
یا:
Logo → Navigation → Content → Action
با تکرار این الگوها، کاربر دیگر لازم نیست هر بار از خودش بپرسد:

«این آیکون چه کاری انجام می‌دهد؟»

یا:

«برای برگشتن به صفحه‌ی اصلی باید کجا کلیک کنم؟»

او از تجربه‌ی قبلی خود استفاده می‌کند.
Jakob Nielsen دقیقاً به همین موضوع اشاره می‌کند: تجربه‌ی کاربران از مجموع تعامل آن‌ها با تعداد زیادی سایت شکل می‌گیرد و سپس همین تجربه به سایت بعدی منتقل می‌شود.
بنابراین محصول شما فقط با رقبای مستقیمش رقابت نمی‌کند؛ با تمام تجربه‌های دیجیتالی قبلی کاربر نیز مقایسه می‌شود.

آشنایی یعنی کاهش Cognitive Load

یکی از مهم‌ترین دلایلی که Jakob’s Law برای UX اهمیت دارد، کاهش بار شناختی یا Cognitive Load است.
فرض کنیم کاربر می‌خواهد در یک فروشگاه اینترنتی محصولی پیدا کند.
در حالت اول:

  • Search در جای آشناست.

  • فیلترها رفتار قابل‌انتظاری دارند.

  • کارت محصول ساختار آشنایی دارد.

  • دکمه‌ی Add to Cart واضح است.

  • سبد خرید همان رفتاری را دارد که کاربر انتظار دارد.

در این حالت، ذهن کاربر بیشتر روی خودِ هدف متمرکز است:

«چه محصولی بخرم؟»

اما اگر:

  • Search در یک جای غیرمنتظره باشد،

  • Navigation رفتار متفاوتی داشته باشد،

  • دکمه‌ها شبیه لینک باشند،

  • Back کار متفاوتی انجام دهد،

  • یا برای انجام کارهای معمول مجبور باشد روش جدیدی یاد بگیرد،

بخشی از ظرفیت ذهنی کاربر صرف این سؤال‌ها می‌شود:

«این قسمت چه کار می‌کند؟»

«چطور برگردم؟»

«این دکمه واقعاً دکمه است یا فقط یک متن؟»

اینجا کاربر به جای تمرکز روی Task، مجبور می‌شود بخشی از توجه خود را صرف یادگیری Interface کند.
هدف Jakob’s Law این است که تا جایی که منطقی است، این هزینه را کاهش دهیم.

Recognition در برابر Recall

اینجا Jakob’s Law به یکی از اصول مهم‌تر در usability یعنی:
Recognition over Recall
مرتبط می‌شود.
Recognition یعنی:

«این را می‌شناسم.»

Recall یعنی:

«باید یادم بیاورم این چه بود و چطور کار می‌کرد.»

فرض کنید در یک اپلیکیشن بانکی، آیکون ذره‌بین را می‌بینید.
احتمالاً لازم نیست فکر کنید:

«این آیکون احتمالاً مربوط به پیدا کردن اطلاعات است.»

شما آن را تشخیص می‌دهید.
اما اگر طراح یک آیکون کاملاً جدید برای Search طراحی کند، ممکن است کاربر مجبور شود معنی آن را به خاطر بسپارد یا کشف کند.
پس استفاده از الگوهای آشنا باعث می‌شود بسیاری از تعاملات از:
Recall → Recognition
منتقل شوند.
این یکی از دلایلی است که در UX، «آشنا بودن» اغلب از «خلاقانه بودن» مهم‌تر است.

آیا پس همه‌ی سایت‌ها باید شبیه هم باشند؟

نه.
این یکی از مهم‌ترین سوءبرداشت‌ها درباره‌ی Jakob’s Law است.
اگر قانون را اشتباه تفسیر کنیم، ممکن است به این نتیجه برسیم که:

«برای طراحی خوب، باید دقیقاً شبیه دیجیکالا یا اسنپ طراحی کنیم.»

