ویرگول
ورودثبت نام
فریدون شیخ‌ مومنی
فریدون شیخ‌ مومنی
فریدون شیخ‌ مومنی
فریدون شیخ‌ مومنی
خواندن ۲۳ دقیقه·۲۲ روز پیش

منشور کوروش بزرگ و تناقض اخلاقی نهادهای بین‌المللی؛ از کرامت انسانی تا مصلحت سیاسی

بازسازی هنری چهرهٔ کوروش بزرگ
بازسازی هنری چهرهٔ کوروش بزرگ

چکیده

استوانهٔ کوروش، اثر باستانی متعلق به سدهٔ ششم پیش از میلاد، در دهه‌های اخیر به یکی از نمادهای شناخته‌شدهٔ مدارا، همزیستی فرهنگی و احترام به باورهای دینی تبدیل شده است. این جایگاه نمادین، به‌ویژه در گفتمان سیاسی معاصر و در مناسبات فرهنگی بین‌المللی، پرسش‌هایی دربارهٔ نسبت میان میراث تاریخی، حقوق بشر و مشروعیت سیاسی پدید آورده است. تصویب قطعنامه‌ای دربارهٔ استوانهٔ کوروش در چهل‌وسومین کنفرانس عمومی یونسکو در سال ۲۰۲۵ و برگزاری نشستی در مقر این سازمان در پاریس در اول ژوئن ۲۰۲۶، بار دیگر ضرورت بررسی انتقادی این موضوع را برجسته کرده است.

مقالهٔ حاضر با رویکردی تاریخی، انتقادی و اخلاقی، سه مسئله را بررسی می‌کند:

  • نخست، محتوای تاریخی استوانه و حدود اعتبار تفسیر آن به‌عنوان منشور حقوق بشر؛

  • دوم، چگونگی تبدیل یک اثر باستانی به نمادی در گفتمان سیاسی معاصر؛

  • سوم، فاصلهٔ احتمالی میان ارزش‌های اعلام‌شدهٔ نهادهای بین‌المللی و نحوهٔ مواجههٔ آن‌ها با مسائل واقعی حقوق بشر.

در این چارچوب، ضمن بررسی اسناد رسمی مربوط به نشست یونسکو، از یکسان‌گرفتن برگزاری رویداد با تأیید همهٔ ادعاهای مطرح‌شده در آن پرهیز می‌شود. همچنین، تجربهٔ عضویت ایران در کمیسیون مقام زن سازمان ملل و سپس پایان‌دادن به عضویت آن کشور در این کمیسیون در سال ۲۰۲۲، به‌عنوان نمونه‌ای برای بررسی پیچیدگی رابطهٔ میان دیپلماسی چندجانبه و مسئولیت حقوق بشری مطرح می‌شود.

نتیجهٔ مقاله آن است که ارزش نمادین استوانهٔ کوروش می‌تواند موضوعی معتبر برای گفت‌وگوی فرهنگی باشد، اما تبدیل این نماد به معیاری برای سنجش حقوق بشر امروز، مستلزم تمایز میان شواهد تاریخی، بازخوانی سیاسی و معیارهای حقوقی معاصر است. به همین ترتیب، اعتبار اخلاقی نهادهای بین‌المللی نه صرفاً از زبان قطعنامه‌ها و مراسم، بلکه از میزان پایبندی آن‌ها به اصول اعلام‌شده، شفافیت در تصمیم‌گیری و پاسخ‌گویی در برابر نقض حقوق انسان‌ها تأثیر می‌پذیرد.

واژگان کلیدی: کوروش بزرگ، استوانهٔ کوروش، یونسکو، حقوق بشر، مشروعیت سیاسی، دیپلماسی بین‌المللی، حافظهٔ جمعی، اخلاق سیاسی

۱. مقدمه: از میراث تاریخی تا مسئولیت اخلاقی

در تاریخ سیاسی انسان، برخی شخصیت‌ها و آثار تاریخی از محدودهٔ زمان و مکان پیدایش خود فراتر رفته و به نمادهایی برای ارزش‌های مورد مناقشه در دوره‌های بعد تبدیل شده‌اند. کوروش بزرگ، بنیان‌گذار شاهنشاهی هخامنشی، و منشور کورش بزرگ از نمونه‌های برجستهٔ این فرایندند.

حدود ۲۵۰۰ سال پیش، زمانی که بسیاری از فاتحان جهان شهرها را به آتش می‌کشیدند، ملت‌ها را به تبعید می‌فرستادند و آیین‌ها و نمادهای دینی اقوام مغلوب را از میان می‌بردند، مردی از فلات ایران وارد بابل شد که شیوه‌ای متفاوت از فرمانروایی را در پیش گرفت.

سال ۵۳۹ پیش از میلاد بود. کوروش بزرگ، بنیان‌گذار شاهنشاهی هخامنشی، بابل را فتح کرده بود؛ شهری که یکی از مهم‌ترین مراکز سیاسی، اقتصادی و فرهنگی جهان باستان به شمار می‌رفت.

دهه‌ها پیش از ورود کوروش به بابل، پادشاهان بابلی به سرزمین یهودا حمله کرده بودند. اورشلیم را تصرف کرده و معبد آن را ویران ساخته بودند. گروه‌هایی از مردم یهودا نیز به بابل تبعید شده بودند؛ رویدادی که در حافظه تاریخی یهودیان به یکی از تلخ‌ترین تجربه‌های جمعی آنان تبدیل شد.

این واقعه برای یهودیان صرفاً شکست در یک جنگ نبود. آنان بخشی از سرزمین و استقلال سیاسی خود را از دست داده بودند، معبدشان ویران شده بود و شماری از نخبگان و رهبرانشان در تبعید زندگی می‌کردند. گذشت زمان، امید بازگشت به سرزمین مادری را برای بسیاری از آنان به آرزویی دوردست تبدیل کرده بود. اما فتح بابل به دست کوروش، شرایط سیاسی منطقه را تغییر داد.

بر اساس روایت‌های کتاب مقدس، کوروش به بازگشت تبعیدیان یهودی به اورشلیم اجازه داد و از بازسازی معبد آنان حمایت کرد. این اقدامات در چارچوب سیاست گسترده‌تر او برای بازگرداندن برخی از گروه‌های تبعیدی به سرزمین‌هایشان و احیای شماری از معابد و آیین‌های محلی قابل بررسی است. برای یهودیانی که تجربه تبعید و ویرانی معبد را پشت سر گذاشته بودند، این تحول اهمیتی تاریخی داشت.

