
آنچه مردم فرانسه در هفدهم اکتبر ۲۰۲۶ تجربه کردند، صرفاً یک روز اعتراض اجتماعی یا حتی فوران خشم عمومی نبود. دستکم در روایتی که امروز میخواهم بررسی کنم فرانسویها شاهد اتفاقی بهمراتب عمیقتر و نگرانکنندهتر بودند. رویدادی که پرسشهای جدیای را دربارهٔ آیندهٔ سیاسی و اجتماعی این کشور مطرح میکند.
صدها هزار نفر به خیابانها آمدند. بر اساس آمارهای نقلشده، شمار آنان نزدیک به ۵۵۰ هزار نفر بود؛ برگزارکنندگان این رقم را تا ۸۰۰ هزار نفر اعلام کردند.
اما آنچه بیش از شمار معترضان توجهها را به خود جلب میکند، حوادثی است که در حاشیهٔ این راهپیماییها و گاهی در قلب تجمعات رخ دادهاند.
در شهر لیموژ، ساختمان تاریخی شهرداری در آتش سوخت. سخن از یک ساختمان اداری معمولی نیست؛ این بنا شاهکار معماری متعلق به قرن نوزدهم است. ساختمان در سال ۱۸۸۳ افتتاح شده بود، معماری آن از ساختمان شهرداری پاریس الهام گرفته بود و نامش در فهرست آثار تاریخی به ثبت رسیده بود. این بنا جنگ جهانی اول و سپس جنگ جهانی دوم را پشت سر گذاشته بود. بنابراین، نمادی از میراث معماری و حافظهٔ تاریخی شهر به شمار میرفت؛ ساختمانی که از تاریکترین روزهای قرن بیستم جان سالم به در برده بود، اما در هفدهم اکتبر ۲۰۲۶ گرفتار شعلههای آتش شد. برج ناقوس مرتفع آن فرو ریخت. سقف ساختمان از بین رفت و بخش تاریخی بنا بهشدت آسیب دید. این رویداد تصویری تکاندهنده برای فرانسویها رقم زد؛ بنایی که دو جنگ جهانی را پشت سر گذاشته بود، در یک شب با ویرانی گسترده روبهرو شد.
در شهر مارسی، دهها نفر شعار دادند؛ «این یک انقلاب است؛ داریم باستیل را فتح میکنیم.» آنان درهای ساختمان شهرداری را به زور گشودند، سالن ورودی را تخریب کردند و مجسمهٔ ماریان را سرنگون ساختند. ماریان نماد جمهوری فرانسه است؛ نمادی که آزادی، عقلانیت، حقوق بشر و حقوق شهروندی را مجسم میکند. مجسمه را شکستند و به زمین انداختند. این اقدامات را نمیتوان صرفاً تخریب چند ساختمان یا آسیب به اموال عمومی دانست. چنین رفتارهایی، فارغ از انگیزهٔ واقعی عاملان آنها، میتوانند معنایی عمیقاً نمادین پیدا کنند. زیرا ساختمانها فقط از سنگ و آجر ساخته نشدهاند. گاهی حامل تاریخ، حافظهٔ جمعی و ارزشهای یک ملتاند. از این منظر، حمله به چنین نمادهایی میتواند حمله به تاریخ، به جمهوری و به میراث فرهنگی فرانسه تعبیر شود.
در پاریس، گزارشهایی از غارت در خیابانهای متعدد منتشر شد. ویترین مغازهها شکسته شدند؛ فروشگاهها غارت شدند و خودروها به آتش کشیده شدند.
در شهر لیون، دفتر گردشگری در آتش سوخت. در بوردو، اقامتگاه رسمی استاندار مورد حمله قرار گرفت. در مجموع، گزارشهایی از زخمیشدن صدها مأمور پلیس و بازداشت بیش از ۱۸۰۰ معترض منتشر شد.
در هفدهم اکتبر ۲۰۲۶، بنا بر تصاویر ارائهشده از این اعتراضات، فرانسه روزی پرآشوب را پشت سر گذاشت. پشت دودهای سیاه، پرچمهای غیرفرانسویِ به اهتزاز درآمده در خیابانها و شعارهای سیاسی، یک پرسش اساسی مطرح میشود:
این افراد چه کسانی هستند؟ چه جریانهایی پشت این اعتراضات قرار دارند و چه ویژگی مشترکی آنها را در کنار یکدیگر قرار داده؟

پشت این آشوبها دو بازوی اصلی دیده میشود. این دو جریان، با وجود تفاوتهای بنیادین، منافع مشترکی پیدا کردهاند و در برخی عرصهها همزمان و در کنار یکدیگر عمل میکنند. بازوی نخست، جریان چپ افراطی است و بازوی دوم بخشی از نسل جوان خانوادههای مهاجر مسلمان است.