در حالی که چنین چیزی هدف قانون نیست.
کاربر لازم نیست محصول شما را از نظر رنگ، typography، illustration، branding یا visual style شبیه محصولات دیگر ببیند.
چیزی که بهتر است آشنا باشد، رفتار و ساختارهای بنیادی تعامل است.
برای مثال می‌توانیم:

  • رنگ برند متفاوتی داشته باشیم.

  • Typography متفاوت داشته باشیم.

  • Illustration اختصاصی داشته باشیم.

  • طراحی کارت‌ها متفاوت باشد.

  • شخصیت برند کاملاً متفاوت باشد.

اما همچنان:

  • Search قابل‌تشخیص باشد.

  • Navigation منطقی باشد.

  • Button مثل Button رفتار کند.

  • لینک مثل لینک رفتار کند.

  • Back رفتار قابل‌انتظاری داشته باشد.

  • ساختار اطلاعات قابل‌فهم باشد.

بنابراین:

Familiarity در UX الزاماً به معنی Visual Similarity نیست.

مثال جالب: چرا لوگو معمولاً سمت چپ ( در RTL راست) قرار دارد؟

یکی از مثال‌های جالب Jakob’s Law، محل قرارگیری لوگو است.
در وب‌سایت‌های زبان‌های چپ‌به‌راست، کاربران معمولاً انتظار دارند لوگو در گوشه‌ی بالا و سمت چپ قرار داشته باشد و بتوانند با کلیک روی آن به Home برگردند.
این الگو آن‌قدر تکرار شده که برای بسیاری از کاربران به یک convention تبدیل شده است.
اما آیا تغییر این جایگاه واقعاً مشکل ایجاد می‌کند؟
در یک مطالعه‌ی Nielsen Norman Group درباره‌ی لوگوی centered، مشخص شد که بازگشت کاربران به Homepage زمانی که لوگو در مرکز قرار گرفته بود، حدود ۶ برابر سخت‌تر از حالتی بود که لوگو در بالا و سمت چپ قرار داشت.
برخی کاربران حتی لینک سمت چپ را به‌عنوان Home تصور می‌کردند.
نکته‌ی جالب اینجاست که:
لوگو همچنان لوگو بود.
فقط محل قرارگیری آن تغییر کرده بود.
اما همین تغییر کوچک با مدل ذهنی کاربران تضاد ایجاد کرده بود.
پس گاهی چیزی که از دید طراح فقط یک تصمیم بصری است، از دید کاربر می‌تواند یک تغییر در رفتار سیستم باشد.

چرا این موضوع در طراحی محصول مهم است؟

چون طراح معمولاً محصول را از داخل آن می‌بیند.
ما ساعت‌ها با یک محصول کار می‌کنیم و همه‌چیز را می‌شناسیم.
می‌دانیم:

  • این آیکون چه کاری می‌کند.

  • این منو کجاست.

  • این interaction چگونه کار می‌کند.

  • چرا این دکمه اینجا قرار گرفته است.

اما کاربر چنین اطلاعاتی ندارد.
او محصول ما را با تمام محصولاتی که قبلاً استفاده کرده مقایسه می‌کند.
بنابراین یک سؤال مهم برای طراح این نیست که:

«آیا این طراحی برای من واضح است؟»

بلکه:

«کاربر با توجه به تجربه‌های قبلی‌اش انتظار دارد این قسمت چگونه کار کند؟»

Jakob’s Law در طراحی Navigation

Navigation یکی از مهم‌ترین جاهایی است که این قانون خودش را نشان می‌دهد.
کاربران معمولاً الگوهای مشخصی برای Navigation دیده‌اند:

  • Header Navigation

  • Sidebar

  • Bottom Navigation در موبایل

  • Tabs

  • Breadcrumbs

  • Search

  • Back

اگر یک محصول Navigation کاملاً متفاوتی طراحی کند، کاربر باید ابتدا ساختار سیستم را یاد بگیرد.
مثلاً فرض کنید یک سایت فروشگاهی به جای:
Home | Products | Categories | Account
یک ساختار کاملاً جدید ایجاد کند که کاربر باید با Hover کردن روی چند عنصر نامشخص آن را کشف کند.
ممکن است طراحی از نظر بصری بسیار جذاب باشد.
اما سؤال UX این است:

آیا این نوآوری واقعاً ارزش هزینه‌ی یادگیری را دارد؟

Jakob’s Law در فرم‌ها

فرم‌ها نیز پر از convention هستند.
کاربران انتظار دارند:
Label → Input → Error/Feedback → Next
را ببینند.
مثلاً وقتی یک فیلد Email می‌بینند، انتظار دارند:

  • Label مشخص باشد.

