اخیرا که تو ویرگول میچرخیدم، یه پست توجهمو جلب کرد. تایتلش (اولین ویرگولم!) بود. مضمون پست، چیستی و کیستی نویسنده از زبون خودش بود. یاد یه نوشته نیمه‌کاره افتادم. گوشه یکی از فولدرای لپ تاپم. همونجا که کلی غم سیو شده. احتمالا وقتی مینوشتمش سنگینی و تلخیِ حقیقت باعث شده بود نیمه کاره ولش کنم. موقعی نوشته بودمش که حالم بد بود (در واقع هنوز شروع نکرده بودم که برای خودم نقش حال‌خوبارو بازی کنم!)
بگذریم...
جان هردو متن من با یه سوال مشترک عجین شده بود: من کیستم...
انگیزه ای شد که اون نوشته رو کامل کنم. چون احتمالا برای خودم چیز غیرمنتظره‌ای از آب در میومد. اون موقع حال غالبم، حال بد بود، ولی حالا نه. عملا منه بدحال با منه خوشحال هردوشون قراره تو این متن همقلم بشن...
من کیستم؟
من کیستم؟ چه کسی باید باشم؟ آیا نباید همان کسی باشم که بودنش را دوست دارم؟ به‌راستی آنچه هستم دوست می‌دارم؟ جواب نمی‌دهم. فقط پرسشم را اصلاح میکنم. من چه کسی دوست داشتم باشم؟ اگر از صفات ارثی و انتصابی صرف نظر کنیم، آیا آنچه که هستم و نیستم به اراده ی من بود؟ خیلی چیزها دوست داشتم باشم که نیستم. من نقاش نیستم. من نوازنده نیستم. من نویسنده نیستم. من هیچکدام از بودنی هایی که غولِ‌جامعه تلاش برای شدنِ آنها را در اولویت خود قرار نداده است، نیستم. من برده ی رام و مطیعِ غولِ‌جامعه‌ام. دانشجویی معمولی که عالم‌وآدم سعی دارند متقاعدش کنند جایی که ایستاده‌است، جای درستی‌ست. این عالم‌وآدم دقیقا کیستند؟ آیا درست است که بگوییم این عالم‌وآدم هم مثل من بَرده‌اند و چه بسا مثل من از برده بودنشان آگاهند؟ من می‌گویم همینطور است. ولی خب چرا؟ چرا کسی کاری نمی‌کند؟ مگر رسم تاریخ بر آن نیست که بنده ها و برده ها بر ضد اربابان و برده‌داران قیام کنند؟ هه. خنده دار است. خوب که فکر میکنی میبینی شدنی نیست. این یکی گویا موردی استثناست. احتمالا هیچ کس کاری از دستش بر نمی‌آید. زیرا که برده و برده‌دار هردو یکی هستند. برده‌دار مجموعه‌ای است که خود از اجتماع برده‌ها شکل گرفته. همان تعریف ساده‌ی جامعه. اگر قرار باشد جامعه نباشد، به‌ناچار باید از وجود اعضای آن هم چشم بپوشیم. یعنی نابودی تک‌تک اعضا. چه گیج کننده! سلاحِ اجتماع که انسان، در ابتدا آن را وسیله ی بقای خود نمود، حالا بلای جانش گشته. این شاید یک تناقض در مسیر تکامل باشد. بحرانی که طبیعت هیچگاه پیش‌بینی آن را نمی‌کرد. یاشاید... شاید هم نه. اتفاقا شاید غول‌جامعه، برنامه‌ریزی دقیق و موزیانه طبیعت برای مهار کردن طبع بازیگوش انسان است، تا او را به اولویت هایی که در ذاتش حک شده‌اند (تولید مثل و بقا با حداقل ریسک) پایبندتر کند. معلوم نیست. اما اگر جامعه همان نقشه موزیانه طبیعت باشد، بسیار واضح است که طبیعت در پیشبینی‌ها و برنامه‌ریزی هایش اشتباه و خطا کم نداشته. هنجار های جامعه توسط اعضای جامعه تعریف می‌شود. بنابراین این هنجارها قابل تغییرند و دور از ذهن نیست که گاهی اشتباه و نادرست تعریف شوند. اما جامعه به خودی‌خود متوجه این اشتباهات نیست و کار خودش را می‌کند. جامعه بی‌رحم است. جامعه تصمیمات خود را به اعضایش تحمیل می‌کند. همانطور که اربابان دستوراتشان را به زیردستان تحمیل می‌کنند. سخن در این باب کم نیست و هرچه بیشتر در آن عمیق می‌شویم، عمق مشکل عیان‌تر می‌گردد. گویی ذهن بدون اختیار ما را از ادامه دست‌وپا زدن در این منجلاب وا می‌دارد. از گشتنِ بیهوده و کنکاش و تفکر در این هزارتویِ لاینحلِ مشکلات دور می‌کند. می‌رود و مثل همیشه به تابعیت از ذاتش متمایل می‌شود. بقیه را فراموش می‌کند و خودش را در اولویت قرار می‌دهد. باخود می‌گوید که خب، تکلیف من چیست؟ حالا که چاره‌ی اساسی در سطح جامعه بسیار دور از دسترس بنظر می‌رسد، چه راهی هست که این مشکلات کمترین ضرر را به خودِ من برساند؟ و این سوال، خود مولد هزاران پرسش دیگر است...