به همین دلیل، نام کوروش در حافظه دینی و تاریخی یهودیان جایگاهی ویژه یافت. در کتاب اشعیا، به‌ویژه فصل چهل‌وپنجم، از او با عنوان «مسیح» یا «مسح‌شدهٔ خداوند» یاد شده است؛ عنوانی که در این بافت به معنای برگزیده و مأمور خداوند است و کاربرد آن درباره پادشاهی غیر یهودی، از ویژگی‌های قابل توجه این روایت به شمار می‌رود.

با‌ این‌حال، اهمیت کوروش را نباید تنها به رفتار او با یهودیان محدود کرد. آنچه در بررسی تاریخی فرمانروایی او اهمیت دارد، شیوه اداره سرزمین‌های گوناگون و نحوه مواجهه حکومت هخامنشی با سنت‌های دینی و فرهنگی مردمان تحت سلطه آن است.

پرسش اصلی این مقاله صرفاً آن نیست که آیا کوروش را می‌توان شخصیتی مداراگر دانست؟

پرسش بنیادی‌تر این است که:

  • چگونه یک اثر باستانی به نمادی جهانی برای حقوق بشر تبدیل می‌شود و نهادهای بین‌المللی در استفاده از چنین نمادهایی چه مسئولیت تاریخی و اخلاقی دارند؟

این پرسش با برگزاری نشست «بنیان‌های حقوق بشر مدرن و تنوع فرهنگی در اعلامیهٔ کوروش بزرگ» در مقر یونسکو در پاریس، در اول ژوئن ۲۰۲۶، اهمیت تازه‌ای یافته است.

اهمیت موضوع در این است که گفت‌وگو دربارهٔ میراث تاریخی، هنگامی که با زبان حقوق بشر همراه می‌شود، نمی‌تواند صرفاً در سطح نمادها باقی بماند. اگر کرامت انسان و احترام به تنوع فرهنگی ارزش‌هایی جهان‌شمول معرفی می‌شوند، باید پرسید این ارزش‌ها در مواجهه با انسان‌های زنده، به‌ویژه کسانی که از نقض حقوق خود آسیب دیده‌اند، چگونه به معیار عمل تبدیل می‌شوند؟

«منشور کوروش؛ سندی به خط میخی اکدی از دوران فتح بابل در سال ۵۳۹ پیش از میلاد که از جمله، بازگرداندن برخی پیکره‌های دینی و بازگشت گروه‌هایی از تبعیدیان را روایت می‌کند.» منبع معرفی: مجموعهٔ موزه بریتانیا⁠.
«منشور کوروش؛ سندی به خط میخی اکدی از دوران فتح بابل در سال ۵۳۹ پیش از میلاد که از جمله، بازگرداندن برخی پیکره‌های دینی و بازگشت گروه‌هایی از تبعیدیان را روایت می‌کند.» منبع معرفی: مجموعهٔ موزه بریتانیا⁠.

۲- منشور کوروش بزرگ، از اثر باستانی تا نماد سیاسی معاصر

آثار تاریخی تنها تاریخ ساخت و کشف آن‌ها نیست؛ تاریخ استفاده و بازتفسیر آن‌ها نیز هست. استوانهٔ کوروش در دوران معاصر، به‌ویژه از سدهٔ بیستم به بعد، در گفتمان هویت ملی ایران و گفت‌وگوهای بین‌المللی دربارهٔ مدارا و تنوع فرهنگی جایگاه برجسته‌ای یافته است.

منشور کورش بزرگ که پس از فتح بابل به زبان اکدی و با خط میخی بر استوانه‌ای گِلی نوشته شد، بخشی از این تاریخ را بازتاب می‌دهد. در متن آن، از بازگرداندن پیکره‌های برخی خدایان به پرستشگاه‌هایشان، مرمت معابد و بازگشت گروه‌هایی از تبعیدیان سخن گفته می‌شود. البته نام یهودیان در خود استوانه نیامده است و اطلاعات مربوط به بازگشت آنان به اورشلیم عمدتاً از منابع کتاب مقدس به دست می‌آید.

این تمایز از نظر تاریخی مهم است؛ زیرا میان آنچه یک سند باستانی مستقیماً بیان می‌کند و آنچه از مقایسه آن با منابع دیگر استنباط می‌شود، تفاوت وجود دارد.

با وجود این ملاحظه، سیاست بازگرداندن برخی از گروه‌های تبعیدی و احیای آیین‌های محلی را می‌توان یکی از جنبه‌های مهم فرمانروایی کوروش دانست. او برای اداره سرزمینی گسترده و متنوع، صرفاً بر یکسان‌سازی اجباری فرهنگی تکیه نکرد و در مواردی، استمرار سنت‌های محلی را به رسمیت شناخت.

این رویکرد، افزون بر اهمیت انسانی و فرهنگی، می‌توانست کارکردی سیاسی نیز داشته باشد. احترام به نهادهای دینی و سنت‌های بومی، جلب همکاری نخبگان محلی و کاهش مقاومت مردمان سرزمین‌های فتح‌شده را تسهیل کند. ازاین‌رو، برای فهم سیاست کوروش باید هم پیامدهای آن برای مردمان مغلوب را در نظر گرفت و هم ضرورت‌های حکمرانی در جهان باستان را.

منشور کوروش را نمی‌توان بی‌واسطه معادل اعلامیه‌های مدرن حقوق بشر دانست. مفاهیمی چون برابری حقوقی همه انسان‌ها، آزادی‌های فردی و سازوکارهای امروزی حمایت از حقوق بشر، در جهان باستان به شکل کنونی وجود نداشتند. بااین‌همه، بازخوانی میراث کوروش همچنان می‌تواند زمینه‌ای برای اندیشیدن درباره رابطه قدرت سیاسی با تنوع فرهنگی، آزادی دینی و کرامت انسان فراهم آورد.

شاید یکی از دلایل ماندگاری نام کوروش در حافظه تاریخی ملت‌های گوناگون نیز همین باشد: او تنها به‌عنوان فاتحی بزرگ به یاد آورده نمی‌شود، بلکه در روایت‌های تاریخی و دینی، فرمانروایی است که در برخی موقعیت‌ها، به‌جای نابودی کامل سنت‌های مردمان مغلوب، امکان تداوم آن‌ها را فراهم کرد.