  • Input قابل تشخیص باشد.

  • خطا نزدیک فیلد نمایش داده شود.

  • فرمت مورد انتظار واضح باشد.

  • دکمه‌ی ادامه رفتار قابل پیش‌بینی داشته باشد.

اگر هر محصول روش متفاوتی برای این کارها ایجاد کند، کاربر مجبور می‌شود برای هر محصول دوباره یاد بگیرد.
به همین دلیل استفاده از patternهای استاندارد فرم فقط موضوع زیبایی نیست؛ موضوع کاهش هزینه‌ی یادگیری است.

Jakob’s Law در Mobile Design

این قانون فقط مخصوص وب نیست.
خود Jakob Nielsen نیز اشاره کرده که این اصل را می‌توان در محیط‌هایی مانند اپلیکیشن‌های موبایل نیز به کار برد.
مثلاً کاربران موبایل انتظارهایی درباره‌ی:

  • Bottom Navigation

  • Back Gesture

  • Swipe

  • Tabs

  • Search

  • Modal

  • Pull to Refresh

  • Long Press

ساخته‌اند.
وقتی محصولی این conventionها را رعایت می‌کند، کاربر می‌تواند دانش قبلی خود را به آن منتقل کند.
به همین دلیل سیستم‌عامل‌ها نیز Design Guideline دارند.
Apple در Human Interface Guidelines خود مفهوم Familiarity را به‌صورت مستقیم به‌عنوان یکی از اصول طراحی مطرح می‌کند و توصیه می‌کند از مفاهیم و الگوهایی که مردم از قبل می‌شناسند استفاده شود و رفتار عناصر در سراسر محصول ثابت بماند.

Design System و Jakob’s Law

جالب است که Jakob’s Law فقط درباره‌ی «شباهت با محصولات دیگر» نیست.
داخل خود محصول هم باید آشنایی ایجاد کنیم.
فرض کنید در یک محصول:

  • Primary Button در یک صفحه آبی است.

  • در صفحه‌ی دیگر سبز است.

  • در یک جا متن آن «Continue» است.

  • جای دیگر «Next».

  • در یک فرم Error زیر Input نمایش داده می‌شود.

  • در فرم دیگری بالای صفحه.

هرکدام از این تفاوت‌ها به‌تنهایی شاید کوچک باشند.
اما مجموع آن‌ها باعث می‌شود کاربر نتواند دانش خود را از یک قسمت محصول به قسمت دیگر منتقل کند.
اینجاست که Consistency اهمیت پیدا می‌کند.
Design System دقیقاً می‌تواند این مشکل را کاهش دهد.
وقتی Componentها، رفتارها، نام‌گذاری‌ها و interaction patternها استاندارد می‌شوند، چیزی که کاربر در یک قسمت یاد گرفته می‌تواند در قسمت دیگر هم قابل استفاده باشد.
بنابراین:

Design System فقط ابزاری برای هماهنگی UI نیست؛ می‌تواند ابزاری برای حفظ مدل ذهنی کاربر باشد.

Jakob’s Law و «End of Web Design»

عنوان مقاله‌ی اصلی Jakob Nielsen یعنی:
End of Web Design
در نگاه اول ممکن است کمی عجیب باشد.
منظور Nielsen این نبود که دیگر Web Design وجود نخواهد داشت.
استدلال او این بود که وب‌سایت‌ها نباید تلاش کنند برای متمایز شدن، همه‌ی conventionهای آشنا را کنار بگذارند.
او در سال ۲۰۰۰ استدلال کرد که وب به سمت استاندارد شدن پیش می‌رود؛ چون کاربران در سایت‌های مختلف الگوهای مشابهی می‌بینند و همان الگوها به بخشی از انتظار عمومی آن‌ها تبدیل می‌شوند.
به بیان ساده:

هرچه یک الگو بیشتر تکرار شود، احتمال بیشتری دارد که تبدیل به بخشی از مدل ذهنی کاربران شود.