(کات! قبل از ادامه، باید بگم ممنونم که لفظِ قلمِ سمی و فازی که اون موقع برداشته بودم رو تحمل کردید:)
آره خلاصه. اون موقع گفته بودم که آقا من اونی که میخوام نشدم و مقصر هم جامعس. این موضوع توی هر سنی ممکنه برای آدم دغدغه بشه. ولی اکثرا موقعی پرنگتر میشه که آدم کمی جدی‌تر وارد تصمیمای زندگی شده. به مرحله‌ای رسیده که این حق رو داره تا مسیر زندگیش رو (حداقل تا حدودی) توسط خودش مشخص کنه. مثلا وارد دوره متوسطه دوم شده باشه و با انتخاب‌رشتش مشکل داشته باشه. از اینکه مثلا بخاطر فشار خانواده رفته تجربی و نرفته انسانی ناراضی باشه. وارد دانشگاه شده و توی رشته ای درس میخونه که دوسش نداره. وارد بازارکار شده ولی با کارش حال نمیکنه. با مردی ازدواج کرده که پول و مقام اجتماعیش اثر قابل توجهی تو انتخاب شدنش داشته. بگذریم...
دوست دارم در ادامه، مخاطب متنمو به دوم شخص تغییر بدم. مخاطبم هم ستایشه. همون نویسنده پستِ اولین ویرگولم!
نمیدونم تاحالا فکرای غم‌انگیزِ این مدلی تو ذهنت بوده یا نه. من فرض میکنم بوده. چون حتی اگر نبوده هم دیر یا زود میاد. ولی من یادگرفتم که این داستان اونقدرا هم که من قبلا بزرگش میکردم بزرگ نیست. درواقع هیچ چیز اونقدرها که آدما فکر میکنن ، بد و زشت نیست. هرچیزی که تو ذهن ما هست صرفا چیزیه که ذهن ما میشناسه نه لزوما چیزی که درسته. هیچ چیزی تو دنیا وجود نداره مگر اینکه ذهن ما با تجربه های قبلی تعریفش کنه و اونو به روش خودش درک کنه. و این درک و تعریف نسبیه. همه حواس ما همینطوری کار میکنن. فکر ما هم همینطوریه. چیز بد و خوب توسط ذهن ما تعریف میشه. مثلا میتونیم عبارت ( خانواده و اجتماع سعی داره منو کنترل کنه ) رو جور دیگه‌ای نگاه کنیم. نه بخاطر اینکه اون نگاه درست تره. نه. حتی خود درست و غلط بودن هم نسبیه و بخودی خود اصلا وجود نداره. ما طور دیگه ای نگاه میکنیم که راحت تر با یکسری چیز ها کنار بیایم. طرز نگاه به دنیا یه انتخابه. انتخابیه که آدما میتونن خودخواسته و هوشیارانه، جوری تغییرش بدن که با شخصیت خودشون منطبق باشه. با سبک زندگیشون منطبق باشه. با ایده‌آل ذهنشون منطبق باشه. همون شعر معروف سهراب که میگه چشم هارا باید شست، جور دیگر باید دید و از این حرفا. آدما با جور دیگه دیدن، میتونن به پوچی ها معنی بدن. تلخ هارو شیرین کنن. سخت‌هارو آسون کنن. (میدونم حرفام یکمی بوی شعار و کلیشه میده. ولی بنظرم گاهی شعارها و کلیشه ها خیلی مظلوم واقع میشن. حتی اگه درست ترین چیز ممکن رو بیان کنن.)