اما این میراث تاریخی، ما را به پرسشی درباره زمانه خودمان می‌رساند:

آیا بزرگداشت نمادهای تاریخیِ مرتبط با رواداری و کرامت انسانی، بدون توجه به وضعیت واقعی این ارزش‌ها در جهان امروز، می‌تواند معنای اخلاقی کامل خود را حفظ کند؟

«یونسکو؛ نهادی بین‌المللی در حوزه آموزش، علم و فرهنگ که عملکرد آن، مانند دیگر نهادهای جهانی، می‌تواند موضوع ارزیابی و نقد عمومی قرار گیرد.»
«یونسکو؛ نهادی بین‌المللی در حوزه آموزش، علم و فرهنگ که عملکرد آن، مانند دیگر نهادهای جهانی، می‌تواند موضوع ارزیابی و نقد عمومی قرار گیرد.»

۳- قطعنامهٔ کنفرانس عمومی یونسکو در سال ۲۰۲۵ و نشست پاریس در سال ۲۰۲۶

۱-۳- قطعنامهٔ کجنفرانس عمومی یونسکو در سال ۲۰۲۵

در چهل‌وسومین نشست کنفرانس عمومی یونسکو که از ۳۰ اکتبر تا ۱۳ نوامبر ۲۰۲۵ برگزار شد، موضوع استوانهٔ کوروش در دستور کار قرار گرفت و‌در ۶ نوامبر ۲۰۲۵، کنفرانس عمومی یونسکو قطعنامه‌ای با عنوان زیر تصویب کرد:

«منشور کوروش: یکی از نخستین منشورهای حقوق بشر و تنوع فرهنگی».

این موضوع در صورت‌جلسهٔ رسمی کنفرانس عمومی نیز ثبت شده است. در آن گزارش آمده که موضوع به پیشنهاد ایران، عراق و تاجیکستان مطرح شد، پیش‌نویس قطعنامه پس از اصلاح تصویب شد و سپس ۱۶ کشور عضو اظهارات حمایتی بیان کردند. صورت‌جلسهٔ رسمی نشست سیزدهم نشان می‌دهد که موضوع با عنوان «استوانهٔ کوروش، منشوری آغازین در زمینهٔ حقوق بشر و تنوع فرهنگی» بررسی شد. در گزارش رسمی، به اهمیت استوانه برای موضوعاتی چون حقوق بشر، منع تبعیض، مدارا، تنوع فرهنگی و تفاهم میان‌فرهنگی اشاره شده است

۲-۳- نشست یونسکو دربارهٔ منشور کوروش و مسئلهٔ حقوق بشر

در اول ژوئن ( June) ۲۰۲۶، نشستی با عنوان «بنیان‌های حقوق بشر مدرن و تنوع فرهنگی در اعلامیهٔ کوروش بزرگ» در مقر یونسکو در پاریس برگزار شد. صفحهٔ این رویداد در سامانهٔ رسمی سازمان ملل، زمان و محل نشست را تأیید می‌کند. بر اساس گزارش وزارت امور خارجهٔ تاجیکستان، نمایندگان کشورهای عضو، پژوهشگران و کارشناسان در آن حضور داشتند. بااین‌حال، در صفحهٔ رسمی بررسی‌شده، فهرست اسامی شرکت‌کنندگان و متن سخنرانی‌ها منتشر نشده است؛ ازاین‌رو، نسبت‌دادن دیدگاه‌های مشخص به افراد یا سازمان یونسکو، بدون دستیابی به اسناد تکمیلی، موجه نیست.

این نشست در ادامهٔ تصمیمی برگزار شد که پیش‌تر، در نوامبر ۲۰۲۵، در چهل‌وسومین نشست کنفرانس عمومی یونسکو اتخاذ شده بود.

بااین‌همه، تصویب چنین قطعنامه‌ای را نباید با اثبات این گزاره یکسان دانست که استوانهٔ کوروش، به معنای دقیق و امروزی، منشور حقوق بشر بوده است. ارزیابی تاریخی این اثر مستلزم توجه به بافت سیاسی و دینی بابل در روزگار کوروش، زبان و ساختار کتیبه، و تفاوت میان مفاهیم مشروعیت پادشاهی در جهان باستان و اصول حقوق بشر در دوران معاصر است.

ازاین‌رو، اهمیت این رویداد را می‌توان در دو سطح بررسی کرد:

  • نخست، بازتاب ارزش نمادین استوانهٔ کوروش در گفت‌وگوهای بین‌المللی دربارهٔ مدارا و تنوع فرهنگی؛

  • دوم، ضرورت بررسی انتقادی فاصلهٔ میان تفسیرهای معاصر از این اثر و شواهد تاریخی موجود. این تفکیک، امکان ارزیابی علمی موضوع را فراهم می‌کند، بی‌آنکه اهمیت تاریخی کوروش یا ارزش امروزی گفت‌وگو دربارهٔ میراث فرهنگی نادیده گرفته شود.

نمایشی از تنوع قومی و فرهنگی شاهنشاهی هخامنشی در هنر درباری؛ نقوشی که بازنمایی نمادین مردمان گوناگون در ساختار سیاسی آن دوران را نشان می‌دهند.» منبع تصویر: ویکی‌مدیا کامنز⁠.
نمایشی از تنوع قومی و فرهنگی شاهنشاهی هخامنشی در هنر درباری؛ نقوشی که بازنمایی نمادین مردمان گوناگون در ساختار سیاسی آن دوران را نشان می‌دهند.» منبع تصویر: ویکی‌مدیا کامنز⁠.

۴- از میراث کوروش بزرگ تا تناقض‌های جهان امروز

اگر منشور کوروش را نمادی تاریخی از تسامح دینی، احترام به سنت‌های فرهنگی و بازگرداندن برخی از تبعیدیان به سرزمین‌هایشان بدانیم، بزرگداشت آن باید فرصتی برای گفت‌وگو درباره ارزش‌هایی باشد که این سند در حافظه معاصر نمایندگی می‌کند.

