۸

فلسفه بهمثابه هنر زیستن تا اخلاق در اوج قدرت
امروز دربارهٔ فیلسوف و امپراتوری سخن میگوییم که در جایگاهی قرار داشت که میتوانست تقریباً هر فرمانی را صادر کند؛ بااینحال، میکوشید زندگی خود را بر پایهٔ عقل، اخلاق و اعتدال سامان دهد.
تصور کنید در یکی از اردوگاههای نظامی روم باستان هستید؛ هوا سرد است و جنگ در مرزهای شمالی امپراتوری ادامه دارد. در چنین شرایطی، یکی از قدرتمندترین مردان جهان در چادر خود نشسته و برای خویش یادداشت مینویسد. این یادداشتها نه فرمان جنگاند و نه نقشهٔ فتح سرزمینهای تازه؛ بلکه یادآوریهایی اخلاقیاند که نویسنده خطاب به خودش مینویسد: خشم خود را مهار کن؛ از مرگ نهراس؛ آنچه در اختیار تو نیست، بپذیر؛ در آشوب جهان تعادل درونیات را حفظ کن؛ پیش از حکومت بر دیگران، بر خویشتن حکومت کن؛ و اجازه نده رنجها انسانیتت را از تو بگیرند.
این مرد، مارکوس اورلیوس، امپراتور روم و یکی از چهرههای برجستهٔ فلسفهٔ رواقی گری ( Stoicism) بود. ترکیب «امپراتور و فیلسوف» در نگاه نخست عجیب به نظر میرسد، اما اورلیوس هر دو بود. او میتوانست خود را در قدرت، تجمل و لذت غرق کند؛ بااینحال، بخش مهمی از زندگیاش را صرف تلاشی درونی کرد تا انسانی عادلتر، خویشتندارتر و اخلاقیتر باقی بماند.
نوشتههای او هنوز خوانده میشوند، زیرا مسئلهاش فقط ادارهٔ امپراتوری روم نبود. او با پرسشی روبهرو بود که برای انسان امروز نیز آشناست:
چگونه میتوان در جهانی آکنده از رنج، اضطراب و بیثباتی، بر خویشتن مسلط ماند و از فروپاشی درونی جلوگیری کرد؟
در این نوشتار، مسیر تبدیل فلسفه از دانشی دربارهٔ جهان به هنری برای زیستن را از سقراط تا رواقیون دنبال میکنیم و سپس به زندگی اورلیوس، کتاب «تأملات» و مسئلهٔ اخلاق در اوج قدرت میپردازیم.
۱. از سقراط تا فلسفه بهمثابه هنر زیستن
امروزه وقتی از فلسفه سخن میگوییم، بسیاری به یاد مفاهیم پیچیده، کتابهای دشوار و بحثهای انتزاعی میافتند؛ گویی فلسفه از زندگی روزمره فاصلهای بسیار دارد. اما برای بسیاری از فیلسوفان جهان باستان، فلسفه صرفاً فعالیتی نظری نبود؛ شیوهای برای زیستن و تلاشی برای پاسخ دادن به این پرسش بنیادی بود که انسان چگونه باید زندگی کند.
برای فهم این تغییر باید به سقراط بازگردیم؛ فیلسوفی که مسیر اندیشهٔ غرب را دگرگون کرد. پیش از او، بخش مهمی از فلسفهٔ یونان به شناخت طبیعت اختصاص داشت: جهان از چه ساخته شده است؟ سرچشمهٔ هستی چیست؟ آب، آتش، اتم یا اصلی دیگر؟
سقراط توجه را به زندگی انسانی معطوف کرد. پرسشهای اصلی او این بود:
انسان نیک چه کسی است؟ عدالت چیست؟ شجاعت و فضیلت چه معنایی دارند؟ خوشبختی چگونه به دست میآید و چگونه باید زندگی کرد؟
او در کوچهها و میدانهای آتن با مردم گفتوگو میکرد، باورهایشان را به پرسش میگرفت و آنان را به بازاندیشی دربارهٔ مفاهیمی چون حقیقت، عدالت و فضیلت فرامیخواند. سقراط نوشتهای از خود بهجا نگذاشت؛ آنچه از اندیشهاش میدانیم، عمدتاً از روایت شاگردانی چون افلاطون و گزنفون به ما رسیده است.
