درباره فراموشی زندگیهای نزیسته، عادیشدن محرومیت و زنانی که یاد گرفتهاند با نداشتن کنار بیایند
در یکی از لحظههای قصه سیندرلا، او به قصر نگاه میکند و این پرسش را مطرح میکند.
«حالا مگه اونجا چه خبره؟»
قصر همان جایی است که قرار است پایان رنج باشد؛ مقصدی که سالها در خیال، معنای نجات، خوشبختی و رهایی را با خود حمل کرده است. اما این پرسش، دستکم در خوانشی تأملبرانگیز، چیزی فراتر از یک کنجکاوی ساده است: آیا واقعاً آنسوی دیوارها چیزی وجود دارد که زندگی را ارزشمندتر کند؟ آیا خوشبختی الزاماً در رسیدن به قصر خلاصه میشود؟
شاید مسئله فقط نرسیدن به قصر نباشد؛ شاید مسئله این باشد که چرا از یک زن انتظار میرود تمام زندگیاش را صرف انتظار برای رسیدن به جایی کند که دیگری برای او انتخاب کرده است.
این پرسش مرا به یاد کلاریس، شخصیت اصلی رمان «چراغها را من خاموش میکنم» اثر زویا پیرزاد میاندازد. زنی که زندگیاش در ظاهر ساختاری آشنا و باثبات دارد؛ خانه، همسر، فرزندان و مسئولیتهای روزمره. او درگیر فاجعهای آشکار نیست، اما در میان تکرار وظایف و انتظارات، بخشهایی از وجودش مجال چندانی برای دیدهشدن پیدا نمیکنند.
کلاریس را میتوان از دریچه تجربه زنانی خواند که در زندگی حضور دارند، اما گاهی احساس میکنند خودشان در زندگیشان حضور ندارند.
این غیبت همیشه ناگهانی اتفاق نمیافتد. گاهی هیچ حادثه بزرگی در کار نیست. هیچ در بستهای با صدای بلند به هم نمیخورد. فقط سالها میگذرند و زن بهتدریج یاد میگیرد خواستههایش را عقب بیندازد؛ ابتدا برای آرامش خانواده، بعد برای جلوگیری از اختلاف، سپس به دلیل شرایط اقتصادی و در نهایت شاید به این دلیل که دیگر نمیداند دقیقاً چه چیزی را باید بخواهد.
یکی از پیچیدهترین شکلهای محرومیت، محرومیتی است که دیگر احساس نمیشود.
زنی را تصور کنیم که از یک ازدواج ناموفق خارج شده است، اما نه پشتوانه اقتصادی کافی دارد، نه خانهای مستقل و نه حمایت اجتماعی قابل اتکایی. او به خانه خانواده بازمیگردد و مدتی بعد دوباره با همان مرد زندگی میکند؛ شاید بدون آنکه حتی شکل معمول و رسمی ازدواج تکرار شود.
از بیرون ممکن است این تصمیم عجیب، متناقض یا حتی غیرقابلدرک به نظر برسد. اما پیش از قضاوت باید پرسید: او واقعاً چه گزینههایی در اختیار داشته است؟
آیا بازگشت، انتخابی آزادانه بوده یا پاسخی به مجموعهای از محدودیتها؟
آیا او آن مرد را دوباره انتخاب کرده یا شرایط زندگی، بازگشت به همان رابطه را به عملیترین راه ممکن تبدیل کرده است؟
این پرسشها اهمیت دارند؛ زیرا میان انتخابکردن و انتخابکردن از میان گزینههای محدود، تفاوت بزرگی وجود دارد.
ما گاهی رفتار انسانها را میبینیم، اما شرایطی را که آن رفتار را ممکن یا ضروری کرده است نادیده میگیریم.
در روانشناسی اجتماعی، مفاهیمی مانند سازگاری با محرومیت و ترجیحات سازگارشده (Adaptive Preferences) به وضعیتی اشاره دارند که در آن خواستهها و انتظارات انسان تحت تأثیر محدودیتهای طولانیمدت تغییر میکنند.