در چنین شرایطی، این پرسش مطرح می‌شود که :

چه کسانی باید در مراسم بزرگداشت این میراث حضور داشته باشند و معیار دعوت از آنان چیست؟

آیا حضور نمایندگان رسمی دولت‌ها به‌تنهایی برای تحقق هدف چنین مراسمی کافی است، یا باید صدای شهروندان، کنشگران مدنی و کسانی را نیز شنید که در جامعه خود برای آزادی و کرامت انسانی تلاش می‌کنند؟

این پرسش هنگامی اهمیت بیشتری پیدا می‌کند که میان ارزش‌های مورد تجلیل در یک مراسم و عملکرد برخی از دولت‌های حاضر در آن، تعارضی آشکار یا دست‌کم ادعاشده وجود داشته باشد.

در ارتباط با ایران، این مسئله ابعاد ویژه‌ای دارد. گروهی بسیار وسیعی از ایرانیان معتقدند که سیاست‌های جمهوری اسلامی در حوزه آزادی‌های مدنی، حقوق زنان، آزادی بیان و مواجهه با اعتراضات، با ارزش‌هایی که امروز به منشور کوروش نسبت داده می‌شود، ناسازگار است. آنان همچنین بر این باورند که هویت تاریخی ایران، از جمله میراث هخامنشی، پاسارگاد و تخت جمشید، باید مستقل از تعلقات دینی و ایدئولوژیک حکومت‌ها مورد توجه قرار گیرد.

از نگاه این منتقدان، اگر مراسمی با هدف بزرگداشت منشور کوروش برگزار شود، اما صدای خانواده‌های دادخواه، قربانیان سرکوب، زندانیان سیاسی و نمایندگان جامعه مدنی ایران در آن بازتاب نیابد، میان پیام اخلاقی مراسم و شیوه برگزاری آن فاصله‌ای معنادار ایجاد می‌شود.

البته برای داوری درباره یک مراسم مشخص، باید اطلاعات دقیق مربوط به برگزارکننده، هدف برنامه، فهرست مدعوین و نقش هر یک از نهادهای مشارکت‌کننده بررسی شود. صرف حضور نمایندگان رسمی یک دولت، به‌تنهایی اثبات نمی‌کند که برگزارکنندگان تمام سیاست‌های آن دولت را تأیید کرده‌اند. بااین‌حال، این واقعیت نیز پابرجاست که انتخاب مدعوین و نحوه بازنمایی قربانیان و منتقدان می‌تواند بر اعتبار اخلاقی یک رویداد فرهنگی تأثیر بگذارد.

پرسش اصلی این است:

اگر قرار باشد روح میراث کوروش در یک مراسم فرهنگی بازتاب یابد، آیا نباید در کنار نمایندگان دولت‌ها، فضایی واقعی برای شنیدن صدای مردمی فراهم شود که خود را محروم از آزادی، حق انتخاب یا امنیت می‌دانند؟

اگر بتوانیم کوروش را در چنین مراسمی تصور کنیم، شاید پرسش مهم‌تر از آنکه او در کنار چه کسانی می‌ایستاد، این باشد که:

آیا تصمیم‌ها و مناسبات آن مراسم، با ارزش‌هایی که به نام کوروش بزرگ گرامی داشته می‌شوند، سازگاری دارند یا خیر؟

مسئله فقط تجلیل از یک استوانه گِلی باستانی نیست؛ مسئله نسبت میان میراث تاریخی و مسئولیت اخلاقی در جهان امروز است.

۵- هنگامی که ارزش‌های جهان‌شمول با ملاحظات سیاسی روبه‌رو می‌شوند

این پرسش که آیا تصمیم‌ها و مناسبات آن مراسم، با ارزش‌هایی که به نام کوروش بزرگ گرامی داشته می‌شوند، سازگاری دارند یا خیر؟ تنها به یونسکو محدود نمی‌شود. سازمان ملل متحد و دیگر نهادهای بین‌المللی نیز بارها با مسئله‌ای بنیادین روبه‌رو بوده‌اند:

چگونه می‌توان از حقوق جهان‌شمول انسان‌ها دفاع کرد، درحالی‌که بخش عمده ساختار و سازوکار تصمیم‌گیری این نهادها بر همکاری و مذاکره با دولت‌ها استوار است؟

نمونه‌ای که در این زمینه شایسته بررسی است، انتخاب جمهوری اسلامی ایران به عضویت کمیسیون مقام زن سازمان ملل متحد است. ایران در سال ۲۰۲۱ برای دوره‌ای چهار‌ساله، از سال ۲۰۲۲ تا ۲۰۲۶، به عضویت این کمیسیون انتخاب شد. پس از اعتراضات سال ۱۴۰۱ و انتقادهای گسترده بین‌المللی از برخورد حکومت با معترضان و وضعیت حقوق زنان، شورای اقتصادی و اجتماعی سازمان ملل در ۱۴ دسامبر ۲۰۲۲ با ۲۹ رأی موافق، ۸ رأی مخالف و ۱۶ رأی ممتنع، به پایان دادن به عضویت ایران در این کمیسیون برای باقی‌مانده دوره رأی داد.

اهمیت این رویداد تنها به تصمیم نهایی محدود نمی‌شود؛ بلکه پرسش درباره چگونگی انتخاب اولیه نیز اهمیت دارد.

چگونه ممکن است دولتی که سیاست‌هایش در زمینه حقوق زنان با انتقادهای گسترده داخلی و بین‌المللی روبه‌روست، به عضویت نهادی انتخاب شود که مأموریت آن پیشبرد برابری جنسیتی و توانمندسازی زنان است؟

برای فهم این اتفاق، باید به ساختار تصمیم‌گیری سازمان ملل نیز توجه کرد. عضویت در کمیسیون مقام زن از طریق انتخاب اعضا در شورای اقتصادی و اجتماعی صورت می‌گیرد؛ فرایندی که در آن دولت‌ها به یکدیگر رأی می‌دهند. در چنین ساختاری، معیارهای منطقه‌ای، ملاحظات دیپلماتیک، ائتلاف‌های سیاسی و رقابت میان دولت‌ها می‌توانند در کنار ارزیابی عملکرد حقوق بشری کشورها نقش داشته باشند.

این سازوکار لزوماً به معنای آن نیست که همه اعضا از سیاست‌های داخلی یکدیگر حمایت می‌کنند؛ اما نشان می‌دهد که عضویت در نهادهای بین‌المللی همیشه حاصل ارزیابی اخلاقی و حقوق بشریِ مستقل از ملاحظات سیاسی نیست.

