
چکیده
سکولاریسم و لائیسیته از مفاهیم محوری در مباحث مربوط به دولت مدرن، آزادی وجدان و رابطهٔ دین و سیاستاند. این دو اصطلاح، با وجود همپوشانیهای معنایی و تاریخی، نه کاملاً مترادفاند و نه لزوماً به الگوی واحدی از سازماندهی رابطهٔ نهادهای دینی و سیاسی اشاره میکنند.
سکولاریسم مفهومی چندوجهی است که در فلسفهٔ سیاسی، نظریهای دربارهٔ جایگاه دین در نظم سیاسی و مبانی مشروعیت دولت را دربرمیگیرد؛ درحالیکه لائیسیته، بهویژه در سنت جمهوریخواهی فرانسه، به الگویی تاریخی و حقوقی برای تنظیم رابطهٔ دولت، نهادهای دینی و آزادی وجدان اشاره دارد.
افزون بر این، باید هر دو مفهوم را از سکولاریزاسیون، یعنی فرایند یا مجموعهای از فرایندهای تحول جایگاه اجتماعی دین، متمایز کرد.
این مقاله با روشنکردن مرزهای مفهومی، بررسی وجوه اشتراک و اختلاف و نشاندادن تنوع الگوهای تاریخی، میکوشد چارچوبی مقدماتی برای تحلیل فلسفی رابطهٔ دین، دولت و جامعه فراهم آورد.
واژگان کلیدی: سکولاریسم، لائیسیته، سکولاریزاسیون، دولت سکولار، آزادی وجدان، بیطرفی دولت، دین و سیاست.
۱. مقدمه: چرا تفکیک مفاهیم ضروری است؟ در گفتوگوهای سیاسی و فلسفی، واژههای سکولاریسم و لائیسیته گاه بهجای یکدیگر به کار میروند؛ گاهی نیز هر دو مترادف دینستیزی، بیدینی یا حذف دین از زندگی اجتماعی تلقی میشوند. این کاربردها، اگرچه ممکن است بازتاب برخی برداشتهای تاریخی یا ایدئولوژیک باشند، برای تحلیل دقیق مفهومی کافی نیستند. مسئلهٔ اصلی آن است که رابطهٔ دین و سیاست را نمیتوان صرفاً به پرسش از دینداری یا بیدینی افراد فروکاست. باید میان اعتقاد شخصی شهروندان، جایگاه اجتماعی نهادهای دینی، مبانی مشروعیت قدرت سیاسی، منشأ قوانین و حدود مداخلهٔ دولت در امور اعتقادی تمایز گذاشت. ممکن است جامعهای از نظر اعتقادات شهروندان همچنان دیندار باشد، اما دولت آن از اقتدار نهادهای دینی استقلال داشته باشد. همچنین ممکن است در جامعهای میزان مشارکت در مناسک دینی کاهش یابد، بیآنکه ساختار سیاسی آن بهطور کامل از نهادهای دینی مستقل شده باشد. بنابراین، تحلیل سکولاریسم و لائیسیته مستلزم تفکیک دستکم سه سطح است:
۱- سطح اعتقادی و فردی،
۲-سطح اجتماعی و نهادی،
۳- سطح سیاسی و حقوقی.
خلط این سطوح، زمینهٔ شکلگیری برداشتهای نادرست از مفاهیمی را فراهم میکند که تاریخ تحول و کاربردهای متنوعی دارند.
۲. سکولاریسم چیست؟
واژهٔ سکولاریسم (Secularism) در کاربرد معاصر خود، بیش از هر چیز به مجموعهای از اصول و دیدگاهها دربارهٔ نسبت دین با سیاست، دولت و زندگی عمومی اشاره دارد. بااینحال، این اصطلاح در همهٔ متون فلسفی و اجتماعی معنای یکسانی ندارد.