ستایش. شاید با من مخالفت کنی. از خودت بپرسی، این چجورشه؟ این حرفا لزوما با حقیقت سازگاری نداره. اصلا نگاه ما چیکار داره به حقیقت؟ مگه انسان همواره دنبال حقیقت نبوده؟ مگه نباید همواره دنبال حقیقت باشه؟ ینی همه فلاسفه تاریخ احمق بودن؟ ینی سارتر و کامو و داستایوفسکی و امثال اونا احمق بودن؟ احمق بودن که میومدن پرده از چهره حقیقت برمیداشتن و اون رو با تمام قدرت توی صورت بقیه میکوبیدن؟ احمق بودن که میومدن مارو با پوچی و تباهی خودمون و دنیامون روبرو میکردن؟
منم درجواب بهت میگم که ستایش، اول اینو به من بگو که تو با خودت چند چندی؟ تکلیفت با خودت روشنه یا نه؟ میخوای چجوری زندگی کنی؟ میخوای حقیقت‌جو باشی یا اصالت‌جو؟ میخوای فیلسوف باشی یا یه آدم معمولی؟ میخوای ساختار شکنی کنی یا زندگی کنی؟ میخوای نفس بکشی یا نفس‌نفس بزنی؟ البته که هرکدوم ازین انتخابا قابل احترامه. و بدون شک هست. و تو ستایش اگر توی جوابت به این سوالا، شک و مکث داشتی کاملا طبیعیه. چون زندگی یه مسیره. مسیر ینی پویایی و تغییر. آدما تو این مسیر یاد میگیرن. دائم عوض میشن. و همین درسته. تغییر ینی حیات. ینی زنده بودن. مصداقِ همون مَثَل معروف که میگه مرگ مرداب بخاطر سکونشه و این حرفا. و تو ستایش، توی زندگی مختاری که هر مسلک و دیدگاهی که احساس میکنی بهت آرامش میده و حالت باهاش خوبتره رو داشته باشی.
ولی من بشخصه، توی همه نقطه نظرهایی که پیرامون زندگی و این بحثا وجود داره، از یکیشون خیلی خوشم اومد. از سروش صحت شنیدمش. توی یکی از قسمتای برنامه کتاب باز. میگفت که زندگی مثل یه بازیه. مثلا فوتبال. یه فوتبالیست حرفه‌ای وقتی وارد زمین میشه. همه جون و توانشو میذاره پای بازی. تا آخرین نفسش میجنگه که اون توپ رو بچسبونه به تور دروازه. فکر و ذکرش بردن مسابقس. اما ! اما در همین حین که داره از جون و دل مایع میذاره تا به هدفش برسه، حواسشم هست که این فقط یه بازیه...
این نگاهو دوست داشتم. منم دلم میخواد زندگی رو مثل یه بازی ببینم. ولی! ولی بازی ای که خودم بخشی از خط‌ومشی و قوانینشو تعریف کرده باشم. ینی چی؟ ینی همون طرز نگاهی که قبل‌تر گفتمش. همون حرف سهراب. شستن چشم و جوردیگه دیدن و این حرفا... من زندگی رو اونجور که میخوام میبینم تا بازی(همون زندگی) رو برا خودم لذت بخش تر(قابل تحمل‌تر) کنم.
ستایش. توی قسمتی از پستت، اومدی و به پذیرفتن یکسری فکت درباره خودت پرداختی. خیلی هم قشنگ و ظریف قلمت رو رقصونده بودی. با توانایی و هنرت، حس همزاد پنداری رو توی وجود خوانندت شعله‌ور می‌کردی. و درنهایت با جمله (من پذیرفته ام که خودم را پذیرفته ام.) به این بخش خاتمه دادی.