بااین‌حال، پرسشی انتقادی همچنان باقی می‌ماند:

اگر معیارهای مربوط به حقوق زنان در انتخاب اعضا اهمیت دارند، این معیارها چگونه و با چه میزان انسجام اعمال می‌شوند؟

چرا ارزیابی‌های سیاسی و دیپلماتیک گاهی بر نگرانی‌های حقوق بشری غلبه می‌کنند؟

چه سازوکاری می‌تواند مانع از آن شود که اعتبار یک نهاد بین‌المللی به تصمیم‌های ناسازگار با مأموریت اعلام‌شده آن آسیب ببیند؟

برکناری ایران از کمیسیون مقام زن پس از اعتراضات سال ۱۴۰۱ نشان داد که تصمیم‌های این نهادها می‌توانند در واکنش به فشارهای سیاسی، اعتراض‌های مدنی و تحولات حقوق بشری تغییر کنند. اما این تحول، پرسش مربوط به انتخاب اولیه را از میان نمی‌برد.

مشکل را نمی‌توان صرفاً به یک رأی‌گیری یا تصمیم اداری تقلیل داد. موضوع، رابطه پیچیده میان آرمان‌های اخلاقی و ساختار سیاسی نهادهای بین‌المللی است.

این نهادها از آزادی، عدالت، برابری و کرامت انسانی سخن می‌گویند؛ اما برای اجرای تصمیم‌های خود به همکاری دولت‌هاي ناقض حفوق بشر، حمایت اعضا و موازنه‌های سیاسی وابسته‌اند. در نتیجه، ممکن است میان اصول اعلام‌شده و تصمیم‌های عملی آن‌ها فاصله ایجاد شود.

هنگامی که چنین فاصله‌ای تکرار می‌شود، اعتماد عمومی آسیب می‌بیند. مردم ممکن است به این نتیجه برسند که ارزش‌های حقوق بشری در بیانیه‌ها جایگاه برجسته‌ای دارند، اما هنگام تصمیم‌گیری، منافع سیاسی و ملاحظات دیپلماتیک بر آن‌ها مقدم می‌شوند.

این برداشت، به‌ویژه برای کسانی که خود را قربانی نقض حقوق می‌دانند، می‌تواند تلخ و ناامیدکننده باشد. آنان می‌پرسند:

اگر نهادهای بین‌المللی از حقوق جهان‌شمول دفاع می‌کنند، چرا صدای کسانی که این حقوق از آنان سلب شده است، همیشه در مرکز توجه قرار ندارد؟

۶- دولت‌ها، ملت‌ها و مسئله نمایندگی

یکی از دشواری‌های بنیادین سیاست بین‌الملل، تمایز میان دولت‌ها و ملت‌هاست. دولت‌ها از نظر حقوق بین‌الملل نمایندگی رسمی کشورها را بر عهده دارند؛ اما این نمایندگی رسمی لزوماً به معنای رضایت همه شهروندان از سیاست‌های حکومت یا تأیید عملکرد آن نیست.

در بسیاری از کشورها، شهروندان ممکن است با حکومت خود اختلافی عمیق داشته باشند، بااین‌حال دولت آن کشور همچنان در مجامع بین‌المللی نماینده رسمی کشور محسوب شود. این مسئله، از یک سو، بخشی از منطق حاکمیت دولت‌ها در نظام بین‌الملل است و از سوی دیگر، می‌تواند برای قربانیان نقض حقوق بشر این احساس را ایجاد کند که صدای آنان در برابر صدای دولتشان کم‌رنگ شده است. ازاین‌رو، نقد نهادهای بین‌المللی باید فراتر از این پرسش برود که:

چرا نمایندگان یک دولت در نشست‌ها حضور دارند؟ هر چند طرح این پرسش از دیدگاه روابط و قوانین بین‌الملل خالی از اشکال حقوقی نیست اما پرسش اساسی این است که:

آیا این نهادهای بین المللی سازوکارهای کافی برای شنیدن صدای جامعه مدنی، قربانیان نقض حقوق، گروه‌های به‌حاشیه‌رانده‌شده و منتقدان حکومت‌ها در اختیار دارند؟

اگر نهادهای بین‌المللی تنها به مناسبات رسمی با دولت‌ها بسنده کنند، ممکن است بخش مهمی از واقعیت اجتماعی کشورها از دید آن‌ها پنهان بماند. در مقابل، اگر برای مشارکت جامعه مدنی و ثبت مستقل تجربه قربانیان سازوکارهای مؤثر ایجاد کنند، امکان آن بیشتر خواهد شد که فاصله میان نمایندگی رسمی دولت‌ها و تجربه واقعی شهروندان کاهش یابد.

این مسئله در مورد ایران نیز اهمیت دارد. خانواده‌های دادخواه، مجروحان و بازماندگان اعتراضات، مدافعان حقوق زنان، روزنامه‌نگاران، فعالان مدنی و دیگر گروه‌هایی که تجربه مستقیم محدودیت یا نقض حقوق را دارند، باید امکان دسترسی مؤثر به سازوکارهای بین‌المللی را داشته باشند.

البته شنیدن صدای این گروه‌ها به معنای کنار گذاشتن قواعد حقوقی مربوط به نمایندگی دولت‌ها نیست.

مسئله، ایجاد تعادلی روشن میان روابط دیپلماتیک و مسئولیت اخلاقی نهادهای بین‌المللی است؛ تعادلی که در آن، تعامل با دولت‌ها به قیمت نادیده گرفتن شهروندان تمام نشود.

ایمانوئل کانت» (۱۷۲۴-۱۸۰۴) فیلسوف سرشناس آلمانی عصر روشنگری و از چهره‌های تأثیرگذار فلسفه جدید است. بخش زیادی از شهرت کانت به دلیل آشتی دادن دو مکتب فلسفی عقل‌گرایی و تجربه‌گرایی است.
ایمانوئل کانت» (۱۷۲۴-۱۸۰۴) فیلسوف سرشناس آلمانی عصر روشنگری و از چهره‌های تأثیرگذار فلسفه جدید است. بخش زیادی از شهرت کانت به دلیل آشتی دادن دو مکتب فلسفی عقل‌گرایی و تجربه‌گرایی است.