میخواهم دربارهٔ رابطهٔ این دو جریان صحبت کنیم. دربارهٔ پدیدهای که میتوان آن را در چارچوب مفهوم تاریخی ارتجاع سرخ و سیاه مورد بررسی قرار داد.
بیایید بحث را از جریان نخست آغاز کنیم؛ یعنی چپ افراطی. این جریان برای دهههای متمادی خود را مدافع طبیعی کارگران، زحمتکشان و طبقات فرودست فرانسه معرفی میکرد. مدعی بود که صدای مردم عادی است و از منافع آنها دفاع میکند.
اما برای شناخت تحولات سیاسی نباید تنها به شعارها و ادعاها اکتفا کنیم. باید به اعداد و ارقام و تغییر رفتار رأیدهندگان نیز توجه کنیم. مطابق نظرسنجیهای انتخاباتی، بخش قابلتوجهی از کارگران فرانسوی امروز به حزب راست رادیکال «اجتماع ملی» (Rassemblement National) رأی میدهند.
در میان کشاورزان نیز گرایش به جریانهای راست و راست افراطی تقویت شده است. این گرایش بهویژه در میان نسلهای جوان دیده میشود. کارگران و کشاورزان فرانسویتبار، که زمانی بخش مهمی از پایگاه اجتماعی جریان چپ را تشکیل میدادند، در سالهای اخیر تا حد زیادی از احزاب سنتی چپ فاصله گرفتهاند؛ این موضوع از جابهجایی مهمی در جغرافیای سیاسی فرانسه حکایت دارد. در چنین شرایطی، چپ رادیکال تلاش کرده پایگاه اجتماعی و انتخاباتی خود را بازسازی کند. یکی از گروههایی که در این بازسازی اهمیت پیدا کرده است، بخش قابلتوجهی از جامعه مسلمانان فرانسه است. در این جامعه، مسائل هویتی، مذهبی و موضوعات بینالمللی، از جمله مسئلهٔ فلسطین، در انتخابهای سیاسی نقش مهمی ایفا میکنند.
از همین منظر میتوان توجه ویژهٔ جریانهای چپ رادیکال به مسئلهٔ فلسطین و حضور پرچمهای فلسطینی در بسیاری از تجمعات آنها را درک کرد؛ این حضور حتی در اعتراضاتی دیده میشود که موضوع اصلی آنها ارتباط مستقیمی با خاورمیانه ندارد. همین مسئله دربارهٔ دفاع از حق پوشش حجاب اسلامی نیز مطرح است. بخشهایی از جریان چپ افراطی از حق پوشش حجاب اسلامی دفاع میکنند و محدودیتهای اعمالشده به نام لائیسیتهٔ فرانسوی را تعرض به آزادی مذهبی میدانند.
اما آمارهای انتخاباتی چه چیزی به ما میگویند؟ در انتخابات ریاستجمهوری سال ۲۰۲۲، بر اساس نظرسنجی مؤسسهٔ ایفوپ (IFOP)، نزدیک به ۷۰ درصد از رأیدهندگان مسلمان به ژان لوک ملانشون رأی دادند. نکتهٔ جالب آن است که ملانشون در مجموع تنها حدود ۲۲ درصد از آرای ملی را به دست آورد، درحالیکه ۷۰ درصد از رأیدهندگان مسلمان به او رأی دادند
پزوهش های دیگری، از جمله مطالعات منسوب به بنیاد نوآوری سیاسی فرانسه، معروف به فونداپل (Fondapol) و رصدخانه مهاجرت و جمعیتشناسی به تفاوت رفتار انتخاباتی گروههای مختلف جمعیتی پرداختند. در برخی از این تحلیلها مطرح شده است که افرادی که هر دو والدشان اصالت غیراروپایی دارند، چهار برابر بیش از افراد فرانسویتبار تمایل خود به رأی دادن به حزب چپ افراطی «فرانسهٔ تسلیمناپذیر» را اعلام میکنند. در مجموع این دادهها از وجود حمایت انتخاباتی قابلتوجه از چپ رادیکال در میان رأیدهندگان مسلمان حکایت دارند. به نظر میرسد سیاستمداران چپ رادیکال نیز به اهمیت این بخش از جامعه فرانسه در معادلات انتخاباتی پی بردند. اکنون اجازه دهید رابطه این جریانها را با مسئلهٔ خشونت بررسی کنیم. البته خشونت در اعتراضات سیاسی فرانسه پدیده تازهای نیست. در برخی تظاهرات، گروههایی موسوم به «بلک بلاک» یا «بلوک سیاه» ( Black bloc) حضور پیدا میکنند؛ گروههایی که به پوشیدن لباسهای سیاه، پوشاندن چهره، تخریب اموال عمومی، شکستن ویترینها و درگیری خشونتآمیز با نیروهای پلیس شناخته میشوند.