بنابراین طراحی محصول همیشه بین دو نیرو قرار دارد:
Familiarity ↔ Novelty
آشنایی باعث کاربردپذیر بودن می‌شود.
نوآوری می‌تواند differentiation ایجاد کند.
مسئله این است که بدانیم کجا می‌توانیم نوآوری کنیم و کجا بهتر است convention را حفظ کنیم.

پس آیا Jakob’s Law جلوی خلاقیت را می‌گیرد؟

نه.
اما یک سؤال مهم از طراح می‌پرسد:

چرا این تعامل باید جدید باشد؟

فرض کنید یک طراح یک Navigation جدید طراحی کرده است.
اگر دلیلش فقط این باشد:

«چون Navigation معمولی تکراری است.»

این دلیل UX محسوب نمی‌شود.
اما اگر الگوی جدید:

  • مشکل مهمی را حل کند،

  • تجربه را سریع‌تر کند،

  • قابلیت جدیدی را ممکن کند،

  • یا ارزش قابل‌توجهی برای کاربر ایجاد کند،

آن وقت شکستن convention می‌تواند منطقی باشد.
در واقع می‌توانیم یک قاعده‌ی ساده داشته باشیم:

Novelty باید هزینه‌ی یادگیری خودش را توجیه کند.

یک روش خوب برای نوآوری: Familiar Core + Novel Layer

یکی از روش‌های مفید این است که هسته‌ی تعامل را آشنا نگه داریم و نوآوری را روی آن سوار کنیم.
مثلاً:
Search → آشنا
اما:
AI-powered Search → نوآورانه
یا:
Checkout → آشنا
اما:
Personalized Checkout → نوآورانه
یا:
Dashboard → آشنا
اما:
AI-generated insights → نوآورانه
در این حالت کاربر مجبور نیست کل سیستم را یاد بگیرد.
او بخش آشنای محصول را به‌عنوان نقطه‌ی شروع دارد و فقط قابلیت جدید را یاد می‌گیرد.

Jakob’s Law و Hick’s Law

اینجا ارتباط جالبی با مقاله‌ی قبلی ما درباره‌ی Hick’s Law ایجاد می‌شود.
Hick’s Law به ما می‌گوید:

هرچه تصمیم‌گیری پیچیده‌تر شود، زمان لازم برای انتخاب افزایش پیدا می‌کند.

Jakob’s Law از طرف دیگر می‌گوید:

وقتی تعامل برای کاربر آشنا باشد، لازم نیست برای فهمیدن آن از صفر یادگیری کند.

پس این دو قانون می‌توانند همدیگر را تقویت کنند.
فرض کنید دو اپلیکیشن هر دو ۶ گزینه در Navigation دارند.
در اپلیکیشن اول، ساختار کاملاً آشناست.
در اپلیکیشن دوم، همان ۶ گزینه با نام‌ها و تعامل‌های جدید ارائه شده‌اند.
از نظر Hick’s Law تعداد گزینه‌ها یکسان است.
اما از نظر Jakob’s Law، هزینه‌ی شناخت و یادگیری در محصول دوم می‌تواند بیشتر باشد.
پس:

تعداد گزینه‌ها تنها چیزی نیست که تجربه را پیچیده می‌کند؛ میزان آشنایی کاربر با نحوه‌ی ارائه‌ی آن گزینه‌ها نیز مهم است.

