یک روز دیدم خانهای را خراب میکنند. خانهای که در مسیر خانه من، در یک خیابان شلوغ قرار داشت. خانهای سهطبقه، بزرگ و دو نبش، سرِ پیچی نزدیک خانهمان.
آنجا وقتی خانه بود من ندیده بودم. وقتی شناختمش، که مدرسهی غیرانتفاعی بود. با این حال از درِ ورودیِ رو به خیابان و حیاطش میشد فهمید که پیش از مدرسه شدن، خانه بوده است؛ خانهای قدیمی که پر از قصه آدمها بود.
نمای ساختمان سفید بود. نمای پایین پنجرهها قهوهای رنگ بود. پنجرههای بزرگی داشت. آنقدر بزرگ که از پنجرههای راهرو میشد پلههای داخلی را دید و حدس زد که پلهها از میانهی خانه بالا میروند. جلوی پنجرهها فضاهایی بود که میشد روی آنها گلدانهای رنگی را چید.
رفتوآمد بچهها را میدیدم. اما چیزی که بیشتر از همه در خاطرم مانده، صدای آنهاست؛ بهخصوص زنگ تفریح. صدای بازی بچهها باعث میشد لحظهای مکث کنم، به سمت خانه برگردم.
صدای بچهها برای من شبیه آهنگی بود که میخواست به فضا نظم بدهد. برای لحظهای همهچیز روی یک خط قرار میگرفت. صدای ماشینها، بوقها، رفتوآمد آدمها و صدای بازی بچهها. انگار ساختمان فقط جایی برای مدرسه نبود؛ حضورش چیزی را در خیابان تغییر میداد.
استوارت برند، در کتاب How Buildings Learn، ساختمان را چیزی تمامشده نمیداند. به نظر او، ساختمانها با گذشت زمان و با زندگی آدمهایی که در آنها حضور دارند، تغییر میکنند و «اگر اجازه داشته باشند، با گذشت زمان بهتر میشوند.»
شاید این خانه هم هنوز تمام نشده بود. یک روز خانه بود، روزی دیگر مدرسه شده بود و میتوانست حتی روزی کتابخانه شود. میتوانست زندگی دیگری پیدا کند. میتوانست هویتی دیگر در این خیابان شلوغ پیدا کند. ولی انگار اجازه نداشت با گذشت زمان بهتر شود.
یک روز دیدم دارند خرابش میکنند.
قبل از تخریب، نیمکتها و کاردستیها و وسایل بچهها را از مدرسه خارج کرده بودند. بعد پنجرهها را درآوردند. بعد دیوارهای داخلی یکییکی خراب شدند. در آخر با یک حرکت پر از صدا کل خاطرههایی که آن فضا را ساخته بود به یک باره فرو ریخت.
گاهی به چیزهایی فکر میکنم که همراه آن دیوارها از بین رفتند.
به نقاشیهای بچهها روی دیوار، که در مناسبهای مختلف کشیده بودند.
به تختهسیاه، به دستهایی که روی تخته مینوشتند. به دست بچههایی که هنوز قدشان کوتاه است و دستشان به پایین تخته میرسد و آنجا را مینویسند. به اولین کلمههایی که نوشتهاند، به مسئلههای ریاضی که روی همان تخته حل کردهاند.
و بعد به نیمکتها، نیمکت در خاطراتی که از زمان مدرسه خودم، برای من مانده، فقط یک تکه چوب و فلز نیست. ساعتها روی آن نشستن، خطهایی که برای ایجاد قلمرو روی نیمکت میکشیدیم. روی آنها مشق نوشتیم، نقاشی کردیم، با هم پچپچ کردیم. نیمکت، فضای زیستهی بچههاست در مدرسه.
چیزهایی که با خانه فرو ریختند، هیچوقت در نقشهی معماری ثبت نشده بودند.
آلدوروسی، معمار ایتالیایی، شهر را «حافظهی جمعی مردم» میداند و مینویسد که این حافظه با اشیا و مکانها پیوند دارد.
اگر شهر حافظهی جمعی آدمهایش باشد، شاید ساختمانها یکی از جاهایی هستند که این حافظه در آنها میماند. آن خانه هم برای من، با پنجرههای بزرگش، با حیاطش، با رفتوآمد بچهها و صدای زنگ تفریح، بخشی از حافظهی آن خیابان شده بود.
حالا چند سال است آنجا خالی مانده.
نمیدانم قرار است چه چیزی بسازند. اما از آنجا رد شدن را دوست ندارم. جای خالی خانه، برای من حس خلا دارد؛ انگار دستت قطع شده باشد و آستین لباس همانطور خالی و آویزان مانده باشد.
شاید به همین دلیل است که دلم میخواهد آن ساختمان میماند.
ویلیام موریس، یکی از مهمترین مدافعان حفاظت از بناهای تاریخی، دربارهی بناهای قدیمی گفته است که «آنها فقط به ما تعلق ندارند»؛ آنها به پیشینیان ما تعلق داشتهاند و باید به آیندگان برسند. او تخریب چیزی را که ضرورتی برای از بین بردنش نیست، زیانی برای جامعه میدانست.
من نمیدانم آن خانه آنقدر قدیمی یا ارزشمند بود که نامش در فهرست بناهای تاریخی بیاید یا نه. مسئله برای من چیز دیگری است.
بعضی ساختمانها فقط ساختمان نیستند. بخشی از آن محله و خیابان هستند. در رفتوآمد آدمها، در صداها، در خاطرهها و حتی در مکثهای کوتاه ما جا میگیرند. وقتی از بین میروند، چیزی بیشتر از یک تله از آجر و آهن، کم میشود.
اگر آن خانه میماند، من دلم میخواست کتابخانه میشد.
نه فقط برای اینکه یک ساختمان قدیمی حفظ شده باشد. برای اینکه دوباره آدمها به آن برگردند. دوباره صدایی از پنجرههای بزرگش بیرون بیاید. کسی پشت میزی بنشیند، کسی کتابی ورق بزند، کودکی از پلهها بالا برود، کسی مکث کند.
شاید معماری فقط ساختن نباشد. گاهی معماری یعنی اجازه دادن به چیزی برای ماندن. یعنی پذیرفتن اینکه یک بنا میتواند کاربریاش را عوض کند، آدمهای تازهای را به خودش راه بدهد و لایهی دیگری از زندگی را بر زندگی قبلیاش اضافه کند.
آن خانه میتوانست ادامه پیدا کند. اما حالا جایی خالی از صداست.
من فکر میکنم ساختمان، وقتی دیگر وجود ندارد، تمام نمیشود. در حافظهی محله ادامه پیدا میکند. حافظهی آدمهایی که هر روز از کنار آن گذشتند، و در حافظه آدمی که سالها بعد، از زمین خالیِ آنجا رد میشود و دلش میگیرد.
چیزی که دلم برایش تنگ شده، فقط یک ساختمان نیست.
دلم برای آدمها، صداها و حقِ بودن یک بنا تنگ شده است.
عارفه عقلی
پنجشنبه 23 مهر 1405