ویرگول
ورودثبت نام
محسن خادمی
محسن خادمی
محسن خادمی
محسن خادمی
خواندن ۷ دقیقه·۵ سال پیش

تبیین علمی از منظر ون فراسن

یکی از مهم‌ترین مباحث فلسفۀ علم در قرن بیستم، بررسی مسئلۀ «تبیین»[1] و ابعاد مختلف آن است. البته، بحث و مناقشه بر سر مسئلۀ تبیین، تاریخ درازآهنگی دارد و به نوعی می‌توان عقبۀ آن را تا یونان باستان پی گرفت: ارسطو می­ گفت «تا انسان چراییِ چیزی را نداند، باور نمی­ کند که آن را می­ داند.»[2] با این حال، پروردن این بحث به نحو مبسوط و موشکافانه عمدتاً وامدار تلاش فیلسوفانِ علم عصر مدرن است. در این میان، کارل همپل پیش­ قراول بحث و مناقشه در باب مسئلۀ «تبیین» بود. البته هرچند بحث تبیین در آغاز معطوف به تبیین در علوم طبیعی بود، اما دیری نپایید که پای آن به علوم اجتماعی (انسانی) نیز گشوده شد و بحث ­های دامنه ­داری را در برانگیخت.

باری، کارل همپل نخستین فیلسوفی بود که در قرن بیستم (در سال 1948) نظریۀ خویش دربارۀ «تبیین» را تدوین کرد، و بر آن بود که این نظریه می­ تواند بر توان تبیین ­گری علم تصریح کند.[3] همپل مدعی بود که دو نوع تبیین وجود دارد: 1. مدل قیاسی-قانونی (یا استنتاجی-قانونی یا D-N)[4] و 2. مدل احتمالی (مدل استقرائی-آماری (I-S)[5]). با آنکه فلاسفه از همان ابتدای کار، برای مدل قانونی-قیاسی ارزش و استحکام بیشتری قائل بودند- و اصلاً عده ­ای برای مدل دوم ارزشی قائل نبودند- اما همین مدلِ نخست نیز از نقد آنان در امان نماند و انتقادات زیادی در پی داشت.[6]

نکته ­ای که در اینجا باید در نظر داشت این است که در فلسفه، دو اصطلاح «صدق» و «تبیین» هم دارای تفسیرهای رئالیستی است و هم معرفتی. بر اساس تفسیر رئالیستی، صدق و توانِ تبیین ­گریِ یک نظریه متضمن انطباق زبان با واقعیت خارجی است. لذا نظریه‌ای که هم صادق و هم دارای توان تبیین­ گری باشد، به نوعی ساختار علّی جهان را بر ما آشکار می­ کند. اما بر اساس تفسیر معرفتی، این دو اصطلاح، صرفاً بیانگر توان یک نظریه برای نظم­ بخشی به تجارب ماست. نظریۀ صادق و تبیین ­گر، نسبت به نظریۀ کاذب و غیرتبیین ­گر، از توانِ نظم ­دهی بیشتری برخوردار است.[7] مدل قانون فراگیرِ همپل در این میان، تفسیری از نوع نخست بود؛ چراکه متضمن صدق بود. به همین دلیل- به غیر از مشکلاتی که در پانوشت بدان ارجاع شد- با مسائل مربوط به صدق نیز دست به گریبان بود. از دل همین مسائل و مناقشات بود که مدل­ های دیگری چون «مدل علّی سمن»، «مدل قیاسی-قانونی-احتمالیِ ریلتن»، «مدل وحدت­ بخشیِ کیچر» و «مدل تبیینیِ ون­فراسن» سر برآوردند.[8]

به طور کلی، در عرصۀ تبیین، برخی فلاسفه در ارائۀ مدل خود، بر صورت منطقی تبیین تأکید و تکیه کرده ­اند و از نقشِ بافت و بستر (background) غفلت ورزیده ­اند که مدل همپل، فی ­المثل، از این دست است. از سوی دیگر اما عده ­ای بر نقش عوامل غیرصوری مانند مؤلفه ­های عمل ­گرایانه و بستر تبیین تأکید کرده ­اند و مسیر دیگری در پیش گرفته­ اند. مدل تبیینی ون فراسن از این دست است. این مدل تبیینی مشخصۀ دیگری هم دارد و آن این است که بر «صدق» متکی نیست. به تعبیر دیگر، ون فراسن در نظريۀ تبيين خود نیز بر همان موضع آنتي­ رئاليستي خویش باقی مانده و بر این اعتقاد رفته است که تبيين به هيچ وجه مبیّن صدق نيست، بلکه تبیین رابطۀ میان سه مؤلفۀ نظریه، واقع، و بستراست. نظریه، واقعیت را بسته به بستر خاصی تبیین می­ کند. مثلاً ممکن است یک نظریه که واقعیت خاصی را در بستر مشخصی تبیین می ­کند، در سایر بسترها آن را تبیین نکند. چراکه تبیینْ پاسخی است وابسته به پرسشِ برآمده-از-بستر. از این بالاتر، «این بستر است كه مشخص مي­ كند آيا پرسش بايد مطرح شود يا نه. لذا طرح يك پرسش ممكن است در یک بستر مناسب، و در بستر ديگر نامناسب باشد.»[9]