اما نکتهای که در تحلیل اعتراضات اخیر اهمیت پیدا میکند، همگرایی میان فعالان چپ فوقافراطیِ موسوم به «بلوک سیاه» و برخی جوانان مسلمانِ برخاسته از خانوادههای مهاجر است که در تخریب، غارت و آتشافروزی مشارکت داشتند. یک گروه با تکیه بر ایدئولوژی انقلابی و تجربهٔ سازماندهی اقدامات خشونتآمیز وارد میدان میشود. گروه دیگر هم با حضور پرشمار و خشم هویتی، مخالفت خود را با ارزشها و نهادهای جامعه فرانسه به رفتارهای خشونتآمیز تبدیل میکند. در چنین شرایطی ایدئولوژی انقلابی و خشم اجتماعی به هم پیوند میخورند. همانطور که اشاره کردم بازوی دوم این جریان بخشی از نسل جوانی است که از خانوادههای مهاجر مسلمان برخاسته. ممکن است از خود بپرسید چگونه جامعه فرانسه به چنین وضعیتی رسید؟ برای پاسخ دادن به این سؤال باید به تاریخ بازگردیم.
پس از جنگ جهانی دوم و بهویژه در دهههای ۱۹۶۰ و ۱۹۷۰ فرانسه برای تأمین نیروی کار مورد نیاز اقتصادِ روبهرشد خود به کشورهای شمال آفریقا روی آورد. کشورهایی که پیشتر تحت استعمار یا سلطه فرانسه قرار داشتند و به همین دلیل بخشی از مردمشان حتی بدون داشتن تحصیلات بالا تا حدی با زبان فرانسوی آشنایی داشتند. این پیوند تاریخی، زبانی و اقتصادی مهاجرت نیروی کار از شمال آفریقا به فرانسه را تسهیل میکرد. سپس در دوران ریاستجمهوری والری ژیسکاردستن، سیاست پیوستن خانوادهها به مهاجران در قالب مقررات مشخصی به رسمیت شناخته شد. سیاستی که به کارگران مهاجر واجد شرایط اجازه میداد همسر و فرزندانشان را هم به فرانسه بیاورند تا در کنار خانوادههایشان زندگی کنند. از آن زمان به بعد، جریان مهاجرت چه در دوران دولتهای راستگرا و چه چپگرا ادامه یافت و چهبسا شدت گرفت.
در طول چند دهه، میلیونها نفر از کشورهای مختلف، از جمله کشورهای مسلماننشین، وارد فرانسه شدند. امروز مسلمانان بخش قابلتوجهی از جمعیت فرانسه را تشکیل میدهند؛ سهمی که بهویژه در میان نسلهای جوان در برخی مناطق شهری واقعاً چشمگیر است، از همین روست که در تجمعات خیابانی، پرچمهای فلسطین، الجزایر و گاهی مراکش در دست برخی از این افراد دیده میشود. اما پرچم فرانسه بهندرت در دست این گروه از مهاجران مسلمان به اهتزاز درمیآید و بخشی از آنان نسبت به پرچم فرانسه چهبسا رویکردی بیاعتنا و تحقیرآمیز دارند. با این حال همین افراد اغلب حاضر نیستند حتی چند هفته در کشورهایی زندگی کنند که پرچمشان را با افتخار به اهتزاز درمیآورند. ترجیح میدهند در فرانسه بمانند. از مزایای اجتماعی دولت فرانسه بهرهمند شوند و همزمان مخالفت کموبیش آشکار خود را با ارزشهایی که فرانسه از نظر تاریخی، فرهنگی و سیاسی نمایندگی میکند به نمایش بگذارند.