پس از مرگ سقراط، جهان یونانی دستخوش دگرگونی شد. فتوحات اسکندر مقدونی مرزهای سیاسی پیشین را درهم شکست و پس از مرگ او، امپراتوریاش میان جانشینانش تقسیم شد. دورهای که تاریخنگاران آن را عصر هلنیستی مینامند، با جابهجاییهای گسترده، جنگها و بیثباتی سیاسی همراه بود. شهر کوچک و آشنای یونانی دیگر بهتنهایی چارچوب زندگی انسان نبود؛ فرد خود را در برابر جهانی بزرگتر و کمابیش پیشبینیناپذیر میدید.
در چنین فضایی، فلسفه بیش از پیش به پرسش از آرامش و رنج انسان پرداخت. مکتب اپیکوری، برخلاف برداشت رایج امروزی از واژهٔ «اپیکوری»، دعوتی به خوشگذرانی افراطی نبود. اپیکور خوشبختی را در لذتهای ساده، آرامش ذهن و رهایی از ترس، بهویژه ترس از مرگ و خدایان، جستوجو میکرد. شکاکان نیز با تأکید بر محدودیت شناخت انسان، تعلیق داوری را در مواردی راهی برای کاهش آشفتگی ذهنی میدانستند.
در میان این جریانها، رواقیگری جایگاه ویژهای یافت؛ مکتبی که زنونِ کیتیومی در اوایل سدهٔ سوم پیش از میلاد در آتن بنیاد گذاشت. بنا بر روایت سنتی، زنون پس از آنکه کشتی و داراییاش را در طوفان از دست داد به آتن رسید و به فلسفه روی آورد؛ هرچند جزئیات این روایت را باید با احتیاط تاریخی نقل کرد.
رواقیان تأکید داشتند که خوشبختی را نباید به چیزهایی گره زد که در اختیار کامل ما نیستند؛ از جمله ثروت، شهرت، قدرت، ظاهر و داوری دیگران. این امور ممکن است به دست آیند یا از دست بروند. آنچه اهمیت بنیادی دارد، کیفیت داوریها، انتخابها و کردار ماست.
در اخلاق رواقی، چهار فضیلت محوری عبارتاند از :
خرد، شجاعت، عدالت و خویشتنداری.
رواقیان میگفتند انسان همیشه نمیتواند تعیین کند چه رخدادی برایش پیش میآید، اما میتواند در پرورش شیوهٔ داوری و پاسخ خود بکوشد. البته این به معنای کنترل کامل ذهن یا بیاثر بودن شرایط بیرونی نیست؛ مقصود آن است که میان رخدادها و واکنشهای خود تمایز بگذاریم و مسئولیت اخلاقی انتخابهایمان را بپذیریم.
۲. رواقیگری در روم: از آموزه تا تمرین روزانه
رواقیگری بهتدریج از یونان به روم راه یافت و در محیط رومی، بهویژه در صورت اخلاقی و عملی خود، نفوذ چشمگیری پیدا کرد. سنکا، اپیکتتوس و مارکوس اورلیوس هر یک به شیوهای این سنت را گسترش دادند.
اپیکتتوس در آغاز زندگی برده بود و بعدها آزاد شد؛ اورلیوس، در مقابل، در رأس قدرت سیاسی امپراتوری قرار گرفت. تفاوت جایگاه اجتماعی این دو چشمگیر بود، اما هر دو بر اهمیت داوری درست، فضیلت و آزادی درونی تأکید میکردند. این مقایسه نشان میدهد که رواقیگری را نمیتوان صرفاً فلسفهٔ قدرتمندان یا محرومان دانست؛ پرسش آن این است که :
انسان، در هر موقعیتی، چگونه میتواند مسئولانه و بافضیلت زندگی کند.