پذیرش موضوعیه که خیلی جای بحث داره. بیشک برای پاسخ به پرسش (من کیستم؟) به ناچار راهمون به این پذیرش کردن ها هم میفته. هممون بسیار شنیدیم که روانشناسا و صاحب‌نظرا میگن خودتون رو بپذیرید و با خودتون کنار بیاید. ولی این دقیقا یعنی چی؟
یعنی بیایم و صرفا هر ویژگی منفوری رو که ازش فرار میکنیم، محکم بغل بگیریم ؟ بیایم و هویتمون رو با چیزایی که دوسشون نداریم تعریف کنیم و هیچکار دیگه ای نکنیم؟ بیایم خودمونو پیش خودمون دوست‌نداشتنی کنیم؟
البته که من قبلا همینکارو میکردم ولی اشتباه میکردم. حالا دیگه دوست ندارم به پذیرش اینشکلی نگاه کنم. بنظرم این یکجور فرار از مسوولیته. یکجوری شونه خالی کردن از زندگیه. قبل‌تر گفتم که حالا من زندگی رو مثل یه بازی میبینم. بازی‌ای که میتونم قوانینشو خودم تعریف کنم. من تعریف پذیرش رو توی این بازی برای خودم عوض کردم. من حالا پذیرش رو مقدمه یه تکلیف میبینم. تکلیفی که مثل ماموریت و میشِن این بازی می‌مونه.
خب. اون تکلیف چیه؟ : تلاش واسه عوض کردن اون ویژگی هایی که دوسش ندارم. توی دوتا پاراگراف بعدی برا این چرت و پرتایی که گفتم مثال آوردم:)
اینکه من قبلا میگفتم (جامعه و خانواده منو کنترل میکنه) یکم نگاه تند و خشنی بود. مگه خانواده بد منو میخواد؟ هیچ عشقی خالصانه تر از عشق والدین به فرزند نیست. و آدم اصولا موجودی اجتماعیه. همواره همین بوده. حتی از نسلای اولیه بشر، اوناییشون زنده موندن که عضو یه قبیله یا قوم بودن. آدما باهمدیگه قوی ترن. دلشون قرص تره. این روزا دیگه سعی میکنم با خانواده، سر مواضعی که توشون اختلاف نظر داریم بشکل مسالمت آمیز و منطقی بحث کنم و در نهایت همه به یک نتیجه و توافق نظر برسیم.
قبلا به خودم میگفتم (من آدم تنهاییم، حتی اگه دورم شلوغ باشه. همیشه همینطوری بودم و احتمالا بعده ها هم قرارنیست اوضاع تغییر زیادی بکنه). این حرفا شاید یذره کم‌لطفی بوده باشه. زیادی بدبینانس. اصن هرکس ممکنه تنها بودن رو یجور معنی کنه، ولی چیزی که ملسمه اینه که آدما باهم فرق میکنن. هرکس از همون اول تو برخی زمینه ها تواناتره. همینطور ممکنه تو یسری چیزا ضعیف تر باشه. اما این انکار ناپذیره که هرچیزی با ممارست و مطالعه و تمرین میتونه قوی بشه. درونگرا بودن اصلا و ابدا معنیش ضعف در ارتباط اجتماعی یا تنها بودن نیست.
چارلز بوکوفسکی یجایی میگه :
من کسی بودم که در انزوا شکوفا میشد، بدون آن شبیه کس دیگری بودم که بی آب و غذا مانده. هر روزی که تنها نبودم ضعیف میشدم.
به تنهایی ام افتخار نمیکردم اما به آن وابسته بودم.
و من چقدر این جمله رو زندگی کردم. آدم درونگرا صرفا کسیه که بهتر از بقیه میتونه تو خلوت خودش خوشحال باشه و رشد کنه. کسیه که این آپشن فوق العاده رو داره که میتونه گاهی تو تنهایی همون لذتیو ببره که تو جمع دوستاش میبره. همین
{ببخشید. باز یه کات بزنیم...}
ستایش، الان شاید از خودت بپرسی که چرا من این حرفارو میزنم؟ خودمو عقل‌‌کل میبینم؟ یه آدم خشکم که وصیتای بابابزرگشو سرلوحه زندگی قرار داده؟ و اونارو برای بقیه هم میگه؟ یا یه آدم الکی خوشم؟ یا یه افسرده ی از غم فراریم؟ نه، هیچکدونم نیستم. من مثل تو ستایش یه آدم معمولیم. من نه از غم فراریم نه چیز دیگه. اتفاقا این حرفا و دیدگاها، شاید ثمره‌ی یکی از عمیق‌ترین دپرشنای عمرم بوده باشه. داستانش یجورایی مصداق همون حرف باب راسِ که میگه: تا وقتی روی بومتون تاریکی و سیاهی نباشه، روشنایی و سفیدی هم جلوه‌گر نمیشه.