Bas van Fraassen
Bas van Fraassen

تبیین از منظر ون ­فراسن:

از نظر ون فراسن، «تبیین از جنس گزاره یا استدلال یا فهرستی از گزاره ­ها نیست. بلکه تبیین یک پاسخ است: پاسخی است به «سؤالات چرا-دار». بنابراین نظریۀ تبیین نیز باید نظری ه­ای ناظر به «سؤالات چرا-دار» باشد».[10] از نظر ون­ فراسن، سؤالات چرا-دار گزاره ­های متضمنِ خود را پیش ­فرضِ مسلم می­ گیرند و با فرضِ صحت آن، به تبیین (پاسخ) می پردارند. مثلاً اگر بپرسیم چرا «پل تاکومانروز در سال 1940 فرو ریخت؟» یا «چرا سیم هادی برق در طول اتصال کوتاه سوخت؟» در هر دو سؤال، فرض بر صحتِ «فروریختنِ پل تاکومانروز» و «رخ­دادن اتصال کوتاه و سوختن سیم­ هادی برق» است. لذا سؤالِ «چرا P»، صدقِ P را پیش ­فرض می ­گیرد.

از نظر ون فراسن از آنجا که هر سؤالات چرا-دار در بستر خاصی بیان می ­شود، می­توان قرائت­ های خاصی از آنها داشت و لذا پاسخ (تبیین)های خاصی نیز بدان ها داد. مثلاً این پرسش را در نظر بگیرید: «چرا آدم سیب را خورد؟» دست ­کم به سه شکل می­ توان این پرسش را مطرح کرد و بدان پاسخ گفت:[11]

1. چرا «آدم» سیب را خورد؟ (نه فرد دیگری)

2. چرا آدم «سیب» را خورد؟ (نه میوۀ دیگری را)

3. چرا آدم سیب را «خورد»؟ (و کار دیگری نکرد: مثلاً آن را پرت نکرد؟)

ون فراسن نتیجه می ­گیرد که در هر پرسش چرا-دار سه عامل مهم تعیین ­کننده وجود دارد:

1. موضوع[12] (P): موضوع همان گزاره ­ای است که صدق آن را مسلم گرفته ­ایم (P) و می­ خواهیم آن را تبیین کنیم. (یعنی همان گزارۀ تحتِ ʼچراʻ).

2. طبقۀ بدیل ­ها (X) [13]: مجموعه ­ای از گزاره ­های بدیل است. این عامل کاملاً وابسته به بسترِ طرحِ پرسش است.

3. ربط تبیینی[14] (R): ربط تبیینی، جهتی است که دلیل با توجه به آن خواسته شده است. مثلاً تصور کنید از شما پرسیده اند: چرا خون در بدن جریان دارد؟ می توان این سؤال را بدین نحو پاسخ داد: «زیرا قلب خود را از طریق سرخ رگ ها پمپاژ می کند» (بیان علت)؛ یا می توان آن را بدین طریق پاسخ داد: «تا اکسیژن را به تمام بخش های بدن برساند» (بیان کارکرد). اما چنانچه پاسخ ما این باشد که فی المثل «چون خون مایع است»، این پاسخ ربط تبیینی نخواهد داشت.