Jakob’s Law و Tesler’s Law

ارتباط دیگری هم با Tesler’s Law وجود دارد.
Tesler’s Law می‌گوید هر سیستم سطحی از پیچیدگی ذاتی دارد که نمی‌توان کاملاً حذفش کرد.
مثلاً یک سیستم حسابداری یا یک نرم‌افزار پزشکی ذاتاً پیچیده است.
نمی‌توانیم تمام پیچیدگی را حذف کنیم.
اما می‌توانیم تصمیم بگیریم این پیچیدگی کجا قرار بگیرد.
اینجا Jakob’s Law کمک می‌کند:
اگر بخشی از سیستم پیچیده است، حداقل می‌توانیم تعامل آن را با الگوهایی که کاربر قبلاً می‌شناسد ارائه کنیم.
بنابراین:
Tesler’s Law:

پیچیدگی همیشه قابل حذف نیست.

Jakob’s Law:

اما لازم نیست کاربر برای تعامل با آن پیچیدگی، یک زبان جدید یاد بگیرد.

افشای تدریجی؛ همه‌چیز را یک‌جا نشان ندهیم

یکی از روش‌های عملی برای حفظ آشنایی و کاهش بار شناختی، Progressive Disclosure است.
فرض کنید یک محصول ۳۰ قابلیت دارد.
لازم نیست هر ۳۰ قابلیت را در صفحه‌ی اصلی نمایش دهیم.
می‌توانیم:
قابلیت‌های اصلی → واضح و آشنا
و
قابلیت‌های پیشرفته → در لایه‌های بعدی
قرار بگیرند.
مثلاً در یک نرم‌افزار طراحی:
Save / Undo / Export
می‌توانند همیشه قابل‌دسترسی باشند.
اما تنظیمات تخصصی‌تر در بخش Advanced قرار بگیرند.
این کار باعث می‌شود کاربر مبتدی با یک سیستم بیش‌ازحد پیچیده مواجه نشود، در حالی که کاربر حرفه‌ای همچنان به قابلیت‌های پیشرفته دسترسی دارد.

یک اشتباه رایج: «کاربر ما متفاوت است»

گاهی تیم‌ها می‌گویند:

«کاربران ما خاص هستند، پس conventionهای عمومی برای ما کاربرد ندارد.»

ممکن است واقعاً کاربران شما رفتار متفاوتی داشته باشند.
اما این موضوع باید با پژوهش و تحقیق ثابت شود، نه صرفاً با فرض طراح.
برای مثال ممکن است کاربران یک نرم‌افزار تخصصی:

  • پزشک باشند،

  • مهندس باشند،

  • طراح حرفه‌ای باشند،

  • یا کاربرانی باشند که هر روز چند ساعت با محصول کار می‌کنند.

در این حالت می‌توانیم تعامل‌های تخصصی‌تری طراحی کنیم.
اما حتی کاربران حرفه‌ای نیز خارج از محصول شما از ده‌ها محصول دیگر استفاده می‌کنند.
بنابراین سؤال بهتر این است:

«کدام conventionها برای این گروه از کاربران واقعاً نهادینه شده‌اند؟»

چه زمانی باید Jakob’s Law را بشکنیم؟

این شاید مهم‌ترین سؤال عملی مقاله باشد.
قرار نیست هر بار که یک الگوی آشنا وجود دارد، همان را بدون فکر استفاده کنیم.
قبل از شکستن یک convention می‌توانیم پنج سؤال بپرسیم:

۱. آیا مشکل واقعی را حل می‌کنیم؟

اگر فقط برای متفاوت بودن این کار را می‌کنیم، احتمالاً دلیل کافی نداریم.

۲. آیا ارزش ایجادشده از هزینه‌ی یادگیری بیشتر است؟

اگر کاربر باید یک تعامل جدید یاد بگیرد، باید چیزی ارزشمند به دست بیاورد.

۳. آیا می‌توانیم بخش آشنا را حفظ کنیم؟

شاید لازم نباشد همه‌چیز را تغییر دهیم.

۴. آیا می‌توانیم تغییر را مرحله‌ای معرفی کنیم؟

Onboarding، Tooltip، Preview یا حتی امکان بازگشت به نسخه‌ی قبلی می‌تواند هزینه‌ی تغییر را کاهش دهد.