معمولا آدما تو روز تولدشون خوشحالن، اما من چندسالی بود که روزای تولدم یه حس عجیب و ناخوشایندی داشتم. شدیدترین تجربه‌ی این حال بد، شاید توی تولد آخرم بود. همین آبانی که گذشت. شروع بیست‌ویک سالگیم. این تولد با بقیه تولدا فرق داشت. دهه دوم عمرم رو پشت سر گذاشته بودم. همون دهه‌ای که میگن طلایی ترین دوران عمره. از خودم میپرسیدم که طلایی ترین دوران عمرم رو چه رنگی گذروم؟ طلایی؟ سیاه؟ قهوه‌ای؟ حس ترسناکی بود. دقیق نمیتونم حالی که داشتمو توصیف کنم. یجورایی انگار احساس حسرت بود. حسرت تموم شدن نوجوونی. حسرت زمانایی که بیهوده رفتن. حسرت کارایی که نکردم. حسرت ساعتایی که بخاطر حالِ بد تلف شدن. و این فکر که ازین به بعد بازم قراره اوضاع همینجوری بمونه، حالمو بدتر میکرد. و این حال بد چند وقتی ادامه داشت و دائم بدتر و بدتر میشد. خیلی بد ( جزییات بیشتری تعریف نمیکنم چون نمیخوام تداعی بشه اون حال برام ). به جایی رسیدم که تنها خواستم، (دقیقا همین که نوشتما! تنها خواستم) این بود که اوضاع اینجوری نباشه. هیچی دیگ اهمیت نداره. فقط اینجوری نباشه. این حال نباشه. حالا به هر نحو ممکن. فقط نباشه. گاهی آرزو میکردم کاش کلا یه آدم دیگه بودم. گاهی آرزو میکردم زمان برمیگشت عقب و من مسیر زندگیمو جوری میرفتم که به اینجا نمیرسیدم. و حتی به چیزای بدتری هم فکر کردم...
(دوباره کات. خب یسوال. این چه وضعی بود خداوکیلی؟ :/ )
واضحه و نیاز به توضیح نیست. ولی خوشحالم که اون دوره تو زندگیم رقم خورد. اون دوره تغییرم داد؛ درواقع خودم خودمو تغییر دادم. نتیجش شد این متن و حرفاش. باعث شد به آینده امیدوارتر بشم. باعث شد به گذشته مهربونانه تر نگاه کنم. باعث شد غمای گذشته برام عزیزتر باشن. تبدیل بشن به خاطره های پرفراز و نشیب دوران نوجوونی و تینیجری. بعده ها، وقتی بچه دار شدم و بچه خودمم به این حالتا دچار بشه سرزنشش نمیکنم. در ظاهر با غمش شریک میشم. باهاش همدردی میکنم. اصن دوتایی باهم گریه میکنیم. ولی! ولی در درونم براش خوشحال میشم. چون زندس. چون داره زندگی رو زندگی میکنه. داره تجربه میکنه. داره بزرگ میشه. ولی ستایش، یروزی هم بهش اینو میگم که این غم و حال‌بد فقط‌وفقط حس توعه. اما تو حست نیستی ;) تو تویی :)))
و در پایان...
ستایش ازت ممنونم که پذیرفتی تورو مخاطبِ فرمالیته این نوشته قرار بدم. البته که مخاطب اصلی این حرفا، خودِ من بودم. (واضحا من در جایگاه پند دادن نیستم. خدا نکنه که یروز بخوام با این مغز خام و ناپخته کسی رو نصیحت کنم یا طرز تفکرشو زیر سوال ببرم. هرچند اگر هم حرفام باعث شه کسی حالش سرسوزنی بهتر بشه، به خودم افتخار میکنم).
نوشتم و برای خودم نوشتم. نوشتم تا که اگه روزی قوانین بازیم از یادم رفت، برگردم و از نو حفظشون کنم.
نوشتم تا یادم بمونه من کیم و چیم...
