سال ۱۳۶۲، در محلهای که به «فلکه زد» معروف بود، در شهر مشهد زندگی میکردیم. همسایههای خوبی داشتیم، دوستای خوبی داشتم. توی کوچه زیاد بازی میکردیم. آن روز هم داشتیم بازی میکردیم که دیدم یک آمبولانس آمد. از توی خانهی ما سروصدا بلند شد.داشتم وارد پنج سالگی میشدم. فقط همین را یادم هست: آمبولانس توی کوچه رفت و از یک پیچ گذشت.
مادرم مرد.
آن پیچ، پایان کودکی من بود.
الان که به آن لحظه فکر میکنم، میبینم یک کودک پنج ساله اصلاً نمیتوانست «مرگ» را درک کند. چیزی که فهمیدم این بود: یک دفعه سروصدا، بعد سکوت، بعد یک ماشین خاص که رفت و دیگر برنگشت. روانشناسان به این «داغدیدگی پیشبینینشده» میگویند. برای یک نوپا، نبودِ ناگهانی مادر یعنی فروپاشی کل جهان امن. آن پیچی که آمبولانس دور زد، در واقع کودکی من را با خودش برد. بعد از آن دیگر هیچچیز مثل سابق نشد.
مادر وصیت کرده بود در زادگاه خودش به خاک سپرده شود. پیکر مادر را به آنجا منتقل کردند و همانجا به خاک سپرده شد. وصیت کرده بود که ما بچهها پیراهن مشکی تنمان نکنیم. برایمان پیراهن سرمهای گرفتند. هنوز عکس آن سال را در آلبوم دارم.
از اینکه چه اتفاقی افتاد و چه گذشت، و مراسم چگونه بود، هیچ چیزی به ذهنم نمیآید. روانشناسی به این «پردهی فراموشی» یا «حافظهی گسسته» میگوید. مغز کودک برای محافظت از خود، خاطرات خیلی تلخ را پنهان میکند. یادم نیست چطور گریه کردم یا واکنش نشان دادم. فقط میدانم بعد از آن، مدتی در مشهد زندگی کردیم. بابا در یکی از محلههای مشهد کار میکرد. ما سه تا بچه (دو تا داداش و یک خواهر) بدون مادر زندگی میکردیم. تا اینکه بابا تصمیم گرفت برگردد به شهر خودمان.
خانهی خودمان را اجاره داده بودیم. برای کارهای درمانی مامان به تهران رفته بودیم، اما درمان دیگر جوابگو نبود. سرطانش پیشرفت زیادی کرده بود و دکترها قطع امید کرده بودند. پزشک معالج مادر گفت: «دیگر هزینه نکنید. بیشتر از این مادرتان را اذیت نکنید. ببینید کجا را دوست دارد، همانجا ازش مراقبت کنید تا روزهای پایانی عمرش را در آرامش نسبی سپری کند.» به همین خاطر مجبور شدیم به مشهد برویم، جایی که مادر خیلی دوست داشت. انگار داشتیم او را میبردیم برای آخرین وداع با هوای خاطراتش.
وقتی برگشتیم، مستأجر تا خانه را تحویل بدهد، مدتی طول کشید. یک اتاق در خانهی یکی از همسایهها اجاره کردیم و آنجا زندگی کردیم. وضعیت اقتصادی مان خیلی خراب بود. غذای خاصی نداشتیم.
یادم میآید صبحانهمان این بود: بابا نان لواش میگرفت، من یک تکه نان خشک را وسطش میگذاشتم به عنوان پنیر، یک تکه به عنوان کره. لقمه میکردیم و با خنده میخوردیم.
آن موقع واقعاً میخندیدیم. اما حالا میفهمم آن خنده، یک مکانیسم دفاعی بود. بچهها در برابر فقر و فقدان، گاهی وارونه عمل میکنند: شادیِ اجباری، جایگزینِ گریههای ناگفتنی میشود. من نه از سر شادی واقعی که از سر درماندگی میخندیدم. همین الگو بعداً در زندگی تکرار شد: هر وقت خیلی غمگین بودم، یک دفعه بیخودی شروع میکردم به حرفهای خندهدار زدن. گویی کودک درونم هنوز میخواست بقیه را قانع کند که حالم خوب است.
یادآوری خاطرات آن روزها خیلی سخت و دردناک است. برای یک بچهی پنج ساله، داغ مادر،آن هم مادری که در سی و هفت سالگی از دنیا رفت،خیلی سنگین است. روانشناسان میگویند از دست دادن مادر در سنین زیر شش سال، از جمله آسیبهای دلبستگی محسوب میشود. من کسی را که قرار بود امنیت مطلق را تأمین کند، یکباره و برای همیشه از دست دادم.
اصلاً خاطرم نیست که از اقوام کسی دور و برمان بوده باشد. ولی در همان روزها، یک خانم مهربانی بود به نام بیبیجان. همسایهی ما بود. پیرزنی خیلی دوستداشتنی. در یکی از روستاهای نزدیک باغی داشت، پر از درختهای میوه. یادم میآید هلوهای بزرگ و رسیده و خوشمزهای داشت. بیبیجان همیشه لطف داشت؛ یا برایمان میوه میآورد، یا ما را به آن باغ میبرد و میگرداند تا آن حس بیمادری را از ذهنمان خالی کند.
بیبیجان شاید نمیدانست، اما داشت یک کار حیاتی برای من انجام میداد: او «شکل دلبستگی امن» را در غیاب مادر به من نشان داد. کسی که بیچشمداشت، بدون انتظار، فقط به این خاطر که من یک کودک بیپناهم، نوازشم میکرد. بعدها وقتی در زندگی آدمهای سرد و حسابگر دیدم، همیشه چشمم به دنبال یک بیبیجان دیگر میگشت. گاهی پیدا میکردم، گاهی نه.
خیلی سخت گذشت. تا اینکه آن خانه خالی شد و توانستیم دوباره به خانهی خودمان برگردیم.
اما داستان از اینجا تازه شروع شد و آن داستان، روایتی است از تلاش یک کودک سوگزده برای بقا در خانوادهای که به زودی غریبهای وارد آن میشد.
ادامه دارد...