
مهدخت فخرایی
میانسالی برای بسیاری از افراد با بازنگری در هویت، فرسایش نقشها و آگاهی تازه از محدودیت زمان همراه است. با این حال همهی کسانی که در شرایطی تغییرناپذیر گرفتارند، به ایستایی نمیرسند. این مقاله برای توضیح این تفاوت سازهی «اکسیژن روانی» را پیشنهاد میکند: میزان دسترسی فرد به تجربههایی که حتی با ثابت ماندن ساختار زندگی، حس زندهبودن و پیوستگی خود را نگه میدارند. با تکیه بر نظریهی زایندگی اریکسون، نگاه یونگ و ژاک به میانسالی، لوگوتراپی و نظریهی خودتعیینگری استدلال میکنم که این سازه با تابآوری، سرزندگی ذهنی و معنا در زندگی همپوشانی دارد اما با هیچکدام یکی نیست، و فرضیهای آزمونپذیر دربارهی رابطهی آن با فرسودگی وجودی مطرح میکنم. این چارچوب هنوز نظری است و آزمون تجربی نشده؛ گام بعدی ساخت مقیاسی برای سنجش آن و بررسیاش در نمونهای از میانسالان است.
واژگان کلیدی: اکسیژن روانی، میانسالی، سرزندگی ذهنی، زایندگی، فرسودگی وجودی، معنا در زندگی
در ادبیات روانشناسی رشد، میانسالی معمولاً دورهای دوگانه توصیف میشود. اریکسون (۱۹۶۳) آن را صحنهی تعارض میان زایندگی و ایستایی میداند: فرد یا چیزی به دیگران و به آینده میسپارد، یا در تکرار میماند. ژاک (۱۹۶۵) از زاویهای روانکاوانه نشان داد که آگاهی از مرگپذیری در همین سالها مسئلهی هویت را دوباره باز میکند. در برابر این تصویر پرتنش، دادههای تجربی محتاطترند. بحران میانسالی به آن شکل فراگیری که در فرهنگ عامه تصویر میشود، تجربهی بخشی از افراد است (Wethington, 2000)، و میانسالی را بهتر است دورهای دانست که کسب و فقدان در آن همزمان رخ میدهند (Lachman, 2004).
این مقاله از جای دیگری شروع میکند. فرض کنید زنی ۴۸ ساله سالهاست از مادری بیمار مراقبت میکند. شغلش را تغییر نمیدهد، خانهاش را عوض نمیکند و در آیندهی نزدیک هم وضعیتش فرق نخواهد کرد. توصیهی معمول در چنین موقعیتی، یعنی «شرایطت را تغییر بده»، عملاً بیپاسخ است. اما اگر او شبها مینویسد، با دو دوست قدیمی هفتگی حرف میزند و گاهی کاری را فقط برای خودش یاد میگیرد، احتمالاً با زنی که همین شرایط را دارد ولی هیچیک از اینها را ندارد، از درون زندگی دیگری دارد. پرسش من این است: چه چیزی میان این دو نفر تفاوت میگذارد، وقتی ساختار بیرونی زندگیشان یکسان است؟
بخش عمدهی ادبیات مداخله بر تغییر نقش یا موقعیت تمرکز دارد. آنچه کمتر نامگذاری شده، مجموعهی منابعی است که فرد را در موقعیتِ تغییرناپذیر زنده نگه میدارد. در این مقاله برای آن اسم «اکسیژن روانی» را پیشنهاد میکنم، و تلاش میکنم نشان دهم این اسم چه چیزی را میافزاید و چه چیزی را نمیافزاید.
اکسیژن روانی را چنین تعریف میکنم: میزان دسترسی منظم فرد به تجربههایی که در شرایط بیرونیِ تغییرناپذیر، حس زندهبودن و پیوستگی هویتی او را حفظ میکنند. مثالهای روشن آن نوشتن، گفتوگوی پایدار با چند نفر مشخص، یادگیری برای خود و کاری است که فقط به خود فرد تعلق دارد.
در این تعریف سه قید هست و هر سه عمدی است. نخست، سازه شرطی است: فقط وقتی معنا دارد که امکان تغییر ساختار زندگی محدود باشد. دوم، تعریف بر «دسترسی منظم» تکیه دارد، یعنی بر جریانی از تجربه و نه بر یک رویداد یا یک ویژگی شخصیتی. سوم، تعریف را بر ورودیها بنا کردهام و نه بر پیامدها؛ سرزندگی نتیجهای است که قرار است این سازه آن را پیشبینی کند، نه بخشی از تعریفش. اگر چنین نباشد، فرضیهی مقاله دوری میشود.