در فلسفهٔ سیاسی، سکولاریسم را میتوان اصلی هنجاری برای تنظیم رابطهٔ قدرت سیاسی و دین دانست؛ اصلی که بر این پرسش متمرکز است که: دولت بر چه مبنایی مشروعیت مییابد؟
قوانین عمومی چگونه توجیه میشوند؟
چه جایگاهی برای اقتدار دینی در تصمیمگیری سیاسی در نظر گرفته میشود؟
در یکی از برداشتهای رایج، دولت سکولار، دولتی است که اقتدار سیاسی خود را منحصراً از یک مرجع یا نهاد دینی اخذ نمیکند و شهروندان را صرفاً بر اساس تعلق یا عدم تعلق آنان به یک دین از حقوق سیاسی برخوردار نمیسازد. در این چارچوب، آزادی وجدان، برابری شهروندان و محدودبودن اقتدار نهادهای دینی در اعمال قدرت حکومتی اهمیت بنیادی دارند.
بااینهمه، سکولاریسم لزوماً به معنای جدایی کامل و مطلق دین از تمامی عرصههای عمومی نیست. دربارهٔ حدود این جدایی اختلافنظر وجود دارد. برخی برداشتها بر فاصلهگذاری سختگیرانه میان نهادهای دولتی و دین تأکید میکنند؛ برخی دیگر، ضمن حفظ استقلال دولت و برابری شهروندان، حضور آزادانهٔ دین در جامعهٔ مدنی و گفتوگوهای عمومی را مجاز و حتی مطلوب میدانند. ازاینرو، نمیتوان تنها یک الگوی نهادی را مصداق ضروری و یگانهٔ سکولاریسم تلقی کرد.
از منظر فلسفهٔ سیاسی، چند پرسش برای ارزیابی هر الگوی سکولار اساسی است:
۱- آیا دولت به دین یا جهانبینی خاصی امتیاز رسمی میدهد؟
۲- آیا شهروندان از آزادی برابر برای داشتن، تغییر دادن یا نداشتن اعتقادات دینی برخوردارند؟
۳- آیا قوانین و سیاستهای عمومی با دلایلی توجیه میشوند که بتوان آنها را در عرصهٔ عمومی به بحث و نقد گذاشت؟
۴- آیا نهادهای دینی میتوانند مستقل از قواعد عمومی پاسخگویی سیاسی، اعمال قدرت الزامآور بر شهروندان داشته باشند؟
پاسخ به این پرسشها، تصویری دقیقتر از سکولاریسم ارائه میدهد تا تعریف سادهٔ آن بهعنوان «جدایی دین و دولت».
۳. لائیسیته چیست؟
لائیسیته (Laïcité) اصطلاحی فرانسوی است که در بحثهای مربوط به دولت، دین و آموزش عمومی جایگاه ویژهای یافته است. اگرچه این مفهوم با سکولاریسم همپوشانی دارد، تاریخ تحول و بار حقوقی و سیاسی آن بهخصوص با تجربهٔ جمهوریخواهی فرانسه پیوند خورده است.
در معنای سیاسی و حقوقی، لائیسیته بر استقلال نهادهای عمومی از اقتدار دینی، بیطرفی دولت در امور اعتقادی، آزادی وجدان و برابری شهروندان بدون تبعیض دینی تأکید میکند. در این الگو، دولت نباید به مرجع حکومتی یک دین تبدیل شود و نهادهای دینی نیز نباید از جایگاهی برخوردار باشند که به آنها اجازه دهد اقتدار عمومی را بر پایهٔ امتیاز دینی اعمال کنند.
قانون فرانسه دربارهٔ جدایی کلیساها و دولت، مصوب ۹ دسامبر ۱۹۰۵، نمونهای تاریخی برای فهم این رویکرد است. مادهٔ نخست قانون، آزادی وجدان و آزادی اجرای مناسک دینی را، با رعایت محدودیتهای مقرر برای حفظ نظم عمومی، تضمین میکند. مادهٔ دوم نیز مقرر میدارد که جمهوری هیچ آیینی را به رسمیت نمیشناسد، به آن حقوق و دستمزد نمیپردازد و آن را تأمین مالی نمیکند. این دو ماده نشان میدهند که لائیسیتهٔ کلاسیک فرانسه را باید هم از منظر استقلال دولت از نهادهای دینی و هم از منظر تضمین آزادی مذهبی فهمید؛ نه صرفاً بهعنوان سیاستی برای حذف دین از جامعه (قانون فرانسه دربارهٔ جدایی کلیساها و دولت، ۱۹۰۵).