انسان برای ادامهدادن به زندگی، خود را با واقعیت تطبیق میدهد. این توانایی در بسیاری از موقعیتها مفید و حتی ضروری است؛ اما گاهی هزینهای پنهان دارد.
وقتی امکان رسیدن به خواستهای دائماً دور از دسترس باشد، ممکن است فرد بهتدریج اهمیت آن خواسته را در ذهن خود کاهش دهد.
زنی که روزی استقلال اقتصادی را آرزو میکرد، ممکن است بعدها به داشتن پولی برای هزینههای شخصی رضایت دهد.
زنی که زمانی خواهان رابطهای سرشار از احترام و صمیمیت بوده، شاید بعدها تنها به نبود دعوا و تنش قانع شود.
زنی که رؤیای ادامه تحصیل داشته، ممکن است سالها بعد حتی از یادآوری آن رؤیا احساس بیهودگی کند.
شیرین چهلوچهار ساله است. بیست سال پیش در کنکور ارشد قبول شد. همسرش گفت: «حالا که بچه کوچیکه، بذار برای بعد.» بعد بچه بزرگ شد و خرج خانه بالا رفت. بعد دیگر کسی چیزی نگفت، چون شیرین خودش دیگر چیزی نمیگفت.
هفتهی پیش دخترش، که حالا دانشجوست، پرسید: «مامان، تو چرا ادامه ندادی؟» شیرین خندید و جواب داد: «به چه درد میخورد؟»
او دروغ نگفت. مسئله دقیقاً همین است: شیرین واقعاً دیگر آن را نمیخواهد. نه چون خواستهاش بیارزش بوده، بلکه چون سالها یاد گرفته چیزی را نخواهد که نمیتوانست داشته باشد.
البته این تغییر همیشه به معنای شکست یا درماندگی نیست. گاهی انسان با آگاهی، ارزشهایش را تغییر میدهد و به رضایت تازهای میرسد. اما گاهی نیز آنچه به نظر میرسد رضایت است، نتیجه طولانیمدت کنارآمدن با چیزی است که امکان تغییرش وجود نداشته است.
در این نقطه باید میان رضایت واقعی و تسلیمشدن تدریجی تفاوت قائل شد.
یکی از دشوارترین بخشهای این مسئله، زبان و ارزشهایی است که جامعه برای توصیف رفتار زنان به کار میبرد.
زنی که میماند، صبور است.
زنی که سکوت میکند، عاقل است.
زنی که از خواستههایش میگذرد، فداکار است.
زنی که برای حفظ خانواده تحمل میکند، نجیب است.
اما زنی که تصمیم میگیرد برود، استقلال بخواهد یا شکل دیگری از زندگی را انتخاب کند، ممکن است خودخواه، ناسازگار یا بیمسئولیت خوانده شود.
در چنین فضایی، گاهی مرز میان فضیلت و محرومیت محو میشود.
صبوری میتواند فضیلت باشد، اما وقتی تنها گزینه قابل قبول برای یک زن باشد، دیگر نمیتوان آن را صرفاً یک انتخاب اخلاقی دانست.
فداکاری میتواند از عشق سرچشمه بگیرد، اما اگر همیشه یک نفر فداکار باشد و دیگری از این فداکاری بهرهمند شود، باید درباره ساختار آن رابطه سؤال کرد.
حفظ خانواده ارزشمند است، اما آیا حفظ خانواده باید به قیمت ناپدیدشدن یکی از اعضای آن تمام شود؟
مسئله این نیست که زنان باید حتماً از رابطههایشان خارج شوند یا زندگی مستقلی را به هر قیمتی انتخاب کنند. مسئله این است که ماندن و رفتن هر دو باید امکانهایی واقعی باشند، نه اینکه یکی از آنها به دلیل فقر، ترس، وابستگی یا قضاوت اجتماعی عملاً غیرممکن شود.
