در بحث از «تکامل فرهنگی»[1]ابتدا باید پرسید «تکامل» و «فرهنگ» هر کدام چه معنایی دارند. تعریف فرهنگ بسیار دشوار و پرمناقشه است، اما برای بحث کنونی ما، همان تعریفی که ادوارد تیلور از فرهنگ ارائه کرده است، کفایت می کند: «فرهنگ یا تمدن، به معنای موسّع آن، کل مجموعۀ پیچیده ای از دانش، باور، هنر، اخلاق، قانون، عرف و هرگونه توانایی و عادت دیگری است که انسان، به عنوان عضوی از جامعه، آن را به دست آورده است.»[2] اما «تکامل» چیست؟ تکامل یک اصطلاح فنی است که به طور جدی از قرن 18 و 19 شکل گرفت و به صورت یک سیستم نظریِ نسبتاً منسجم توسط لامارک و داروین مطرح شد. تعریف «تکامل» نیز مانند «فرهنگ» دشوار و مناقشه آمیز است و بحثی فنی می طلبد، اما همین قدر باید به خاطر داشت که ما در اینجا تعابیری چون «کامل شدن» یا «حرکتی رو به پیشرفت» را مراد نمی کنیم. بلکه منظور ما عمدتاً ناظر به «تطوّر و تحول تدریجی» است.

حال باید پرسید «تکامل فرهنگی» چیست؟ در این میان دو شیوه را می توان مطرح کرد: یکی از شیوه های ورود به بحث، این است که ابتدا از چیستی «تکامل زیستی» و قواعد و مؤلفه های آن بپرسیم و همین کار را در عرصۀ فرهنگ نیز مشابه سازی کنیم و با سنجش ما به ازاءها، یک سیستم مشابه در مورد تکامل فرهنگی ارائه کنیم. این همان کاری است که از زمان داروین هم مطرح بوده و حتی خود داروین نیز دربارۀ تکامل زبان و امور فرهنگی مطالبی مطرح کرده است و بعد از آن، هربرت اسپنسر[3]مباحثی را بیان می کند و رفته رفته این چارچوب شکل می گیرد، تا اینکه ایدۀ جدیدی توسط زیست شناسی به نام ادوارد ویلسون[4] تحت عنوان «زیست جامعه شناسی» [5] مطرح می شود که در آن تکامل فرهنگ را نتیجۀ تکامل زیستی می داند. او در کتاب معروف خود «در باب طبیعت انسان»[6] می کوشد سرشت انسان و جامعۀ انسانی را از طریق «زیستجامعهشناسی» تبیین کند. استدلال ویلسون این است که تکامل در خصوصیاتی مانند سخاوت، از خودگذشتگی، پرستش و حتی رابطه جنسی، ردپای خود را برجای گذاشته است. به طور کلی، طبق نظریه او، بسیاری از رفتارهای اجتماعی و فرهنگی ما منشأ تکاملی دارند و توسط انتخاب طبیعی (و مؤلفه هایی که در تکامل زیستی مطرح است) کنترل می شوند و از دل آن چارچوب برآمده اند. گویی تکامل فرهنگی در راستای تکامل زیستی است و حتی شاید نتوان میان این دو، تفکیک و مرزبندی خاصی قائل شد.
شیوۀ دیگری که برای تکامل فرهنگی می توان در پیش گرفت، این است که برای هر سیستم تکامل یابنده ای، یک تعمیم کلی ارائه دهیم: یعنی مثلاً از زیست شناسی الگو بگیریم، یا به لحاظ منطقی تحلیل کنیم که تکامل مدنظر ما در چه سیستم های دیگری می تواند رخ دهد و در چه گستره های متفاوت تری از زیست شناسی، از جمله فرهنگ، قابل پیاده سازی است، و با این قاعده، شرایط تکامل فرهنگی را تعریف کنیم. بنابراین در این پژوهش نخست باید ویژگیها و قواعد تکامل زیستی را کشف کنیم و سپس به تعمیم آن قواعد برای هر چارچوب تکاملی دیگر بپردازیم. در این تحلیل، اصل محرک و به وجودآورندۀ حرکت تکاملی، تعادل سیستمی و نیروهای درون سیستم است. به تعبیر دیگر، حالت کنونی سیستم، ناشی از نقطۀ تعادلی انواع نیروها، چارچوب ها و قیود سیستم است و آنها هستند که سیستم را به سمت خاصی سوق می دهند تا در میان تعارض نیروها به بهینه ترین وضعیت خود برسد. این شیوۀ تعریف سیستمیِ تکامل می تواند به ما کمک کند. اگر ما تکامل را با شرایط خاصی، ویژگی یک سیستم بدانیم، در فرهنگ نیز همین ویژگی ها را می توانیم به کار بگیریم.