۵. آیا کاربران واقعاً آن را بهتر می‌دانند؟

این مهم‌ترین سؤال است.
نه نظر Designer.
نه نظر Product Manager.
نه نظر Developer.
بلکه رفتار کاربر.

چطور بفهمیم یک طراحی با Mental Model کاربر هماهنگ است؟

می‌توانیم آن را تست کنیم.
برای مثال، یک prototype طراحی کرده‌ایم و می‌خواهیم بدانیم Navigation جدید قابل‌فهم است یا نه.
به‌جای پرسیدن:

«این Navigation را دوست داری؟»

سؤال‌های task-based بپرسیم:

«اگر بخواهی سفارش قبلی‌ات را ببینی، از کجا شروع می‌کنی؟»

یا:

«اگر بخواهی تنظیمات حساب خودت را تغییر بدهی، چه کار می‌کنی؟»

بعد مشاهده کنیم:

  • کاربر اولین کلیک را کجا انجام می‌دهد؟

  • چقدر مکث می‌کند؟

  • چند بار برمی‌گردد؟

  • آیا روی عنصر اشتباه کلیک می‌کند؟

  • آیا دنبال الگوی آشنای دیگری می‌گردد؟

این داده‌ها می‌توانند نشان دهند مدل ذهنی کاربر با مدل ذهنی طراح چقدر فاصله دارد.

Jakob’s Law را چگونه در فرآیند طراحی استفاده کنیم؟

یک فرآیند ساده می‌تواند این باشد:

۱. الگوهای رایج را پیدا کن

قبل از طراحی، محصولات مشابه و حتی محصولات خارج را بررسی کن.
ببین:

  • Navigation چگونه است؟

  • Search کجاست؟

  • CTAها چطور عمل می‌کنند؟

  • فرم‌ها چه ساختاری دارند؟

  • کاربران چگونه به Home برمی‌گردند؟

  • اطلاعات چگونه دسته‌بندی شده‌اند؟

۲. Conventionها را از UI Style جدا کن

مثلاً:
Convention:
Search باید قابل‌تشخیص و به‌راحتی پیدا شود.
Style:
Search می‌تواند با طراحی بصری برند شما متفاوت باشد.
این دو را نباید با هم اشتباه بگیریم.

۳. Mental Model کاربر را مشخص کن

از خودت بپرس:

«کاربر قبل از ورود به این محصول، این کار را چگونه انجام می‌داده؟»

اگر محصول قبلی کاربر مثلاً سفارش غذا بوده، ببین در اپلیکیشن‌های دیگر چه چیزهایی را یاد گرفته است.

۴. جاهایی که می‌خواهی convention را بشکنی مشخص کن

برای هر مورد بنویس:
Current Convention → Proposed Pattern → Why?
مثلاً:
Top Navigation → Radial Navigation → Faster access to frequent actions
حالا می‌توانی هزینه و ارزش تغییر را بررسی کنی.

۵. Prototype بساز و تست کن

اگر pattern جدید واقعاً ارزشمند است، آن را با کاربران تست کن.
نه فقط از آن‌ها بپرس که «قشنگ است یا نه».
ببین آیا واقعاً می‌توانند Task را انجام دهند یا نه.

یک مثال ساده

فرض کنیم می‌خواهیم یک اپلیکیشن سفر طراحی کنیم.
در بسیاری از محصولات سفر، کاربر انتظار دارد:
Search → Destination → Dates → Travelers → Results
حالا فرض کنید تیم تصمیم می‌گیرد برای متفاوت بودن، ابتدا از کاربر بخواهد:

«حال و هوای سفر خود را انتخاب کنید.»

و بعد:

«نوع تجربه را انتخاب کنید.»

و در نهایت مقصد را مشخص کند.
این طراحی لزوماً بد نیست.
اتفاقاً ممکن است برای محصولی که هدفش کشف مقصد است، ارزشمند باشد.
اما اگر کاربر فقط می‌خواهد:

«پرواز تهران به استانبول را برای جمعه پیدا کنم.»