بااینهمه، نباید از این آموزه نتیجه گرفت که شرایط اجتماعی و مادی بیاهمیتاند یا انسان باید در برابر بیعدالتی منفعل بماند. رواقیگری در بهترین تفسیر خود دعوت به انفعال نیست؛ بلکه میخواهد انرژی و توان داوری انسان صرف تمایزگذاری میان امور قابلتغییر و امور خارج از کنترل مستقیم او شود. اگر بیعدالتی را میتوان کاهش داد، باید برای آن اقدام کرد؛ اما گرفتارشدن در خشم بیپایان، بهتنهایی جای عمل مؤثر را نمیگیرد.

۳. شکلگیری شخصیت مارکوس اورلیوس
مارکوس اورلیوس در سال ۱۲۱ میلادی در خانوادهای اشرافی در روم به دنیا آمد. پدرش را در کودکی از دست داد و زیر سرپرستی خانواده و آموزگارانش پرورش یافت. منابع باستانی از علاقهٔ زودهنگام او به فلسفه و زندگی ساده سخن میگویند. او در جوانی به آموزههای رواقیگری گرایش پیدا کرد و بعدها در «تأملات» ( Meditations) از آموزگاران و کسانی که در شکلگیری منش او نقش داشتند، با احترام یاد کرد.
در آن زمان، امپراتور هادریان که فرزندی نداشت، آنتونینوس پیوس را به جانشینی برگزید، مشروط بر آنکه مارکوس اورلیوس و لوسیوس وروس را به فرزندخواندگی بپذیرد. این سازوکار جانشینی، اورلیوس را به قلب قدرت سیاسی روم رساند. آنتونینوس پیوس نزدیک به دو دهه حکومت کرد و اورلیوس را برای ایفای نقشهای سیاسی و اداری آماده ساخت.
با وجود آموزشهای سیاسی و حکومتی، اورلیوس فلسفه را کنار نگذاشت. برای او فلسفه زینت فرهنگی یا سرگرمی دوران فراغت نبود؛ قرار بود راهنمای زندگی باشد:
راهی برای مهار خویشتن، انجام وظیفه و حکومتکردن بدون تسلیمشدن به خودکامگی.
اورلیوس در سال ۱۶۱ میلادی به امپراتوری رسید و تا سال ۱۸۰ حکومت کرد. برخلاف تصور رمانتیک از شکوه روم، دوران او با بحرانهای دشواری همراه بود: جنگ در مرزهای شمالی، شورشها و تنشهای سیاسی، فشارهای اقتصادی و همهگیری بیماریای که معمولاً با نام طاعون آنتونین شناخته میشود. این بیماری تلفات سنگینی بر جمعیت امپراتوری وارد کرد و زندگی اجتماعی و اقتصادی را تحت فشار گذاشت.
بخش مهمی از سالهای پایانی حکومت او در لشکرکشیها و اردوگاههای نظامی گذشت. بنابراین، فلسفه برای اورلیوس صرفاً موضوع بحث در فضایی آرام نبود؛ تمرینی بود برای حفظ داوری و منش در شرایطی که جنگ، بیماری، مرگ و مسئولیت سیاسی دائماً حضور داشتند.
۴. تنهایی قدرت و پیدایش «تأملات»،(Meditations )
قدرت لزوماً به معنای آزادی و آرامش نیست. گاهی هرچه جایگاه فرد بالاتر میرود، فاصلهاش با دیگران بیشتر میشود. فرماندهان، سناتورها، مقامهای حکومتی و اعضای خانواده از امپراتور تصمیم و راهحل میخواستند؛ اما او نیز انسانی بود که با ترس، خستگی و اندوه روبهرو میشد. این پرسش مطرح است که او چگونه میتوانست چنین تجربههایی را با کسی در میان بگذارد؟
کتابی که امروز با عنوان «تأملات» میشناسیم، پاسخی احتمالی به این نیاز درونی است. این اثر بیش از آنکه رسالهای منظم برای آموزش فلسفه باشد، مجموعهای از یادداشتها و تمرینهای اخلاقی است که اورلیوس ظاهراً برای خودش نوشته بود. عنوان رایج کتاب، ساختار آن و تاریخ دقیق نگارش بخشهای مختلف، موضوع پژوهشهای تاریخی است؛ اما پژوهشگران عموماً آن را نوشتههایی شخصی میدانند که هدفشان یادآوری و تمرین اصول فلسفی بوده است.