اجازه دهید اکنون کمی عمیقتر به این موضوع نگاه کنیم و دربارهٔ ریشههای تمدنی و فلسفی مسئله صحبت کنیم. زیرا این مسئله فقط به ابعاد سیاسی یا اقتصادی محدود نمیشود. به سنتهای فکری، ساختارهای فرهنگی و برداشتهای متفاوت از رابطهٔ فرد با جامعه، دین و اخلاق هم مربوط میشود. این سنتها طی قرنها و در بستر تاریخ شکل گرفتهاند.
در تمدن اروپایی، طی فرایندی تاریخی و طولانی، اندیشهٔ خودآیینیِ فرد و استقلال داوری اخلاقی بر اساس عقل خودبنیاد اهمیت فزایندهای یافت. بهتدریج این تصور قدرت گرفت که انسان میتواند بدون وابستگی دائمی به نظارت یک اقتدار بیرونی رفتار خود را بر اساس عقل و وجدان اخلاقی خودش تنظیم کند. به بیان دیگر عقلانیت مستقل و وجدان اخلاقی خودبنیاد در فلسفه اروپایی جایگاه برجستهای پیدا کرد. این تحول فکری، در کنار عوامل متعدد سیاسی، اقتصادی و اجتماعی، در شکلگیری مفاهیمی مانند دموکراسی لیبرال، حقوق فردی، حاکمیت قانون و سکولاریسم و نیز لائیسیته، بهویژه در فرانسه نقش مهمی داشت. اکنون ببینیم این تحول فرهنگی چگونه شکل گرفت. میتوان چند عامل مهم را بررسی کرد.
نخست، جایگاه متون مقدس در سنت مسیحی است. کتابهای انجیل در الهیات مسیحی معمولاً بهعنوان متونی شناخته میشوند که روایت زندگی، سخنان و تعالیم عیسی مسیح را در اختیار مؤمنان مسیحی قرار میدهند. این متون به چهار نفر به نامهای متی، مرقس، لوقا و یوحنا منسوباند که هر کدام روایت خود را از زندگی، سخنان و تعالیم عیسی مسیح ارائه میکنند. بنابراین از همان آغاز، امکان تفسیر، میانجیگری انسانی و فاصلهگیری انتقادی از متن مقدس وجود داشت. انجیل یک مجموعه قوانین جامع و تغییرناپذیر نبود که بخواهد تمام جنبههای زندگی مسیحیان را اداره کند.
بعدها در دوران رنسانس و بهویژه با ظهور اصلاحات دینی، مارتین لوتر با قاطعیت از این اندیشه دفاع کرد که هر فرد باید بتواند کتاب مقدس را شخصاً به زبان خود بخواند و متن مقدس را همانطور که میفهمد تعبیر و تفسیر کند. لوتر در برابر اقتدار کلیسا اصل بررسی آزادانه را مطرح کرد. بنابراین کشیشان دیگر انحصار حقیقت را در اختیار نداشتند. هر فرد مسیحی مسئول بود که خودش بهتنهایی درباره آیات کتاب مقدس فکر کند. در این مسیر طولانی، فلسفهٔ اروپایی بهتدریج پرسش بنیادینی را مطرح کرد. آیا انسان برای تشخیص خیر و شر ضرورتاً به فرمان یک اقتدار بیرونی نیاز دارد؟ یا عقل انسان میتواند خودش مبنای قانون اخلاقی قرار گیرد؟
این پرسش در قرن هجدهم، در فلسفهٔ امانوئل کانت، صورتبندی فلسفی یافت. کانت در فلسفه اخلاقِ خود با قاطعیت از خودآیینیِ عقل عملی دفاع میکند. از نظر کانت، قانون اخلاقی نباید صرفاً از بیرون بر انسان تحمیل شود؛ بلکه عقل عملی انسان باید بتواند خودش اعتبار اخلاقی را تشخیص دهد. کانت معتقد بود انسان زمانی از سر وظیفه اخلاقی عمل میکند که انگیزهٔ اصلی رفتارش نه ترس از مجازات باشد، نه امید به پاداش و نه صرفاً اطاعت از دستور دیگران؛ بلکه باید از روی احترام به قانون اخلاقیای که از عقل خودبنیاد سرچشمه میگیرد. به بیان دیگر، هر کس باید با عقل خود ضرورت امر اخلاقی را درک کند و به قانون اخلاقی متعهد باشد.