این تعامل جدید ممکن است با هدف او تضاد ایجاد کند.
پس Jakob’s Law نمی‌گوید:

«هیچ‌وقت چیز جدید طراحی نکن.»

بلکه می‌پرسد:

«آیا کاربر واقعاً برای انجام این کار به مدل جدیدی نیاز دارد؟»

یک نکته‌ی مهم: Familiar ≠ Better

آشنا بودن همیشه به معنای بهتر بودن نیست.
گاهی یک الگو قدیمی مشکلاتی دارد.
ممکن است کاربران به آن عادت کرده باشند، اما طراحی جدید واقعاً بهتر باشد.
در چنین شرایطی، می‌توانیم convention را تغییر دهیم؛ اما باید هزینه‌ی تغییر را جدی بگیریم.
برای مثال، اگر یک interaction جدید:

  • خطا را کاهش دهد،

  • زمان انجام Task را کاهش دهد،

  • accessibility را بهتر کند،

  • یا یک مشکل مهم را حل کند،

ممکن است ارزش یادگیری آن را داشته باشد.
بنابراین هدف:

Maximum Familiarity

نیست.

هدف:

Minimum Unnecessary Learning

است.

یعنی تا جایی که لازم نیست، کاربر را مجبور نکنیم چیز جدیدی یاد بگیرد.

محدودیت‌های Jakob’s Law

Jakob’s Law یک قانون علمی به معنای دقیق کلمه نیست که بتوانیم برای هر محصول یک فرمول ثابت از آن استخراج کنیم.
بیشتر باید آن را یک UX principle / heuristic بدانیم.
چند محدودیت مهم وجود دارد:

۱. کاربران مختلف تجربه‌های متفاوتی دارند

یک کاربر ممکن است به iOS عادت داشته باشد و دیگری Android.
یک کاربر ممکن است با اسنپ کار کرده باشد و دیگری با تپسی.
پس «الگوی آشنا» همیشه برای همه یکسان نیست.

۲. Context اهمیت دارد

یک الگو که برای E-commerce مناسب است، لزوماً برای یک نرم‌افزار تخصصی مناسب نیست.

۳. فرهنگ و زبان می‌توانند روی convention تأثیر بگذارند

برای مثال جهت RTL و LTR، نحوه‌ی خواندن، قالب تاریخ و بعضی نمادها می‌توانند بین کاربران مختلف متفاوت باشند.

۴. کاربران حرفه‌ای ممکن است الگوهای متفاوتی داشته باشند

یک کاربر حرفه‌ای ممکن است ترجیح دهد به قابلیت‌های بیشتری دسترسی مستقیم داشته باشد، در حالی که کاربر تازه‌وارد همان رابط را بیش‌ازحد پیچیده ببیند.

۵. Conventionها ثابت نمی‌مانند

چیزی که امروز آشناست ممکن است چند سال دیگر تغییر کند.
به همین دلیل Jakob’s Law را نباید به‌صورت:

«همیشه همان کاری را بکن که قبلاً انجام شده»

تفسیر کرد.
بلکه باید گفت:

با مدل ذهنی فعلی کاربران هماهنگ باش.

Jakob’s Law در یک جمله

اگر بخواهیم کل این مقاله را در یک جمله خلاصه کنیم:

کاربر محصول شما را از صفر یاد نمی‌گیرد؛ او تجربه‌ی محصولات قبلی را با خود به محصول شما می‌آورد.

بنابراین طراحی خوب فقط درباره‌ی ساختن چیزی جدید نیست.
گاهی طراحی خوب یعنی بفهمیم:

کاربر از قبل چه چیزی را می‌داند؟

و سپس همان دانش را به نفع تجربه‌ی جدید به کار بگیریم.

جمع‌بندی

Jakob’s Law به ما یادآوری می‌کند که محصول ما در خلأ استفاده نمی‌شود.
کاربر قبل از ورود به محصول ما، احتمالاً با ده‌ها یا صدها رابط کاربری دیگر کار کرده است.
او از آن‌ها یاد گرفته:

  • Search معمولاً چه شکلی است.