جدول زیر نشان میدهد این سازه در کجای نقشهی مفاهیم موجود مینشیند.
سازه
تمرکز اصلی
تفاوت با اکسیژن روانی
تابآوری (Luthar et al., 2000)
سازگاری مثبت پس از ناملایمت
به بازگشت پس از رویداد میپردازد؛ اکسیژن روانی ناظر به شرایط مزمنِ بیرویداد است
سرزندگی ذهنی (Ryan & Frederick, 1997)
احساس انرژی و زندهبودن
حالتی درونی است؛ اکسیژن روانی منبعی است که میتواند آن حالت را تغذیه کند
معنا در زندگی (Steger et al., 2006)
درک معنا و جهت
عمدتاً شناختی است؛ اکسیژن روانی تجربههای روزمره را هم شامل میشود، حتی بدون معنایی بزرگ
شکوفایی (Seligman, 2011)
بهزیستی چندبعدی
سطحی کلی از رفاه است؛ اکسیژن روانی محدودتر و وابسته به موقعیت است
این تمایز یک ادعای آزمونپذیر هم دارد. اگر پژوهشهای آینده نشان دهند که اکسیژن روانی، پس از کنترل این چهار سازه، چیزی به پیشبینی فرسودگی وجودی اضافه نمیکند، سازهی پیشنهادی زائد است و باید کنار گذاشته شود.
زایندگی و ایستایی. اریکسون زایندگی را نگرانی برای شکل دادن به نسل بعد تعریف کرد، اما مکآدامز و دو سنتاوبن (۱۹۹۲) آن را به آفرینش و مراقبت بهطور کلی گسترش دادند. این گسترش برای بحث ما مهم است، چون زایندگی را از فرزندپروری و جایگاه حرفهای جدا میکند و به کارهای کوچکتری مثل نوشتن یا آموزش دادن میرساند. اکسیژن روانی را میتوان زمینهی روزمرهی همین زایندگی دانست؛ جایی که ایستایی هنوز تثبیت نشده است.
نیمهی دوم زندگی. یونگ (۱۹۳۳) استدلال میکرد که ارزشها و هدفهایی که بخش اول زندگی را سامان میدهند، در نیمهی دوم کفایت نمیکنند و فرد باید به درون برگردد. ژاک (۱۹۶۵) نیز نشان داد که خلاقیت در میانسالی ماهیت دیگری پیدا میکند و با آگاهی از پایانپذیری گره میخورد. هر دو نگاه به اینجا میرسند که میانسالی نیازمند منبعی درونی است و صرفاً با پیشرفت بیرونی پر نمیشود.
معنا در رنج. فرانکل (۱۹۴۶) نوشت که تحمل رنج به معنایی که فرد برای آن مییابد بستگی دارد. اما در موقعیتهای مزمن، معنایی بزرگ و یکباره همیشه در دسترس نیست. فرض من این است که معناهای کوچک و تکرارشونده، مثل نوشتن شبانه یا یک گفتوگوی ثابت، میتوانند تا رسیدن معنایی بزرگتر یا بدون آن نقش نگهدارنده داشته باشند. این بسط نظریهی فرانکل است و نه خودِ آن، و باید با داده آزموده شود.
نیازهای بنیادین. نظریهی خودتعیینگری (Ryan & Deci, 2000) سه نیاز را بنیادین میداند: خودمختاری، شایستگی و تعلق. فرض میکنم اکسیژن روانی از راه ارضای بخشی از این سه نیاز عمل میکند. فردی که شرایط کلیاش را نمیتواند عوض کند، هنوز میتواند در گوشههایی از زندگی انتخاب کند (خودمختاری)، چیزی را خوب انجام دهد (شایستگی) و با کسی رابطهی واقعی داشته باشد (تعلق). این سازوکار فرضی است و در بخش فرضیه به آن برمیگردم.
اصطلاح «مرگ روانی» در متون مختلف معناهای متفاوتی دارد و میتواند با مفاهیم بالینی اشتباه شود؛ به همین دلیل اینجا از «خاموشی هویتی» استفاده میکنم. منظورم حالتی است که فرد با وجود تداوم زندگی روزمره، بیتفاوتی هیجانی، فقدان چشمانداز آینده، احساس گیرافتادن در نقشها و حسِ «فقط دوام آوردن» را تجربه میکند.