نکته ای که در اینجا وجود دارد این است که در درون سیستم های تعمیم یافتۀ تکاملی، از هویت[7] خاصی به نام همانندساز[8] سخن می رود: بدین یعنی که در این سیستم ها هویت های خاصی در کنار هم شکل می گیرند که تلاش می کنند موارد مشابه خود را تکثیر کنند. این همانندسازها نقشی اساسی در چارچوب تکاملی خواهند داشت. در فضای زیست شناسی، همانندساز یا تکثیرشونده ها را ژن ها می دانیم. بنا به این توضیحات، می توان همین همانندسازها را به حوزۀ فرهنگ نیز تعمیم داد، و زیرساخت ویژه ای برای آن تعریف کرد. از آنجا که در حوزۀ زیست شناسی نام آن را ژن (یا با تلفظ انگلیسی: ژین[9]) می نامند، در گسترۀ فرهنگ نیز واژه ای را تعریف می کنند به نام «میم یا مم»[10] که ما به ازاءِ همانندسازها در عرصۀ تکامل فرهنگی است. مم ها نیز مانند ژن ها، تکثیر می شوند، اما به جای اینکه در موجودات زنده باشند، در «واحدهای فرهنگ»[11] (ایده ها، باورها، الگوهای رفتاری و غیره) هستند.
واژۀ مِم برای اولین بار در سال 1976 در کتاب ریچارد داوکینز به نام «ژن خودخواه»[12] ظاهر شد و تلاشی بود برای اینکه دریابیم چرا برخی رفتارها در جوامع انسانی، علیرغم اینکه از منظر فرگشتی قابل تبیین نیستند، کماکان رایج و متداول اند. سوزان بلکمور[13] از پیشتازان نظریۀ ممتیک[14] در همین راستا ایده ای دارد مبنی بر اینکه به غیر از فضای زیستی و فرهنگی، فضای سومی وجود دارد به نام فضای سایبورگ:[15] فضایی مرکب از تکنولوژی و زیست. و در آن فضا، همانندسازهای جدید و خاصی وجود دارند که «تیم یا تم»[16]نامیده می شوند. و ایدۀ اصلی این نظریه این است که چرخش تاریخ در جهت دست به دست شدنِ سیطره و حاکمیتِ میان این همانندسازها جابجا می شود، و تا یک دوره ای ژن ها بر انسان سیطرۀ خاصی داشته اند، اما و بعد از اینکه انسان واجد توانایی های فکری گردید، رفته رفته سیطرۀ فرهنگی ایجاد شد و فرهنگ توانست عملاً بر ژن ها حاکمیت یابد.
از دیگر اصولی که باید در سیستم تکاملی تقریر کرد و بدان توجه داشت، شیوۀ وراثت و انتقال ویژگی هایی است که سیستم در درون خود پدید می آورد. هر سیستمی به مرور زمان در درون خود خصائص جدیدی تولید می کند و بدین طریق در سیر تکاملی قرار می گیرد، و اگر نتواند این خصائص را به نسل بعدی خود منتقل کند، عملاً سیستم تکامل یابنده ای نخواهد بود. در واقع، در سیستم زیستی، شیوۀ انتقال ویژگی های مهم از طریق ژن ها و آمیختگی ژنی صورت می گیرد، اما در سیستم های فرهنگی انتقال میم ها_ به منزلۀ مؤلفۀ پایۀ فرهنگ_ از طریق تقلیدکردن و آموزش یا تلفیقی از اینها صورت می گیرد.
سؤال مهم در اینجا این است که در تکامل زیستی، آیا تنها راه وراثت، وراثت ژنی است؟ لامارک در اینجا نظریۀ «وراثت ویژگی های اکتسابی» را مطرح می کند، مبنی بر اینکه امکان دارد یک نسل از انسان ها از یک جایی، پدر یا مادر، یک ویژگی را به واسطۀ تکرار، تبدیل به عادت کنند و از طریق عادت شدنِ این ویژگی، خود این ویژگی به نسل بعد منتقل شود. البته مخالفت های زیادی با این نظریه صورت گرفت و تا مدت ها هم مورد بی مهری قرار گرفت، اما امروزه مورد توجه نئو-لامارکی ها قرار گرفته است و مکانیسم انتقال آن را هم به شیوۀ اپی -ژنتیک[17] میدانند و قائل اند که اپی -ژن ها می توانند ویژگی های اکتسابی را در کنار ویژگی های ژنی منتقل کنند. به تعبیر دیگر، بر اساس دیدگاه های اپی-ژنتیکی، موسوم به اپی-ژنتیک رفتاری، تفاوت های فردی در شخصیت و رفتار را می توان ناشی از تثبیت ویژگی های اکتسابی در ژن ها دانست.