در این یادداشتها، اورلیوس بارها به موضوعهایی چون مرگ، خشم، خطاپذیری انسانها، ناپایداری شهرت و ضرورت حکومت بر خویشتن بازمیگردد. اگر این تکرارها را صرفاً در قالب یک نظریهٔ فلسفی بخوانیم، شاید زائد به نظر برسند؛ اما اگر آنها را تمرینهایی برای اصلاح منش بدانیم، معنایشان روشنتر میشود. انسان با دانستن تعریف شجاعت، خودبهخود شجاع نمیشود؛ همانطور که خواندن دربارهٔ آرامش، بهتنهایی آرامش نمیآورد. فضیلت نیازمند تمرین، بازبینی و تکرار است.
از همین رو، «تأملات» تصویری از انسانی بیخطا و شکستناپذیر ارائه نمیکند. برعکس، تکرار توصیههایی دربارهٔ مهار خشم و یادآوری مرگ میتواند نشان دهد که نویسنده خود را نیازمند چنین تمرینهایی میدانسته است. البته نباید از هر جملهٔ کتاب نتیجه گرفت که اورلیوس الزاماً در همان لحظه دچار احساس یا بحران مشخصی بوده؛ متن، یادداشتهایی فلسفی است و تفسیر روانشناختی آن باید محتاطانه باشد.
همین لحن شخصی یکی از دلایل ماندگاری کتاب است. خواننده بهجای شنیدن خطابهٔ یک حاکم از جایگاه برتر، با انسانی روبهرو میشود که میکوشد در دل فشارهای زندگی، داوری و منش خود را حفظ کند. پشت تاج و تخت، انسانی ایستاده بود که از شکنندگی زندگی انسانی مستثنا نبود.

۵. اخلاق در اوج قدرت
قدرت شخصیت انسان را از هیچ نمیآفریند، اما میتواند ویژگیهای او را آشکارتر کند. تاریخ سرشار از کسانی است که پیش از رسیدن به قدرت متواضع یا آرمانگرا به نظر میرسیدند، اما پس از دستیابی به اقتدار، به خودکامگی، انتقامجویی یا افراط روی آوردند. قدرت وسوسههایی با خود میآورد: میل به کنترل دیگران، خودبرتربینی، بهرهبرداری از دیگران و این تصور خطرناک که اگر توان انجام کاری را داریم، پس حق انجام آن را نیز داریم.
امپراتور روم از اختیاراتی گسترده برخوردار بود و تصمیمهایش میتوانست بر زندگی میلیونها نفر اثر بگذارد. بااینحال، نباید اورلیوس را قدیسی بیخطا یا حاکمی بیرون از ساختار خشن امپراتوری دانست. او نیز در نظام سیاسی و نظامی زمانهٔ خود عمل میکرد و تصمیمهایش را میتوان از منظر تاریخی و اخلاقی نقد کرد.
اهمیت او نه در بینقصبودن، بلکه در تلاش آشکارش برای مهار خویشتن و پایبندی به فضیلت است.
از دیدگاه رواقی، انسانی که بردهٔ خشم، شهوت یا جاهطلبی خود است، حتی اگر بر سرزمینهای گستردهای حکومت کند، از آزادی درونی برخوردار نیست. در این نگاه، قدرت واقعی صرفاً توان تحمیل اراده بر دیگران نیست؛ توانایی داوری سنجیده، خویشتنداری، عدالتورزی و عمل مسئولانه نیز بخشی از آن است.
اورلیوس در «تأملات» بارها به خود یادآوری میکند که شهرت، ثروت و قدرت ناپایدارند و مرگ همهٔ انسانها را دربرمیگیرد. چنین یادآوریای قرار نیست مسئولیت سیاسی را بیمعنا کند؛ بلکه میتواند انسان را از این توهم دور نگه دارد که جایگاه اجتماعیاش او را از محدودیتهای انسانی یا الزامهای اخلاقی معاف میکند.