این حالت با دو مفهوم همسایه همپوشانی دارد ولی یکی نیست. فرسودگی شغلی به کار و محیط حرفهای محدود است، در حالی که خاموشی هویتی همهی نقشها را در بر میگیرد. افسردگی هم یک اختلال بالینی با معیارهای تشخیصی مشخص است، و خاموشی هویتی در این مقاله سازهای غیربالینی است که ممکن است با آن همزمان رخ دهد یا نه. هیچیک از مفاهیم این مقاله جایگزین ارزیابی بالینی نیست؛ کسی که نشانههای افسردگی دارد، بهویژه افکار آسیب به خود، پیش از هر چیز به متخصص نیاز دارد.
در مدل پیشنهادی، خاموشی هویتی نقطهی مقابل پیامد مطلوب است و اکسیژن روانی متغیری است که انتظار میرود میان شرایط محدودکننده و خاموشی هویتی میانجی یا تعدیلگر باشد. تعیین اینکه کدامیک درست است با دادههای طولی ممکن میشود.
فرضیهی اصلی به شکلی نوشته شده که بتواند رد شود. در میانسالانی که شرایط بیرونی خود را تغییرناپذیر میدانند، دسترسی منظمتر به فعالیتهایی که خودمختاری و شایستگی را تأمین میکنند، فرسودگی وجودی کمتری را پیشبینی میکند، حتی پس از کنترل رضایت شغلی و حمایت اجتماعی. از این فرضیه سه پیشبینی جزئیتر بیرون میآید:
اکسیژن روانی با سرزندگی ذهنی همبسته است اما نه آنقدر که دو سازه یکی شوند.
اکسیژن روانی پس از کنترل تابآوری، سرزندگی ذهنی و معنا در زندگی، هنوز واریانس معناداری از فرسودگی وجودی را تبیین میکند.
رابطهی اکسیژن روانی با فرسودگی وجودی در کسانی که تغییرناپذیری شرایط را بیشتر ادراک میکنند، قویتر است.
برای آزمودن اینها ابتدا به ابزار سنجش نیاز داریم. پیشنهاد من ساخت مقیاسی خودگزارشی است که فراوانی و کیفیت دسترسی فرد به تجربهها را در چهار حوزه بسنجد: خلاقه، رابطهای، یادگیری و فضای شخصی. گویهی نمونه میتواند چنین باشد: «در هفتهی گذشته کاری انجام دادم که فقط مال خودم بود.» روند معمول سنجشسازی شامل تحلیل عاملی اکتشافی در نمونهی اول و تأییدی در نمونهی دوم است، و روایی همگرا با مقیاسهای سرزندگی ذهنی و معنا در زندگی بررسی میشود. چون دسترسی به این تجربهها در طول زمان تغییر میکند، طرحهای طولی یا نمونهگیری تجربه (experience sampling) از طرح مقطعی مناسبترند.
اگر این چارچوب در آزمون تجربی دوام بیاورد، تغییر اصلی در نقطهی شروع مداخله خواهد بود. بهجای اینکه نخستین پرسش مشاور «چه چیزی را میشود در زندگی شما عوض کرد؟» باشد، میتوان از پرسشی دیگر شروع کرد: «کدام تجربهها هنوز در دسترس شما هستند و کدامها کمکم از دست رفتهاند؟» در مثال مراقبی که پیشتر آمد، این یعنی نگاه کردن به ساعتهای هفته و پیدا کردن همان یکی دو تجربهای که هنوز او را «خودش» نگه میدارند، و بعد حفاظت از آنها پیش از آنکه زیر بار وظیفهها محو شوند.
سه نکتهی عملی از این مدل بیرون میآید. اول، منابع کوچک و منظم بر منابع بزرگ و گاهبهگاه ارجحیت دارند، چون سازه بر جریان تأکید میکند و نه بر رویداد. دوم، مداخله باید منابعی را که فرد خودش انتخاب کرده تقویت کند و نه فهرستی آماده را به او تحمیل نماید، زیرا خودمختاری یکی از سازوکارهای مفروض است. سوم، سنجش پیش از مداخله میتواند نشان دهد کدام حوزهی چهارگانه برای فرد خالی مانده است.