حال اگر همین مطالب را در عرصۀ فرهنگ نیز بررسی کنیم، آیا انتقال به شیوۀ وراثت ویژگی های اکتسابی برای گسترۀ فرهنگی مناسب تر و قابل تبیین تر نیست؟ نکتۀ قابل توجه این است که عمدۀ انتقال و وراثت در عرصۀ زیست شناسی بین جانداران، انتقالِ عمودی است: یعنی انتقال از والدین و اجداد به فرزندان. اما در شیوه های تکثیر و انتقال مِم در عرصۀ فرهنگی، ضمن اینکه شیوۀ عمودی (یعنی یادگیری از والدین به فرزندان) وجود دارد، شیوۀ افقیِ یادگیری از محیط پیرامون و افراد دیگری غیر از والدین نیز مؤثرند. به علاوه، شیوۀ دیگری مشابه همین افقی به نام شیوۀ متقاطع[18] وجود دارد که در آن، علاوه بر محیط های پیرامون، انتقال از محیط های دوردست و سایر محیط ها نیز به فرزند سرایت می کند و بدین شیوه، توارث فرهنگی صورت می گیرد.
----------------------------------------------------
*نوشتۀ فوق، مختصری از پژوهش نگارنده به همراهِ بحث ارائه شده توسط آقای سید مجتبی حسینی، در حلقۀ پژوهشیِ گروه فلسفۀ علم پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی است که در اردیبهشت سال 1400، تحت نظارت دکتر علیرضا منصوری برگزار گردید. بدیهی است مسئولیت هر گونه خطا و کاستی بر عهدۀ نگارندۀ متن است.
[1] .Cultural evolution
[2] . Primitive Culture, Edward Burnett Tylor, Dover Publications, Year: 2016, p.1
[3] . اسپنسر معتقد بود که میان رشد جوامع انسانی و ارگانیسم موجودات زنده شباهت های زیادی وجود دارد.
[4] . Edward Osborne Wilson
[5] . Sociobiology
[6] . On Human Nature, E. O. Wilson, 1978
[7] . entity
[8] . replicator
[9] . gene
[10] . «مم ها (mème) عبارتند از عادات، رفتارها یا داستان هایی که از شخصی به شخص دیگر، از طریق تقلید، رونوشت برداری می شوند؛ مانند ژن ها، مم ها نیز برای تکثیر با هم رقابت می کنند، مُنتها مم ها مواد شیمیایی نیستند که درون سلول ها قفل شده باشند، بلکه اطلاعاتی اند که از مغزی یه مغزی دیگر، یا از مغز یک کامپیوتر، کتاب، آثار هنری می جهند و به مغز دیگری می روند. مم های برندۀ رقابت در سراسر جهان انتشار می یابند و ذهن و فرهنگ های ما را شکل می دهند. مم ها گرد هم می آیند و مم-پلکس های (memeplexs) بزرگی را تشکیل می دهند. بسیاری از مم-پلکس ها، زندگی ما را ارتقا می بخشند، از قبیل سیستم های مالی، نظری های علمی، نظام های حقوقی، انواع ورزش ها و هنرها. اما مم-پلکس هایی هم هستند که بیشتر شبیه عفونت ها یا انگل هایی که از میزبانی به میزبان دیگر می جهند، از قبیل درمان های قلابی، معبودپرستی ها و ویروس های کامپیوتری. ساختار پایه ای آنها نوعی توصیه یا دستور است مبنی بر اینکه «تکثیرم کنید!» (ر.ک. کتاب «آگاهی»، سوزان بلکمور، ترجمه رضا رضایی، ص 166).
[11] . units of culture
[12] . ژن خودخواه، ریچارد داکینز، ترجمۀ دکتر جلال سلطانی، انتشارات مازیار.
[13] . Susan Blackmore
[14] . ‘Meme theory’ or ‘Memetic theory’
[15] . Cyborg Space
[16] . Temes
[17] . epigenetics
[18] . cross