اخلاق زمانی اهمیت مییابد که امکان رفتار غیراخلاقی وجود داشته باشد، اما فرد با وجود توانایی و فرصت، آن را انتخاب نکند. از این منظر، تلاش اورلیوس برای عدالت و خویشتنداری ارزش بررسی دارد؛ نه به این معنا که همهٔ تصمیمهای او عادلانه بود، بلکه از آن جهت که مسئلهٔ مهار قدرت را به مسئلهای درونی و اخلاقی نیز تبدیل میکرد.

۶. اپیکتتوس و اورلیوس: دو جایگاه، یک پرسش
مقایسهٔ اورلیوس و اپیکتتوس یکی از چشمگیرترین تقابلها در تاریخ رواقیگری است. یکی امپراتور بود و دیگری زندگی خود را در بردگی آغاز کرد. یکی در رأس دستگاه سیاسی قرار داشت و دیگری از بسیاری از آزادیهای بیرونی محروم بود. بااینحال، هر دو بر این نکته تأکید داشتند که انسان باید میان آنچه در اختیار اوست و آنچه در اختیارش نیست تمایز بگذارد.
اپیکتتوس بر داوریها، خواستهها و واکنشهای انسان تأکید میکرد. انسان نمیتواند همهٔ رویدادهای جهان را کنترل کند، اما میتواند بکوشد دربارهٔ آنها سنجیدهتر داوری کند و واکنش مسئولانهتری نشان دهد. تجربهٔ زندگی او، که با محدودیتهای شدید بیرونی همراه بود، به این آموزه معنایی ملموس میبخشید. اورلیوس نیز با وجود قدرت سیاسی عظیم، نمیتوانست جنگ، بیماری، مرگ یا همهٔ پیامدهای تصمیمهای دیگران را تحت کنترل کامل خود درآورد.
البته این شباهت نباید تفاوت واقعی شرایط زندگی آن دو را پنهان کند. بردگی و امپراتوری از نظر آزادی، امنیت و امکانات، موقعیتهایی همسنگ نبودند. آموزهٔ آزادی درونی نیز نباید بهانهای برای توجیه ظلم یا بیاعتنایی به شرایط اجتماعی شود. نکتهٔ مشترک این دو متفکر آن است که حتی در شرایط بسیار متفاوت، انسان همچنان با مسئولیت داوری و کردار خود روبهروست.
رواقیان ثروت، شهرت و قدرت را لزوماً بیفایده نمیدانستند؛ تأکیدشان این بود که هیچیک از این امور بهتنهایی فضیلت یا آرامش را تضمین نمیکند. فردی ممکن است ثروتمند باشد، اما اسیر حرص بماند؛ مشهور باشد، اما پیوسته نگران داوری دیگران باشد؛ یا قدرتمند باشد، اما نتواند خشم خود را مهار کند. در مقابل، کسی ممکن است از بسیاری امکانات محروم باشد، اما در حد توان خویش عزت نفس و منش اخلاقی خود را حفظ کند.
بنابراین، مسئلهٔ رواقیگری این نیست که انسان در چه جایگاهی ایستاده است؛ مسئله این است که در همان جایگاه چگونه میتواند خردمندانه، عادلانه و استوار عمل کند.
۷. چه چیزی واقعاً در اختیار ماست؟
یکی از مهمترین ایدههای عملی رواقیگری، تمایز میان امور در اختیار ما و امور خارج از کنترل مستقیم ماست. گذشته، رفتار دیگران، تصمیمهای حکومتها، جنگها، تورم و بسیاری از رویدادهای عمومی را نمیتوان صرفاً با نگرانی یا خشم تغییر داد. انسان ممکن است ساعتها نیروی ذهنی و عاطفی خود را صرف نگرانی دربارهٔ این امور کند و در نتیجه برای اقدامهای مؤثر در حوزهٔ اختیارش توان کمتری داشته باشد.
بااینحال، این آموزه به معنای بیتفاوتی نسبت به جهان نیست. رواقیگری نمیگوید در برابر بیعدالتی سکوت کن یا برای تغییر شرایط تلاش نکن. اگر مشکلی قابل حل است، باید برای حل آن کوشید؛ اگر میتوان از بیعدالتی جلوگیری کرد، باید اقدام کرد؛ و اگر میتوان در بهبود شرایط دیگران سهمی داشت، نباید مسئولیت را کنار گذاشت. نکته این است که تلاش خود را بر اقدامهای ممکن و سنجیده متمرکز کنیم، نه بر خیال کنترل کامل جهان.