۷- از آرمان حقوق بشر تا واقعیت بروکراسی

این شکاف میان ارزش‌های اعلام‌شده و عملکرد نهادی، از منظر فلسفه سیاسی نیز اهمیت دارد. فیلسوفانی مانند ایمانوئل کانت درباره امکان شکل‌گیری نظمی حقوقی میان ملت‌ها و دولت‌ها اندیشیده‌اند؛ نظمی که در آن، صلح و حقوق انسان‌ها صرفاً تابع اراده قدرت‌های سیاسی نباشد.

اندیشه کانت درباره صلح پایدار و نظم حقوقی میان دولت‌ها، بخشی از زمینه فلسفی بحث‌های مدرن درباره همکاری بین‌المللی را تشکیل می‌دهد. یکی از ایده‌های اساسی در این سنت فکری آن است که انسان‌ها نباید صرفاً ابزار تحقق اهداف سیاسی دیگران تلقی شوند و نظم سیاسی باید با اصول حقوقی و احترام به انسان‌ها سازگار باشد.

اما تحقق چنین آرمانی در عمل دشوار است. نهادهای بین‌المللی در جهانی فعالیت می‌کنند که دولت‌ها منافع متفاوت، قدرت نابرابر و برداشت‌های متعارضی از امنیت و عدالت دارند. بنابراین، فاصله میان آرمان حقوق جهان‌شمول و واقعیت تصمیم‌گیری سیاسی را نمی‌توان تنها با اشاره به بی‌اعتنایی اخلاقی توضیح داد؛ ساختار نهادی، محدودیت اختیارات، وابستگی به همکاری دولت‌ها و ملاحظات اجرایی نیز در این فاصله نقش دارند.

هانا آرنت نیز در آثار خود به مسائل مربوط به قدرت، سیاست، مسئولیت و وضعیت انسان‌هایی پرداخت که از حقوق مؤثر و تعلق سیاسی محروم می‌شوند. اندیشه او یادآور این نکته است که برخورداری اسمی از حقوق، بدون وجود شرایط سیاسی و نهادی لازم برای حمایت از آن‌ها، ممکن است در عمل کافی نباشد.

از این منظر، پرسش درباره نهادهای بین‌المللی تنها این نیست که :

آیا آن‌ها اصول درستی را اعلام می‌کنند؛ بلکه باید پرسید آیا ساختار و عملکردشان امکان تحقق این اصول را فراهم می‌کند یا نه؟

در اسناد رسمی، آزادی، عدالت و برابری جایگاهی روشن دارند. اما ارزش واقعی این اصول زمانی آشکار می‌شود که با منافع سیاسی، اختلاف دولت‌ها و وضعیت واقعی انسان‌ها روبه‌رو شوند.

برای مادری که فرزندش را در اعتراضات از دست داده است، صرف صدور بیانیه کافی نیست. برای خانواده‌ای که در پی دادخواهی است، وجود قطعنامه به‌تنهایی جایگزین دسترسی به حقیقت، عدالت و سازوکارهای پاسخ‌گویی نمی‌شود. آنچه اهمیت دارد این است که آیا صدای آنان شنیده می‌شود، آیا شواهد بررسی می‌شوند و آیا تصمیم‌های نهادهای بین‌المللی به اقداماتی مؤثر و قابل ارزیابی می‌انجامند؟

هانا آرِنْت (به آلمانی: Hannah Arendt) (۱۴ اکتبر ۱۹۰۶ – ۴ دسامبر ۱۹۷۵) فیلسوف سیاسی و تاریخ‌نگار آلمانی–آمریکایی بود. او از متفکرانی بود که آرا و افکارش، تأثیری ژرف در سدهٔ بیستم میلادی بر جای گذاشت.
هانا آرِنْت (به آلمانی: Hannah Arendt) (۱۴ اکتبر ۱۹۰۶ – ۴ دسامبر ۱۹۷۵) فیلسوف سیاسی و تاریخ‌نگار آلمانی–آمریکایی بود. او از متفکرانی بود که آرا و افکارش، تأثیری ژرف در سدهٔ بیستم میلادی بر جای گذاشت.

این پرسش‌ها به معنای بی‌اهمیت دانستن قطعنامه‌ها، گزارش‌ها یا مذاکرات دیپلماتیک نیست. چنین ابزارهایی گاه می‌توانند در مستندسازی نقض حقوق، افزایش هزینه سیاسی سرکوب، حمایت از قربانیان و ایجاد فشار برای اصلاح سیاست‌ها نقش داشته باشند. بااین‌حال، اثرگذاری آن‌ها باید بر اساس نتایج واقعی ارزیابی شود، نه صرفاً بر پایه زبان رسمی و وعده‌های اعلام‌شده.

۸- آیا می‌توان به نهادهای بین‌المللی امید بست؟

ناامیدی از عملکرد نهادهای بین‌المللی ممکن است برخی از مردم را به این نتیجه برساند که این نهادها بیش از آنکه مدافع عدالت باشند، ابزار مدیریت روابط میان دولت‌ها هستند. این برداشت، اگرچه بخشی از تجربه و نقد سیاسی معاصر را بازتاب می‌دهد، نباید به این نتیجه قطعی تبدیل شود که همه نهادهای بین‌المللی در همه شرایط فاقد کارکرد اخلاقی یا حقوقی‌اند. عملکرد این نهادها یکسان نیست و در دوره‌ها و موضوعات مختلف تغییر می‌کند. برخی از سازوکارهای بین‌المللی در مستندسازی نقض حقوق بشر، حمایت از گروه‌های آسیب‌پذیر، تدوین استانداردهای حقوقی و فراهم کردن امکان طرح مطالبات قربانیان نقش داشته‌اند. در عین حال، محدودیت‌های سیاسی و اجرایی می‌توانند مانع از تحقق کامل اهداف آن‌ها شوند. بنابراین، نقد جدی نهادهای بین‌المللی نه به معنای پذیرش بی‌قیدوشرط عملکرد آن‌هاست و نه مستلزم انکار همه دستاوردهایشان. چنین نقدی باید میان اصول اعلام‌شده، ساختار تصمیم‌گیری، عملکرد واقعی و نتایج قابل سنجش تمایز بگذارد.

مردم ایران حق دارند از سازمان ملل، یونسکو و دیگر نهادهای بین‌المللی این پرسش را داشته باشند که: چگونه ارزش‌های اعلام‌شده خود را به معیارهای روشن و پایدار تصمیم‌گیری تبدیل می‌کنند؟

آنان حق دارند خواستار شفافیت در انتخاب اعضا، پاسخ‌گویی درباره تصمیم‌ها، مشارکت مؤثر جامعه مدنی و توجه به تجربه قربانیان نقض حقوق باشند.