البته منظور کانت این نیست که هر کسی میتواند هر قانون اخلاقی را که دوست دارد برای خودش وضع کند. قانون اخلاقی باید اعتبار عام داشته باشد؛ یعنی انسان باید بتواند قاعده رفتار خود را نه فقط برای خودش بلکه برای همهٔ موجودات عاقل معتبر بداند.
برای روشنشدن موضوع فرض کنید فردی در جریان اعتراضات خیابانی تصمیم میگیرد شیشه یک مغازه را بشکند یا اموال عمومی را تخریب کند. از نگاه کانت، این فرد باید از خود بپرسد: آیا میتوانم بپذیرم که همه مردم هرگاه از شرایط سیاسی و اجتماعی ناراضی بودند، حق داشته باشند اموال دیگران را تخریب کنند؟
اگر چنین رفتاری به یک قانون عمومی تبدیل شود، چه بر سر امنیت، مالکیت و حقوق افراد جامعه میآید؟ در اینجاست که به یکی از مهمترین اصول فلسفه اخلاق کانت میرسیم." امر مطلق" کانت بر این اصل تأکید دارد که انسان باید تنها مطابق قاعدهای عمل کند که بتواند همزمان اراده کند که به قانونی عام و جهانشمول تبدیل شود.
به این ترتیب اخلاق در فلسفهٔ کانت بر عقل خودآیین یا عقل خودبنیاد استوار است، نه بر فرمان یک مرجع بیرونی. این اندیشه نقش برجستهای در شکلگیری و تحول تمدن مدرن اروپایی ایفا کرد و بهتدریج به تقویت نوعی خویشتنداری و خودکنترلی مبتنی بر عقل و وجدان فردی منتهی شد. این ویژگی یکی از پیششرطهای فرهنگی مهم برای شکلگیری و تداوم دموکراسیهای لیبرال محسوب میشود. چرا که در چنین نظامهایی انسان باید بتواند حتی در غیاب نظارت و اجبار بیرونی به حقوق دیگران احترام بگذارد و رفتار خود را بر اساس اصول اخلاقی تنظیم کند.
اما متأسفانه در تمدن اسلامی این تحول به این شکل رخ نداد. در اسلام قرآن بهعنوان وحی مستقیم الهی در نظر گرفته میشود. در این دیدگاه، قرآن معجزهای جاودانه، تغییرناپذیر و تقلیدناپذیر تلقی میشود و هر آیهٔ آن عین کلام خداوند دانسته میشود. بر اساس این دیدگاه، مؤمنان باید همواره، حتی در کوچکترین جزئیات، از قرآن پیروی کنند. در این روایت، مسیحیان امکان فاصلهگیری انتقادی از متن انجیل را داشتهاند، اما مسلمانان هرگز چنین حقی نسبت به قرآن نداشتهاند.
در سراسر تاریخ اسلام، مراجع دینی، از علما و امامان گرفته تا فقها، احکام قرآن را تفسیر میکردند و بر اجرای شریعت در جامعه نظارت داشتند.بر این اساس، از مسلمانان همواره خواسته میشد که رفتار و شیوهٔ زندگی خود را با هنجارهای اخلاقی، اجتماعی، حقوقی و سیاسی که اسلام به واسطه قرآن تجویز کرده است، هماهنگ کنند. نه آنکه به شکلی مستقل و خودآیین بر اساس عقل خودبنیاد جامعه مطلوب خودشان را بسازند.
البته جرقههایی از فلسفه عقلگرایی و دورههایی از گشایش فکری در تاریخ اسلام هم وجود داشته است؛ اما گرایش غالب تبعیت از وحی قرآنی بوده که کامل و نهایی تلقی میشده است.
نتیجه این شد که وجدان اخلاقی مبتنی بر عقل خودبنیاد و توانایی فرد برای خویشتنداری مستقل از چارچوب مذهبی، به همان شیوهای که در تمدن اروپایی شکل گرفته بود، در جوامع مسلمان توسعه پیدا نکرد.
