مدتی پیش، هنگام تدریسِ شعر، نگاهی به چهرههای دانشآموزانم انداختم. برخی غرق در گوشیهای موبایلشان بودند، چند نفری هم به سقف کلاس نگاه میکردند و فقط تعداد اندکی همراه من زیر لب زمزمه میکردند: «زندگی خالی نیست، مهربانی هست، سیب هست، ایمان هست.» همان لحظه دلم لرزید؛ آیا شعر واقعاً دیگر برای این نسل معنایی ندارد؟
یادم میآید روزهای نوجوانی من، کتاب کوچک شعر فروغ فرخزاد را زیر بالشم نگه میداشتم و حتی شبها هم نگاهی به آن میانداختم. دنیای نوجوانی ما با صدای پای احمد شاملو، با ردپای رؤیاهای فروغ و آسمانِ روشنِ شعرهای شهریار، پر از امید شده بود. شعر، بخشی جداییناپذیر از دنیای ما بود؛ آرامش بود، دغدغههای ما را پاسخ میداد و رؤیاهای ما را جان میبخشید. ولی حالا هرچه بیشتر نزدیک دانشآموزانم میشوم، احساس میکنم فاصلهشان با شعر بیشتر میشود.
نمیخواهم قضاوت عجولانهای کنم. میدانم دنیای دانشآموزان امروز با دنیای ما فرق دارد؛ شاید ریتم تند زندگی دیجیتال اجازه نمیدهد آنها چند دقیقه با شعر خلوت کنند و معنی بیتهای حافظ را جستجو کنند. شاید هم شعر و مدرسه آنقدر با امتحان و نمره گره خورده که دیگر توانایی برقراری یک رابطه عمیق و احساسی را ندارند. اما وقتی بین کلاس، به آرامی یک شعر ساده از فریدون مشیری یا شعر کوتاهی از شفیعی کدکنی میخوانم، گاهی جرقهای در نگاهشان میبینم. لبخند کوچکی در گوشه لب چند نفر ظاهر میشود؛ انگار حرف دلشان زده شده باشد.
پس این دلنگرانی من شاید درباره خود شعر نیست. شاید دغدغه اصلی ما این باشد که روش تدریسمان را عوض نکردهایم. شاید مشکل این است که هنوز مانند نسلهای قبل میخواهیم آنها را مجبور کنیم شعر را «حفظ» و واژه به واژه تفسیر کنند؛ حال آنکه ما خود شعر را، زیستن در شعر را به آنها آموزش ندادهایم.
این روزها بیشتر به این فکر میکنم که ما به عنوان معلمِ ادبیات میتوانیم مسیر دیگری را امتحان کنیم:
- شعر را به زندگی روزمرهشان نزدیک کنیم.
- از تجربیات و احساسات خودمان در پیوند با شعر صحبت کنیم، بگذاریم ببینند شعر همان لحظهای است که دلشان میلرزد و وصفش را جایی پیدا نمیکنند.
- موقع خوانش شعر در کلاس، اجازه بدهیم صحبت کنند، دیدگاهشان را بیان کنند و حتی اگر معنایی متفاوت از ما در شعر میبینند بگذاریم آزادانه فکر کنند و نظر بدهند.
شاید وظیفه ما، فقط قرار دادن پلی برای آنها باشد، پلی که عبور از آن بستگی به انتخاب خودشان دارد. یک روز، زمانی که انتظار نداریم، همان نوجوانی که امروز سرش در گوشی موبایلش بود، شاید بیت شعری را روایت سرگذشت خود بیابد؛ شاید روزی گوشی را زمین بگذارد، دلش بخواهد حافظ را باز کند و شعر را تجربه کند.
من هنوز به این امید دارم. هنوز باور دارم نسل جدید، به طریق خودشان و به آرامی، شعر را در زندگی پیدا خواهند کرد. ما فقط باید با صبر و مهربانی مسیر را نشانشان دهیم.