انسان میتواند بکوشد شیوهٔ مواجههاش با ترس، خشم، اندوه و ناکامی را تغییر دهد؛ میتواند در شرایط دشوار شرافت و انسانیت خود را حفظ کند و نگذارد فشار بیرونی بهانهای برای رفتار ناعادلانه شود. این توانایی مطلق نیست و نباید رنجهای روانی یا محدودیتهای واقعی انسان را ناچیز شمرد؛ اما تمرین داوری سنجیده میتواند بخشی از آزادی و مسئولیت فرد را حفظ کند.
جهان همیشه مطابق خواست ما پیش نمیرود. رواقیگری وعده نمیدهد که زندگی عادلانه، آرام و بیخطر خواهد شد. آنچه پیشنهاد میکند، راهی برای مواجههٔ واقعبینانه با بیثباتی است: تشخیص محدودیتها، انجام وظیفه، اصلاح داوریها و پرهیز از آنکه خشم و ترس تمام توان ما را ببلعند.
در این معنا، توجه به درون به معنای رویگردانی از جهان بیرون نیست؛ بلکه کوششی است تا بتوانیم در جهان بیرون مؤثرتر، سنجیدهتر و اخلاقیتر عمل کنیم.
نتیجهگیری: حفظ انسانیت در جهان آشفته
مارکوس اورلیوس در جهانی آرام و آرمانی زندگی نمیکرد. دوران حکومتش با جنگ، بیماری، بیثباتی و مسئولیتهای سنگین همراه بود. بااینهمه، میکوشید اجازه ندهد آشوب جهان بیرون، داوری و منش درونیاش را بهکلی ویران کند. این تلاش، جوهرهٔ بخش مهمی از «تأملات» و یکی از دلایل پیوند آن با تجربهٔ انسان امروز است.
رواقیگری نمیتواند همهٔ مسائل زندگی را حل کند و نباید آن را جایگزینی برای اصلاحات اجتماعی، درمان تخصصی یا اقدام سیاسی دانست. ارزش آن در یادآوری یک تمایز مهم است:
ما همیشه قادر نیستیم رویدادها را انتخاب کنیم، اما میتوانیم برای انتخاب سنجیدهتر واکنشها و کردارمان تلاش کنیم. این توانایی محدود است، اما بیاهمیت نیست.
زندگی اورلیوس همچنین پرسشی دربارهٔ اخلاق و قدرت پیش میکشد: آیا انسان در جایگاهی که امکان سلطه بر دیگران را دارد، میتواند خود را از خودبرتربینی و سوءاستفاده از قدرت دور نگه دارد؟ پاسخ او را نباید در تصویری آرمانی و بینقص جستوجو کرد؛ باید آن را در کوشش مداومش برای بازخواست از خویش، یادآوری فناپذیری و تمرین فضیلت دید.
شاید ماندگاری «تأملات» بیش از آنکه به امپراتوربودن نویسندهاش مربوط باشد، از این واقعیت سرچشمه میگیرد که او خود را از رنج و شکنندگی انسانی جدا نمیدید. او نمیتوانست همهٔ جهان را زیر فرمان خود درآورد؛ اما میکوشید در محدودهٔ اختیارش، انسانی مسئولتر و اخلاقیتر باشد.
درس نهایی این اندیشه نه تسلیمشدن در برابر جهان است و نه خیال تسلط کامل بر آن. درسش این است که در جهانی آشفته، تا آنجا که میتوانیم برای تغییر آنچه تغییرپذیر است بکوشیم و در همان حال، مراقب باشیم رنج و قدرت، انسانیت ما را از میان نبرند.