  • Navigation کجا قرار می‌گیرد.

  • Button چگونه رفتار می‌کند.

  • Logo چه کاربردی دارد.

  • Back چه کاری انجام می‌دهد.

  • Form چگونه پر می‌شود.

  • Filter و Sort چگونه کار می‌کنند.

این تجربه‌ها تبدیل به Mental Model می‌شوند.
بنابراین اگر محصول ما با این مدل ذهنی هماهنگ باشد، کاربر می‌تواند دانش قبلی خود را به محصول جدید منتقل کند.
اما اگر بدون دلیل کافی conventionها را بشکنیم، ممکن است کاربر مجبور شود برای انجام کاری که قبلاً بلد بوده، دوباره یادگیری کند.
از طرف دیگر، Jakob’s Law نباید بهانه‌ای برای کپی کردن محصولات دیگر باشد.
آشنایی باید در رفتار و ساختارهای بنیادی حفظ شود؛ نه اینکه خلاقیت بصری و هویت محصول حذف شود.
در نهایت شاید بهترین نگاه این باشد:

Don't make users learn what they already know.

و وقتی می‌خواهیم چیزی جدید طراحی کنیم، سؤال اصلی این نیست که:

«آیا این طراحی متفاوت است؟»

بلکه:

«آیا تفاوتی که ایجاد کرده‌ایم، ارزش هزینه‌ی یادگیری آن را دارد؟»

اگر پاسخ مثبت است، نوآوری می‌تواند ارزشمند باشد.
اگر نه، شاید بهترین تجربه همان چیزی باشد که کاربر از قبل می‌داند.

منابع و مطالعه‌ی بیشتر

برای این مقاله، منابعی که فرستادی را در کنار منابع تکمیلی بررسی کردم. چند مورد برای مطالعه‌ی عمیق‌تر مخصوصاً ارزشمندند:

  • Jakob Nielsen — End of Web Design (NN/g): منبع اصلی سال ۲۰۰۰ برای توضیح Jakob’s Law و ایده‌ی استانداردشدن الگوهای وب. (https://www.nngroup.com/articles/end-of-web-design/)

  • Nielsen Norman Group — Centered Logos Hurt Website Navigation: مثال بسیار خوب درباره‌ی اینکه تغییر یک convention کوچک مثل محل لوگو چگونه می‌تواند با مدل ذهنی کاربران تداخل ایجاد کند؛ این مطالعه حدود ۶ برابر سخت‌تر شدن بازگشت به Home با لوگوی مرکزی را گزارش کرد. (https://www.nngroup.com/articles/centered-logos/ )

  • Laws of UX — Jakob’s Law: خلاصه‌ی اصلی قانون و ارتباط آن با Mental Models و تغییر تدریجی رابط. (Laws of UX)

  • Parallel — What Is Jakob’s Law? 2026 UX Guide: منبع جدیدتری که کاربرد Jakob’s Law در محصولات مدرن، consistency، redesign و سنجش را بررسی می‌کند. (ParallelHQ)

  • VERSIONS — Rule of Familiarity: برای ارتباط familiarity با consistency، کاهش cognitive load و اعتماد کاربر. (versions.com)

  • UX Tigers — Jakob’s Law: منبع مفیدی برای درک عمیق‌تر انتقال مدل ذهنی کاربران بین وب‌سایت‌ها و اپلیکیشن‌ها. (UX Tigers)

  • Apple Human Interface Guidelines — Familiarity: نمونه‌ی بسیار خوب از اینکه یک پلتفرم بزرگ چگونه Familiarity و Consistency را به اصول رسمی طراحی تبدیل می‌کند. (Apple Developer)

  • Nielsen Norman Group — 10 Usability Heuristics: برای مطالعه‌ی مفهوم مرتبط Consistency and Standards و اینکه Jakob’s Law چگونه با usability heuristics هم‌پوشانی دارد. (Nielsen Norman Group)

تجربه کاربریکاربردپذیریطراحی تعامل
۰
۰
Haniye Piri
Haniye Piri
شاید از این پست‌ها خوشتان بیاید