در عین حال، نباید سرنوشت آزادی و عدالت در ایران را تنها به اراده نهادهای بیرونی وابسته دانست. تجربه تاریخی جوامع نشان می‌دهد که تغییرات پایدار معمولاً به مشارکت شهروندان، سازمان‌یابی اجتماعی، آگاهی عمومی و وجود نهادهای پاسخ‌گو در داخل جامعه نیز نیاز دارند.

حمایت دولت‌ها و نهادهای بین‌المللی، در صورت هم‌سویی با حقوق و خواسته‌های مردم، می‌تواند اهمیت داشته باشد؛ اما این حمایت جایگزین اراده و مشارکت خود شهروندان نمی‌شود.

آزادی را نمی‌توان صرفاً هدیه‌ای دانست که از بیرون اعطا می‌شود. تحقق آن به توانایی مردم برای دفاع از حقوق خود، ایجاد نهادهای پایدار و شکل دادن به نظمی سیاسی وابسته است که در آن قدرت محدود و پاسخ‌گو باشد.

این سخن به معنای نادیده گرفتن نقش فشارهای بین‌المللی یا حمایت خارجی نیست؛ بلکه بر این نکته تأکید دارد که هیچ حمایت بیرونی به‌تنهایی نمی‌تواند جای مشارکت و عاملیت مردم را بگیرد.

۹- میراث کوروش و مسئولیت امروز ما

بازگشت به میراث کوروش بزرگ در پایان این بحث، ما را با پرسشی فراتر از تاریخ روبه‌رو می‌کند:

چه چیزی یک میراث تاریخی را زنده نگه می‌دارد؟

صرف برگزاری مراسم، سخنرانی و نصب تصویرهای نمادین، یا توانایی جامعه برای گفت‌وگو درباره ارزش‌هایی که آن میراث را مهم کرده‌اند؟

تاریخ کوروش، مانند تاریخ هر فرمانروای باستانی، باید با توجه به اسناد موجود، زمینه تاریخی و محدودیت‌های منابع بررسی شود. نباید او را بی‌واسطه به شخصیتی امروزی تبدیل کرد یا همه مفاهیم حقوق بشر معاصر را به جهان باستان نسبت داد. اما می‌توان از تجربه تاریخی او پرسش‌هایی برای زمانه خود استخراج کرد:

قدرت چگونه با تفاوت‌های فرهنگی و دینی مواجه می‌شود؟

چه زمانی مدارا به بخشی از سیاست حکمرانی تبدیل می‌شود؟

چگونه می‌توان میان ضرورت‌های سیاسی و احترام به انسان‌ها تعادل برقرار کرد؟

در همین چارچوب، بزرگداشت منشور کوروش بزرگ زمانی معنای عمیق‌تری پیدا می‌کند که به فرصتی برای بررسی وضعیت آزادی، تنوع فرهنگی و کرامت انسانی در جهان امروز تبدیل شود؛ نه آنکه صرفاً به مراسمی نمادین و تشریفاتی محدود بماند.

اگر قرار است میراث کوروش در جهان معاصر الهام‌بخش باشد، باید امکان نقد آزادانه و گفت‌وگوی عمومی درباره آن وجود داشته باشد. همچنین، باید بتوان از نهادهایی که این میراث را گرامی می‌دارند پرسید که:

چگونه میان ارزش‌های اعلام‌شده و عملکرد واقعی خود پیوند برقرار می‌کنند؟

هیچ سازمانی جای یک ملت را نمی‌گیرد و هیچ نهادی به‌تنهایی نمی‌تواند همه مسئولیت‌های مربوط به آزادی و عدالت را بر عهده بگیرد. در عین حال، هیچ ملتی نیز نباید از حق مطالبه‌گری از نهادهای بین‌المللی محروم شود. مسئولیت اخلاقی، هم متوجه حکومت‌هاست، هم متوجه نهادهای بین‌المللی و هم متوجه ساختارهایی که امکان تحقق یا نقض حقوق را فراهم می‌کنند.

تاریخ ایران بسیار طولانی‌تر از عمر هر حکومت معاصر است. میراث فرهنگی این سرزمین نیز به هیچ دولت یا ایدئولوژی خاصی محدود نمی‌شود. کوروش، پاسارگاد، تخت جمشید و دیگر آثار تمدن ایرانی بخشی از میراث تاریخی‌اند که شناخت آن‌ها باید بر پایه پژوهش، گفت‌وگو و احترام به واقعیت‌های تاریخی صورت گیرد.

نام کوروش پس از قرن‌ها همچنان در حافظه تاریخی مردم ایران و بسیاری از جوامع دیگر زنده است؛ نه فقط به دلیل فتوحات نظامی او، بلکه به سبب معنایی که در طول تاریخ به شخصیت و سیاست‌هایش نسبت داده شده است. این ماندگاری، فرصتی برای تأمل درباره نسبت قدرت، مدارا و کرامت انسانی فراهم می‌آورد.

شاید مهم‌ترین درس این میراث برای امروز، نه ستایش بی‌چون‌وچرای یک فرمانروای باستانی و نه انتظار بی‌قیدوشرط از نهادهای بین‌المللی، بلکه پایبندی انتقادی به ارزش‌هایی باشد که برای زندگی جمعی اهمیت دارند.

هیچ قطعنامه‌ای به‌تنهایی آزادی نمی‌آفریند و هیچ مراسمی نمی‌تواند جای تحقق واقعی حقوق انسان‌ها را بگیرد. ارزش آزادی زمانی آشکار می‌شود که در زندگی روزمره مردم، در حق انتخاب آنان، در امنیت شهروندان، در امکان نقد قدرت و در احترام عملی به کرامت هر انسان تحقق یابد.

اگر میراث کوروش قرار است فراتر از یک نماد تاریخی معنا داشته باشد، باید آن را فرصتی برای پرسشگری درباره قدرت و مسئولیت بدانیم؛ پرسشی که هم حکومت‌ها را دربرمی‌گیرد، هم نهادهای بین‌المللی را و هم خود جوامع را.