الف) ترجمهها و آثار فارسی
۱. تأملات (Meditations) نویسنده : مارکوس اورلیوس ، مترجم : عرفان ثابتی، ناشر : انتشارات ققنوس، سال چاپ / انتشار : ۱۴۰۴ (نوبت چاپ ۱۹)
۲. گفتارهای اپیکتتوس؛ همراه با مقدمههای انتقادی نسخههای انگلیسی و شرح اختلاف آنها با اصل یونانی( Discourse )، نویسنده : اپیکتتوس؛ تدوین و ثبت گفتارها بهدست آریان، مترجم : پدرام زارعی، ناشر : انتشارات نگاه معاصر، سال چاپ / انتشار : ۱۴۰۲ (چاپ اول)
یادداشت: ترجمهای پژوهشی و مفصل؛ برای مطالعهٔ مستقیم فلسفهٔ اپیکتتوس، در اولویت قرار میگیرد.
۳. چگونه آزاد باشیم: راهنمای باستانی به زندگی رواقی، نویسنده : اپیکتتوس، مترجم : نسترن صارمی، ناشر : نشر چشمه، سال چاپ / انتشار : ۱۴۰۰
۴. چیستی آزادی: راهنمایی کهن برای رواقی زیستن و چکیده و گزیدههایی از گفتارهای اپیکتتوس و دستنامه، نویسنده : ای. ای. لانگ (A. A. Long), مترجم : فاطمه باغستانی, ناشر : انتشارات کتاب مرو, سال چاپ / انتشار : ۱۴۰۰
یادداشت: این اثر نوشتهٔ مستقیم اپیکتتوس نیست؛ گزیدهها و توضیحات پژوهشی دربارهٔ آموزههای او را در بر میگیرد. متن انگلیسیِ مرتبط با عنوان
How to Be An Ancient Guide to the Stoic Life
به ویراستاری و ترجمهٔ A. A. Long، در Princeton University Press در سال ۲۰۱۸ منتشر شده است؛ این نسخهٔ فارسی، گزیدهای کوتاه است.
ب) منابع پژوهشی و متنهای انگلیسی
5. Marcus Aurelius: A Biography, نویسنده : آنتونی آر. بیرلی (Anthony R. Birley)، ناشر: Routledge، سال چاپ / انتشار : ۲۰۰۰
6. The Meditations of Marcus Aurelius: A Study، نویسنده : آر. بی. رادرفورد (R. B. Rutherford)، ناشر : Oxford University Press، سال چاپ / انتشار : ۱۹۹۱
7. The Inner Citadel: The Meditations of Marcus Aurelius، نویسنده : پیر آدو (Pierre Hadot)، مترجم : مایکل چیس (Michael Chase)، از فرانسوی به انگلیسی، ناشر : Harvard University Press، چسال چاپ / انتشار : ۱۹۹۸
8. Epictetus: A Stoic and Socratic Guide to Life، نویسنده : ای. ای. لانگ (A. A. Long)، ناشر : Oxford University Press، سال چاپ: ۲۰۰۲
یادداشت: پژوهشی دانشگاهی دربارهٔ اندیشهٔ اپیکتتوس، روش گفتوگویی او و پیوندش با سقراط.
9. The Complete Works: Handbook, Discourses, and Fragments، نویسنده : اپیکتتوس؛ ویراستار و مترجم: رابین واترفیلد (Robin Waterfield)، مترجم : رابین واترفیلد (Robin Waterfield)، از یونانی به انگلیسی، ناشر : University of Chicago Press، سال چاپ : ۲۰۲۲
10. Philosophy as a Way of Life: Spiritual Exercises from Socrates to Foucault،
نویسنده : پیر آدو (Pierre Hadot)، مترجم : مایکل چیس (Michael Chase)، از فرانسوی به انگلیسی، ناشر : Blackwell / Wiley-Blackwell، سال چاپ : ۱۹۹۵
11. Sourse: Wikimedia https://en.wikipedia.org/wiki/Marcus_Aurelius
12. Sourse: Stanford Encyclopedia of Philosophy ht1tps://plato.stanford.edu/entries/stoicism/
13. Sourse: Stanford Encyclopedia of Philosophy https://plato.stanford.edu/entries/epictetus/
14. Source: Internet Archive https://share.google/6sKaoBEAqmbjM5n9W
15.Source: YouTube https://share.google/TUuwJYwg1ZWVp31bQ
16.Source: YouTube https://share.google/QfE0iFfrVz2Tb7I7Y