بااینحال، نباید لائیسیته را مفهومی کاملاً یکدست یا ثابت تصور کرد. در طول تاریخ فرانسه، تفسیر این اصل و نحوهٔ اجرای آن در حوزههایی مانند آموزش عمومی، نمادهای دینی و حدود حضور دین در نهادهای دولتی موضوع مناقشه بوده است. حتی در درون سنت لائیسیته نیز میتوان میان برداشتهایی که بر آزادی وجدان و همزیستی باورهای مختلف تأکید دارند و برداشتهایی که بر محدودسازی نمودهای دینی در برخی فضاهای عمومی تأکید میکنند، تفاوت گذاشت.
بنابراین، لائیسیته نه مترادف بیدینی است و نه لزوماً به معنای ممنوعیت حضور دین در همهٔ عرصههای عمومی. موضوع اصلی آن، چگونگی تنظیم اقتدار عمومی و رابطهٔ آن با دین است؛ هرچند پاسخ حقوقی و نهادی به این مسئله در فرانسه ویژگیهای تاریخی خاص خود را دارد.
۴. تمایز سه مفهوم: سکولاریسم، لائیسیته و سکولاریزاسیون
برای پرهیز از ابهام، ضروری است سکولاریسم و لائیسیته را از سکولاریزاسیون (Secularization) نیز متمایز کنیم. سکولاریزاسیون، در کاربرد جامعهشناختی، به فرایندها و تحولاتی اشاره دارد که طی آنها جایگاه دین، نهادهای دینی و باورها در جامعه تغییر میکند. این تغییرات ممکن است شامل تفکیک نهادی دین از حوزههایی مانند آموزش، سیاست و اقتصاد، کاهش نفوذ اجتماعی برخی نهادهای دینی، یا تغییر در میزان باورها و مشارکتهای مذهبی باشد. این ابعاد لزوماً همزمان یا با سرعت یکسان رخ نمیدهند.
برای مثال، ممکن است نظام آموزشی یک کشور از اقتدار نهادهای دینی مستقل شود، درحالیکه بخش بزرگی از جمعیت همچنان به مناسک و باورهای مذهبی پایبند بماند. همچنین ممکن است میزان دینداری فردی کاهش یابد، بدون آنکه پیوندهای حقوقی دولت با یک دین رسمی از میان برود.
تفاوت مفهومی این سه اصطلاح را میتوان چنین خلاصه کرد:
سکولاریسم: اصلی هنجاری، دیدگاهی سیاسی یا چارچوبی فکری دربارهٔ جایگاه دین در دولت و نظم عمومی.
لائیسیته: الگویی تاریخی و حقوقی برای تنظیم رابطهٔ دولت و دین که بهویژه با سنت جمهوریخواهی فرانسه شناخته میشود.
سکولاریزاسیون: مجموعهای از فرایندهای اجتماعی و نهادی مرتبط با تحول جایگاه دین در جامعه.
این تمایز، یک تمایز تحلیلی است و نباید آن را به معنای وجود مرزهایی کاملاً نفوذناپذیر میان این اصطلاحات دانست. در ادبیات علمی، معانی آنها همواره یکسان نیستند و برخی نویسندگان از واژهٔ سکولاریسم برای اشاره به پدیدههایی استفاده میکنند که نویسندگان دیگر آنها را ذیل سکولاریزاسیون یا لائیسیته بررسی میکند.
۵. تفاوتهای اصلی سکولاریسم و لائیسیته
با توجه به تعاریف پیشین، میتوان تفاوتهای این دو مفهوم را در چند محور بررسی کرد.
۵-۱- تفاوت در دامنهٔ مفهومی
سکولاریسم در فلسفهٔ سیاسی مفهومی عامتر و دارای صورتبندیهای متنوع است. این مفهوم میتواند به مبانی هنجاری دولت مستقل از اقتدار دینی، سیاستهای مربوط به دین یا مجموعهای از دیدگاههای فکری دربارهٔ امر دینی و امر عمومی اشاره کند. لائیسیته، در کاربرد تاریخی متعارف خود، معنای مشخصتری دارد و بیش از همه با شیوهٔ فرانسوی تنظیم رابطهٔ دولت و دین پیوند خورده است. بااینحال، نباید نتیجه گرفت که لائیسیته صرفاً یک اصطلاح حقوقی و سکولاریسم صرفاً یک مفهوم فلسفی است؛ زیرا هر دو میتوانند موضوع تحلیل فلسفی، حقوقی، سیاسی و جامعهشناختی قرار گیرند.