شاید تلخترین بخش ماجرا همینجاست.
ما معمولاً برای فقدانهایی سوگواری میکنیم که زمانی داشتهایم: رابطهای که تمام شده، خانهای که از دست رفته، انسانی که دیگر حضور ندارد.
اما با زندگیهایی که هرگز تجربه نکردهایم چه میکنیم؟
با تحصیلی که ادامه ندادیم، شهری که هرگز در آن زندگی نکردیم، شغلی که هرگز فرصت تجربهاش را پیدا نکردیم، عشقی که هرگز مجال شکلگرفتن نیافت و شخصیتی که زیر بار مسئولیتها فرصت ظهور پیدا نکرد، چه میکنیم؟
اینها فقدانهایی نامرئیاند؛ زیرا خاطره مشخصی از ازدستدادنشان نداریم. گاهی حتی نمیدانیم دقیقاً چه چیزی را از دست دادهایم.
شاید به همین دلیل است که بعضی زنان دیگر منتظر نجات نیستند. نه لزوماً به این دلیل که خوشبختاند، بلکه شاید به این دلیل که دیگر معنای زندگی دیگری را به یاد نمیآورند.
آنها یاد گرفتهاند با همان چیزی زندگی کنند که در اختیار دارند. خواستههایشان را با امکانات موجود تنظیم کردهاند و افق آرزوهایشان را تا جایی پایین آوردهاند که با واقعیت روزمره تعارض نداشته باشد.
در چنین شرایطی، پرسش «چه زندگیای میخواهم؟» کمکم جای خود را به پرسش دیگری میدهد:
«با همین زندگی چطور کنار بیایم؟»
و شاید همین تغییر پرسش، یکی از مهمترین نشانههایی باشد که باید درباره آن تأمل کنیم.
شاید سیندرلا به قصر برسد، شاید هم نرسد. شاید زنی تصمیم بگیرد در ازدواجش بماند و زنی دیگر راهی کاملاً متفاوت را انتخاب کند. هیچکدام بهتنهایی معیار خوشبختی یا شکست نیستند.
اما آنچه اهمیت دارد، حق انتخاب و امکان تصور است.
آزادی فقط این نیست که بتوانی از یک خانه خارج شوی؛ آزادی این است که بتوانی آیندهای متفاوت را تصور کنی و برای ساختنش امکان واقعی داشته باشی.
شاید بزرگترین محرومیت یک زن، نداشتن زندگی بهتر نباشد؛ نداشتن اجازه روانی و اجتماعی برای تصور زندگی بهتر باشد.
تراژدی بعضی زنان این نیست که به قصر سیندرلا نرسیدند؛ تراژدی این است که سالها در اتاقی زندگی کردند که پنجره داشت، اما دیگر به بیرون نگاه نمیکردند.
شیرین هم همینطور؛ وقتی دخترش پرسید «چرا ادامه ندادی؟»، پنجره باز شد و او فقط خندید. شاید روزی دوباره بپرسد: «حالا مگه اونجا چه خبره؟»
و شاید سؤال اصلی دیگر این نباشد که چرا بعضی زنان نمیروند، چرا تحمل میکنند یا چرا دوباره برمیگردند.
شاید باید پرسید:
چه اتفاقی میافتد که یک زن، بهجای آنکه برای زندگیای که میخواهد تلاش کند، بهتدریج یاد میگیرد زندگیای را بخواهد که برایش باقی گذاشتهاند؟
شاید وقت آن رسیده باشد که بهجای ستایش بیپایان تحمل زنان، درباره حق آنها برای نخواستن، تغییرکردن، دوباره شروعکردن و حتی انتخاب زندگیای کاملاً متفاوت حرف بزنیم.
زیرا هیچ زنی نباید برای اثبات نجابت، صبوری یا وفاداری خود مجبور باشد از یاد ببرد که بیرون از اتاقش هم جهانی وجود دارد.