یک هشدار هم لازم است. این مدل نباید به بهانهای برای بیتوجهی به ساختار تبدیل شود. وقتی تغییر موقعیت ممکن است، مثلاً با خدمات مراقبت موقت برای مراقبان خانگی یا با تغییر شغل، آن مسیر اولویت دارد. اکسیژن روانی مکمل تغییر است و جانشین آن نیست.
مهمترین نقد این است که سازه شاید فقط اسم تازهای برای چیزهای شناختهشده باشد. پاسخ من در بخش تمایز آمد و آزمونش هم مشخص است، اما تا دادهای نباشد این نگرانی بهجای خود میماند. نقد دوم جهت علّیت است: ممکن است افراد سرزندهتر از ابتدا بیشتر به سراغ نوشتن، یادگیری و رابطه بروند، و در این صورت اکسیژن روانی نشانهی سرزندگی است و نه علت آن. فقط طرحهای طولی و در بهترین حالت مداخلهای میتوانند این دو را از هم جدا کنند.
نقد سوم به همسان نبودن دسترسی برمیگردد. زمان، پول، سلامت و جایگاه اجتماعی تعیین میکنند که چه کسی به این تجربهها دسترسی دارد، و این متغیرها خودشان با بهزیستی رابطه دارند. پژوهش باید آنها را کنترل کند، و گرنه اثر منابع مادی به حساب اکسیژن روانی گذاشته میشود. افزون بر این، «تغییرناپذیری شرایط» هم ادراکی است و ممکن است خودش حاصل خاموشی هویتی باشد؛ کسی که حالش بد است ممکن است راههای تغییر را کمتر ببیند. سرانجام، چارچوب بر ادبیات عمدتاً غربی تکیه دارد و برای کاربرد در بافت ایرانی، بهویژه با توجه به نقشهای جنسیتی و خانوادگی در میانسالی، به بازبینی و بومیسازی نیاز دارد.
این مقاله پیشنهاد میکند میان کسانی که در شرایطی تغییرناپذیر میمانند، تفاوتی وجود دارد که با تابآوری، سرزندگی ذهنی یا معنا در زندگی بهتنهایی توضیح داده نمیشود: میزان دسترسی منظم به تجربههایی که حس زندهبودن را نگه میدارند. این پیشنهاد هنوز استدلالی نظری است و ارزش آن در گرو سه کار بعدی است: ساخت و اعتباریابی مقیاس، آزمودن روایی افزایشی در برابر سازههای همسایه، و بررسی جهت رابطه با دادههای طولی. اگر هر یک از اینها شکست بخورد، سازه باید اصلاح یا کنار گذاشته شود.
Erikson, E. H. (1963). Childhood and society (2nd ed.). W. W. Norton.
Frankl, V. E. (2006). Man's search for meaning. Beacon Press. (Original work published 1946)
Jaques, E. (1965). Death and the mid-life crisis. International Journal of Psychoanalysis, 46, 502–514.
Jung, C. G. (1933). The stages of life. In Modern man in search of a soul. Harcourt, Brace.
Lachman, M. E. (2004). Development in midlife. Annual Review of Psychology, 55, 305–331.
Luthar, S. S., Cicchetti, D., & Becker, B. (2000). The construct of resilience: A critical evaluation and guidelines for future work. Child Development, 71(3), 543–562.
McAdams, D. P., & de St. Aubin, E. (1992). A theory of generativity and its assessment through self-report, behavior, and life-narrative. Journal of Personality and Social Psychology, 62(6), 1003–1015.
Ryan, R. M., & Deci, E. L. (2000). Self-determination theory and the facilitation of intrinsic motivation, social development, and well-being. American Psychologist, 55(1), 68–78.
Ryan, R. M., & Frederick, C. (1997). On energy, personality, and health: Subjective vitality as a dynamic reflection of well-being. Journal of Personality, 65(3), 529–565.
Seligman, M. E. P. (2011). Flourish: A visionary new understanding of happiness and well-being. Free Press.
Steger, M. F., Frazier, P., Oishi, S., & Kaler, M. (2006). The Meaning in Life Questionnaire: Assessing the presence of and search for meaning in life. Journal of Counseling Psychology, 53(1), 80–93.
Wethington, E. (2000). Expecting stress: Americans and the "midlife crisis." Motivation and Emotion, 24(2), 85–103.