بسم الله الرحمن الرحیم
اگر اتفاقات ماههای اخیر افغانستان را تکتک ببینیم، شاید هر کدام را بتوان با یک عنوان توجیه کرد؛ اما وقتی همه این اتفاقات را کنار هم میگذاریم، تصویر متفاوتی شکل میگیرد.

موضوع فقط حوزه علمیه خاتمالنبیین نیست.
بستن و محدود کردن رسانههای شیعه مانند تلویزیون تمدن و راه فردا، فشار بر مراکز و نهادهای مذهبی، تصرف و منازعه بر سر شهرکها و زمینهای مربوط به هزارهها، محدودیت در برگزاری مراسم مذهبی، فشار برای یکسانسازی مذهبی در دانشگاهها و ادارات، تأکید بر فرم و مذهب حنفی، محدودیت در برخی احکام و مناسک شیعی، بازداشت و بیخبری از شماری از بزرگان و فعالان شیعه و هزاره، فشار و برخورد با علما و موارد متعدد دیگر، مجموعهای است که نمیتوان همه آن را حادثههای جداگانه و بیارتباط دانست.
حتی در سال جاری، دو رسانه مهم شیعه یعنی تمدن و راه فردا با فشار و تعطیلی مواجه شدهاند و گزارشهای حقوق بشری نیز از محدودیتهای مذهبی، اقتصادی و ملکی علیه هزارهها سخن گفتهاند.
حالا سؤال اصلی این است:
چرا در این مقطع فشار بر جامعه شیعه و هزاره افزایش یافته است؟
اینجاست که پای معادلات منطقهای به میان میآید.
در یک طرف، رقابت ایران و عربستان و درگیریهای دوباره میان نیروهای نزدیک به ایران و عربستان در یمن شدت گرفته است. از طرف دیگر، طالبان در حال گسترش روابط خود با کشورهای منطقه است و رابطه اقتصادی و سیاسی کابل و ریاض نیز در حال توسعه است.
در چنین شرایطی، افغانستان میتواند فقط یک کشور درگیر بحران داخلی نباشد؛ بلکه میتواند به یکی از میدانهای غیرمستقیم رقابت قدرتهای منطقهای تبدیل شود.
در این میان، نقش عبدالحکیم شرعی، وزیر عدلیه طالبان، را نمیتوان نادیده گرفت. نام او در برخی اقدامات اخیر علیه نهادهای شیعه مطرح شده و سابقه ارتباط او با عربستان نیز از موضوعاتی است که در تحلیل این تحولات اهمیت پیدا میکند.
از سوی دیگر، یک عامل سیاسی دیگر نیز وجود دارد: مواضع محمد محقق در قبال اختلافات طالبان و پاکستان. محقق در ماههای اخیر درباره وضعیت هزارهها و شیعیان و همچنین تحولات سیاسی افغانستان مواضع انتقادی داشته است؛ بنابراین برای طالبان، مسئله فقط مذهبی نیست و میتواند ابعاد سیاسی و امنیتی نیز پیدا کند.
یک عامل دیگر را نیز نباید نادیده گرفت: حمایت جریانهای مخالف طالبان از جامعه شیعه و هزاره.
ممکن است طالبان این حمایتها را صرفاً دفاع از حقوق شیعیان تلقی نکند، بلکه آن را تلاشی برای کشاندن شیعیان و هزارهها به صف مخالفان خود بداند. اگر چنین برداشتی در میان تصمیمگیرندگان طالبان وجود داشته باشد، طبیعی است که بخشی از فشارهای امنیتی و سیاسی علیه این جامعه، با همین نگاه توجیه شود.
از طرف دیگر، این احتمال نیز وجود دارد که برخی مخالفان طالبان واقعاً در پی دفاع از حقوق شیعیان نباشند و حمایت از این جامعه را بهعنوان ابزاری برای گسترش پایگاه سیاسی خود و کشاندن شیعیان در کنار خود استفاده کنند.
یعنی ممکن است فشار موجود بر شیعیان و هزارهها حاصل برخورد چند عامل با یکدیگر باشد:
عامل مذهبی و ایدئولوژیک،
عامل سیاسی و قومی،
عامل اقتصادی و مسئله زمین و مالکیت،
رقابت داخلی طالبان،
و در نهایت رقابت قدرتهای منطقهای.
به همین دلیل، من معتقدم نباید هر حادثه را جداگانه تحلیل کرد.
وقتی همزمان رسانههای شیعه تحت فشار قرار میگیرند، نهادهای مذهبی محدود میشوند، بر فقه جعفری فشار وارد میشود، مسئله زمین و شهرکهای هزارهها دوباره مطرح میشود، علما و شخصیتهای شیعه بازداشت یا تحت فشار قرار میگیرند و در همان زمان روابط طالبان با قدرتهای منطقهای در حال تغییر است، باید به دنبال یک تصویر بزرگتر باشیم.
آیا عربستان مستقیماً به طالبان دستور داده است که علیه شیعیان افغانستان اقدام کند؟ برای چنین ادعایی سند مستقیم لازم است.
اما تحلیل سیاسی الزاماً منتظر چنین سندی نمیماند. تحلیل یعنی بررسی همزمانی حوادث، منافع بازیگران، سابقه روابط، رفتارها و پیامدهای احتمالی.
اگر فشار نیروهای نزدیک به ایران در یمن، عربستان را تحت فشار قرار داده باشد و همزمان طالبان نیز برای گسترش روابط خود با ریاض انگیزه داشته باشد، این احتمال قابل بررسی است که فشار بر جامعه شیعه افغانستان، آگاهانه یا ناآگاهانه، بخشی از یک معادله بزرگتر منطقهای شده باشد.
به بیان روشنتر:
ممکن است افغانستان در حال تبدیل شدن به میدان دیگری برای تسویهحساب رقابتهای منطقهای باشد و شیعیان افغانستان یکی از آسیبپذیرترین گروهها در این معادله باشند.
و اینجاست که باید زنگ خطر را به صدا درآورد.
اگر اختلاف تهران و ریاض، اختلاف طالبان و پاکستان، رقابتهای داخلی طالبان و منازعات مذهبی با یکدیگر گره بخورند، قربانی نهایی نه ایران خواهد بود، نه عربستان و نه پاکستان؛ قربانی، مردم افغانستان خواهند بود؛ بهویژه جامعه شیعه و هزاره که در چنین معادلاتی از آسیبپذیرترین اقشار کشور است.
افغانستان نباید میدان جنگ نیابتی دیگران شود و شیعیان افغانستان نباید هزینه رقابت قدرتهای منطقهای را بپردازند.
تاریخ ۱۴۰۵/۶/۱۶
📢🌐 کانال خبری اندیشه وقلم
(اخبار افغانستان و جهان)
🔗 https://t.me/andisha_galam_news
🔗 https://t.me/andisha_galam_ne