آزادی، کرامت انسانی و حقیقت، تنها با تکرار در سخنرانی‌ها و بیانیه‌ها حفظ نمی‌شوند؛ این ارزش‌ها به نهادهایی پاسخ‌گو، آگاهی عمومی، مسئولیت‌پذیری و پایداری در دفاع از حقوق انسان‌ها نیاز دارند.

تا زمانی که انسان‌هایی برای حق انتخاب، عدالت و کرامت انسانی تلاش می‌کنند، گفت‌وگو درباره آزادی ادامه خواهد داشت. این امید نه به تأیید یک سازمان وابسته است و نه با سکوت یک نهاد به‌کلی از میان می‌رود؛ بلکه در تلاش پیوسته انسان‌ها برای ساختن جامعه‌ای عادلانه‌تر ریشه دارد.

تصویری هنری از کوروش که برای معرفی شخصیت او در ابتدای مقاله مناسب است. این اثر بازسازی متأخر است، نه تصویر اصیل دوران هخامنشی.
تصویری هنری از کوروش که برای معرفی شخصیت او در ابتدای مقاله مناسب است. این اثر بازسازی متأخر است، نه تصویر اصیل دوران هخامنشی.

منابع و مآخذ

الف) منابع اولیه و اسناد رسمی

1- UNESCO. Thirteenth Plenary Meeting of the 43rd Session of the General Conference (43 C/VR.13). 2025.

(سند رسمی صورت‌جلسهٔ کنفرانس عمومی یونسکو؛ شامل بررسی موضوع استوانهٔ کوروش و تصویب قطعنامه.)

https://www.unesco.org/sites/default/files/medias/fichiers/2025/11/43-VR-13-init-multilangue-unedited.pdf

2- UNESCO. Resolutions and Documents o the General Conference

(درگاه رسمی قطعنامه‌ها و اسناد کنفرانس عمومی یونسکو.)

https://www.unesco.org/en/legal-affairs/gc-resolutions

3- United Nations Indico. The Grounds of Modern Human Rights and Cultural Diversity in the Declaration of Cyrus the Great. 1 June 2026. (صفحهٔ رسمی رویداد در مقر یونسکو، پاریس.)

https://indico.un.org/event/1023452/sessions/155848/

4- Embassy ReportTajik Embassy Report on the June 1, 2026 meeting.

(گزارش سفارت تاجیکستان دربارهٔ نشست اول ژوئن ۲۰۲۶.)

https://www.mfa.tj/en/paris/view/18842/scientific-conference-on-the-declaration-of-cyrus-the-great-at-unesco

5- United Nations Economic and Social Council (ECOSOC). Removal of the Islamic Republic of Iran from Membership in the Commission on the Status of Women for the Remainder of Its 2022–2026 Term. Resolution E/RES/2023/2, adopted 14 December 2022

(سند رسمی پایان عضویت ایران در کمیسیون مقام زن برای باقی‌ماندهٔ دورهٔ ۲۰۲۲ تا ۲۰۲۶.)

https://digitallibrary.un.org/record/4000041

6- United Nations, Ask DAG. Where Can I Find UN Information on the “Cylinder of Cyrus,” a.k.a. “Edict of Cyrus”?

(توضیح سازمان ملل دربارهٔ استوانه و اهدای نسخه‌ای از آن به دبیرکل سازمان ملل در سال ۱۹۷۱.

https://ask.un.org/faq/194027

7-https://www.nationalgeographic.com/history/article/king-cyrus-the-great-bible?utm_source=chatgpt.com

منابع فارسی

الف)‌ منابع مستقیم دربارهٔ منشور کوروش

۱. استوانهٔ کوروش بزرگ: تاریخچه و ترجمهٔ کامل متن،نویسنده و گزارشگر: شاهرخ رزمجو،ناشر: مؤسسهٔ نشر فرزان روز،سال چاپ: ۱۳۸۹،نوبت چاپ: اول

(توضیح: از منابع مهم فارسی برای شناخت تاریخچه، متن و ترجمهٔ استوانهٔ کوروش بزرگ)

۲. فرمان کوروش بزرگ: به همراه ویرایش، ترجمه و واژه‌نامهٔ متن اکدی، نویسنده: حسین بادامچی، ناشر: نگاه معاصر، سال چاپ: ۱۳۹۲، نوبت چاپ: اول

(توضیح: برای بررسی متن اکدی، ترجمه و واژگان کتیبه اهمیت ویژه دارد. )

ب) منابع تاریخی دربارهٔ کوروش و دورهٔ هخامنشی

۳- کوروش بزرگ: بنیادگذار امپراتوری هخامنشی ، نویسندگان: شاهرخ رزمجو، خشایار بهاری، به اهتمام: تورج دریایی ناشر: مؤسسهٔ نشر فرزان روز، سال چاپ: ۱۳۹۴، نوبت چاپ: اول

(توضیح: برای آشنایی با کوروش و زمینهٔ تاریخی شکل‌گیری امپراتوری هخامنشی.)

۴- امپراتوری هخامنشی، نویسنده: پیر بریان‌ مترجم: ناهید فروغان، ناشر: فرزان روز، سال چاپ: ۱۳۸۷

(توضیح: پژوهشی گسترده دربارهٔ ساختار، سیاست و تاریخ امپراتوری هخامنشی. این مشخصات در فهرست کتاب‌شناختی منتشرشده ثبت شده است.)

۵- کوروش بزرگ: زندگینامهٔ بنیان‌گذار هخامنشیان بر اساس نوشته‌های گزنفون، نویسندهٔ متن اصلی: گزنفون، مترجم: علی شیعه‌علی، ناشر: سبزان، سال چاپ: ۱۳۹۲ نوبت چاپ: سوم

(وضیح: برای شناخت تصویر کوروش در روایت گزنفون مفید است؛ البته باید توجه داشت که این اثر روایت تاریخیِ بی‌طرفانه و هم‌زمان با کوروش نیست. )

۶- کوروش بزرگ در قرآن و عهد عتیق، نویسنده: فریدون بدره‌ای، ناشر: اساطیر سال چاپ: ۱۳۸۴، نوبت چاپ: دوم

(توضیح: برای بررسی بازتاب شخصیت کوروش در سنت‌های دینی و مقایسهٔ روایت‌ها مفید است.)

یونسکوحقوق بشرکوروش بزرگ
۵
۰
فریدون شیخ‌ مومنی
فریدون شیخ‌ مومنی
شاید از این پست‌ها خوشتان بیاید