به یاد دارم در دورانی که بیشتر دربارهٔ خداناباوری یا آتئیسم (Atheism) صحبت میکردم، بعضی از دوستان مسلمان با نوعی کنجکاوی و صداقت بیغرض این پرسش را مطرح میکردند که اگر کسی خداناباور و بیدین باشد چه چیزی میتواند مانع از آن شود که فرد مثلاً مرتکب زنای با محارم شود یا اموال دیگران را غارت کند؟ همین سؤال بهتنهایی نکات زیادی را درباره نوع نگاه اسلام به مسئله اخلاق آشکار میکند. نشان میدهد که از نگاه بخش قابلتوجهی از مسلمانان اخلاق همچنان به شدت به چارچوب بیرونی وابسته است؛ به چارچوب مذهب و به قدرتی متعالی که به اعمال انسان نظارت میکند، مجازات میکند و پاداش میدهد. تصور وجود یک وجدان درونی کاملاً عقلانی که بتواند حتی در غیاب خدا خود را به رعایت اصول اخلاقی ملزم بداند در سنت اسلامی امری بیگانه و گاهی غیرقابلفهم به نظر میرسد.
این یکی از دلایلی است که توضیح میدهد چرا شرایط فرهنگی لازم برای شکلگیری یک دموکراسی لیبرال باثبات در اغلب کشورهای مسلمان وجود ندارد و اکثر قریب به اتفاق کشورهای مسلمان همچنان تحت حکومت رژیمهای اقتدارگرا قرار دارند.

اکنون به فرانسهٔ امروز بازگردیم. چپ افراطی در فرانسه به نیروی سیاسی تبدیل شده که در جامعه سنتی اروپا بیش از پیش منزوی شده است. اعتبار خود را نزد کارگران، کشاورزان و بخشی از طبقات فرودست فرانسویتبار از دست داده است و برای بقای سیاسی خود به جامعهٔ مسلمانان، بهویژه نسل جوان خانوادههای مسلمان مهاجر، متوسل شده است.
این دو جریان یعنی چپ افراطی و بخش بزرگی از مسلمانان مهاجر دشمن مشترکی دارند: مخالفت با نظم نوین لیبرال غربی و دشمنی با ارزشهای ملیگرایانه فرانسوی. اینها ویژگیهای مشترک هر دو گروهاند و بر همین اساس توانستهاند با یکدیگر متحد شوند. در تعبیر «ارتجاع سرخ و سیاه»، بخش سرخ، ایدئولوژی و شبکههای فعالان سیاسی و مشروعیتبخشی روشنفکرانه را فراهم میکند؛ بخش سیاه نیز انبوه جمعیت، انرژی هویتی و گاه خشونت را به همراه میآورد.
این همان پدیدهای است که شادروان محمدرضا پهلوی سالها پیش از انقلاب اسلامی آن را شناسایی کرده بود. او از ارتجاع سرخ و سیاه صحبت میکرد. اتحاد نامتجانس کمونیسم و اسلامگرایی.
در آن زمان، کمتر کسی هشدارهای شاه را آنطور که باید و شاید جدی گرفت و در انقلاب ۱۳۵۷ نتیجهٔ آن را دیدیم. چپها دست در دست اسلامگرایان، ایران را به سوی ویرانی، به سوی حکومت دینی و به سوی دههها سرکوب و فلاکت بردند.
امروز همان پدیده گویا در فرانسه در حال وقوع است. آرمان یک دموکراسی میانهرو در کشوری که زادگاه آزادی، دموکراسی، حقوق بشر و حقوق شهروندی بود ممکن است در آیندهای نهچندان دور به یک امر دستنیافتنی تبدیل شود. در چنین شرایطی برای مهار جریانهایی که ارزشهای فرهنگی و سیاسیشان با اصول بنیادین عصر روشنگری در تعارض است، ممکن است دولت فرانسه بهتدریج خود را در موقعیتی ببیند که برای حفظ نظم و ثبات جامعه راهی جز حرکت به سوی نوعی اقتدارگرایی پیش روی خود نداشته باشد. در غیر این صورت فرانسه با وجود تمام ثروت فرهنگی و تاریخیاش بهتدریج ناپدید خواهد شد.
این فرایند، نهلزوماً در هیاهوی یک انقلاب بزرگ، بلکه بهآرامی و بر اثر فرسایش، جایگزینی جمعیتی و جایگزینی فرهنگی رخ خواهد داد.