پس به طور خلاصه، پرسش های چراداری که در یک بستر خاصی مطرح می شوند، سه عامل مهم تعیین کننده دارند:

موضوع : Pk

مجموعۀ بدیل­ها: X = {P1, ... , Pk, ...}

ربط تبیینی:R

بدین ترتیب می ­توان پرسش ­های چرادار (Q) را به صورت مجموعه ­ای متشکل از سه مؤلفه مهم دانست: Q= (Pk, X, R)

حال گزارۀ (پاسخ) A را در صورتی مربوط و مناسبِ پرسشِ Q ­می­ خوانیم که اولاً ناظر به موضوع باشد و ثانیاً دارای ربط تبیینیِ R باشد. ون­ فراسن مدعی است که این صورتبندی از تبیین، برغم مدل­ های پیشین، چندپهلویی بودنِ پرسش را با توجه به بستر رویشِ سؤال در نظر دارد، و با عطف توجه به مجموعۀ بدیل­ ها، می ­تواند با مشخص­ کردن دقیقِ پرسش، به خوبی از پسِ تبیین آن برآید. از این مهمتر، گرفتار مسئلۀ عدم­ تقارنِ[15] مدل همپل نیز نمی ­شود.

همان طور که می­ دانید، سیلواین برومبرگر[16] مسئلۀ عدم­ تقارن را در مدل همپل بدین صورت بیان می­ کند: طبق مدل همپل می‌توان پریود یک پاندول را برحسب طول پاندول به همراه قانون سادۀ حرکت پریودیک تبیین کرد، این در حالی است که می‌توان به همان سادگی طول پاندول را برحسب حرکت پریودیک آن و طبق همان قانون نیز تبیین کرد. اما درک شهودی ما می‌گوید که اولی تبیین است، اما دومی نیست. این نکته را در مثال زیر می­توان به روشنی دید: [17]

صغری: فشارسنج به‌سرعت افت می‌کند.

کبری: هر موقع فشارسنج به‌سرعت افت کند، کولاک در راه است.

نتیجه: پس کولاک در راه است.

درحالی‌که افت فشارسنج یک شاخص قابل ­اطمینان برای نزدیک ­بودن کولاک است، اما این خلاف درک شهودی ماست که بگوییم فشارسنج وقوع کولاک را تبیین می‌کند، بلکه به عکس، این نزدیک ­بودن کولاک است که افت فشارسنج را تبیین می‌کند. لذا همانطور که می­ بینید، میان شهود ما و مدل همپل تناقضی وجود دارد. اما ون­ فراسن مدعی است که مدل تبیینی او، چون کاملاً زمینه­-محور[18] است، با به میان کشیدن «زمینۀ پرسش» و «بستر پاسخ»، از همان ابتدا شهود ما را طلب می­کند و بدین طریق، تبیین­ های «بی­-ربط» را کنار می­ نهد. در واقع، مؤلفۀ ربط تبیینی (R) در مدل او، این مهم را برعهده دارد. لذا مدل ون­ فراسن، نه دچار معضلات مربوط به «صدق» است و نه دچار مسئلۀ «عدم تقارن» می­ شود؛ چراکه از همان ابتدا شهود را طلب می ­کند.

-----------------------------------------------------
*نوشتۀ فوق، مختصری از پژوهش نگارنده به همراه بحث ارائه شده توسط آقای حامد وکیلی، در حلقۀ پژوهشیِ گروه فلسفۀ علم پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی است که (در فروردین سال 1400) تحت نظارت دکتر علیرضا منصوری برگزار گردید. بدیهی است مسئولیت هر گونه خطا و کاستی بر عهدۀ نگارندۀ متن است.

[1] . Explanation

[2] . علم­ شناسی فلسفی، ʼتبیین علمیʻ، جگون کیم، مترجم عبدالکریم سروش، 1388، ص 55.

[3] . “Theories of Explanation”, G. Randolph Mayes (CSU/Sacramento), in the Internet Encyclopedia of Philosophy (edited by J. Fieser)

[4] . Deductive-Nomological Model

[5] . Inductive-Statistical Model

[6] . ر.ک. همان، صص 68-71.

[7] . ibid.

[8] . ر.ک. درآمدی تاریخی به فلسفۀ علم، جان لازی، ترجمه علی پایا، 1389، صص290-283.

[9] . The Scientific Image, Bas van Fraassen, Oxford University Press 1980, p.145

[10] . ibid. p.134

[11] . ibid, p.127

[12] . topic

[13] . contrast-class

[14] . explanatory relevance

[15] . problem of asymmetry

[16] . Sylvain Bromberger

[17] . “Theories of Explanation”, G. Randolph Mayes (CSU/Sacramento), in the Internet Encyclopedia of Philosophy (edited by J. Fieser)

[18] . context-bound

تبیین
۰
۰
محسن خادمی
محسن خادمی
شاید از این پست‌ها خوشتان بیاید