۵-۲- تفاوت در سنت تاریخی و نهادی
سکولاریسم در کشورهای مختلف، متناسب با تاریخ سیاسی، ساختارهای دینی و تحولات حقوقی آنها، شکلهای متفاوتی یافته است. در نتیجه، استقلال دولت از اقتدار دینی ممکن است در یک کشور از طریق محدودکردن امتیازات نهادی یک کلیسای تاریخی و در کشوری دیگر از طریق تضمین آزادی مذهبی و منع تأسیس دین رسمی صورتبندی شود.
لائیسیتهٔ فرانسوی از تاریخ خاصی برخوردار است که انقلاب فرانسه، منازعات میان جمهوریخواهان و نهادهای کلیسایی و قانون جدایی سال ۱۹۰۵ از نقاط مهم آن محسوب میشوند. ازاینرو، نمیتوان ویژگیهای تجربهٔ فرانسه را بدون بررسی زمینهٔ تاریخی به همهٔ نظامهای سکولار تعمیم داد.
۵-۳- تفاوت در نحوهٔ تنظیم حضور دین در عرصهٔ عمومی
برخی الگوهای سکولاریسم به شهروندان اجازه میدهند هویت و نمادهای دینی خود را آزادانه در فضای عمومی ابراز کنند، مشروط به رعایت قوانین عمومی و حقوق دیگران. در مقابل، برداشتهای خاصی از لائیسیته بر بیطرفی نهادهای عمومی و محدودیتهایی برای نمودهای دینی در برخی موقعیتهای نهادی تأکید بیشتری دارند.
البته این تفاوت را نباید به تقابل مطلق میان «سکولاریسم آزادیخواه» و «لائیسیته محدودکننده» تبدیل کرد. شیوهٔ اجرای لائیسیته در فرانسه نیز در دورههای تاریخی مختلف تغییر کرده و دربارهٔ حدود آن اختلافنظر وجود داشته است. افزون بر آن، خود سکولاریسم نیز میتواند در صورتبندیهای سختگیرانه یا فراگیر ظاهر شود.
۵-۴- تفاوت در نسبت با بیطرفی دولت
بیطرفی دولت در برابر باورهای دینی و غیردینی، از اصول مهم بسیاری از نظریههای سکولاریسم است؛ اما معنای بیطرفی محل مناقشه است. آیا دولت باید نسبت به همهٔ باورها دقیقاً به یک شیوه رفتار کند؟ یا میتواند برای تضمین آزادی و برابری واقعی، ترتیبات متفاوتی برای گروههای مذهبی و غیردینی در نظر بگیرد؟ این پرسش در بحث لائیسیته نیز مطرح است. بیطرفی دولت ضرورتاً به معنای بیطرفماندن شهروندان، حذف دین از جامعه یا یکسانسازی همهٔ رفتارهای دینی نیست. باید میان بیطرفی نهادهای حکومتی و آزادی افراد برای ابراز باورهایشان تمایز گذاشت.
۶. شباهتهای اصلی سکولاریسم و لائیسیته
با وجود تفاوتهای یادشده، سکولاریسم و لائیسیته در چند اصل بنیادی همپوشانی دارند:
۶-۱ استقلال اقتدار سیاسی از اقتدار دینی
هر دو مفهوم، در صورتبندی سیاسی متعارف خود، با این ایده پیوند دارند که اعمال قدرت عمومی نباید صرفاً بر پایهٔ اقتدار اختصاصی یک نهاد یا مرجع دینی توجیه شود.
۶-۲ - آزادی وجدان و اعتقاد
در صورتبندیهای آزادیخواهانهٔ هر دو، انسان باید بتواند باور دینی داشته باشد، باور خود را تغییر دهد یا از داشتن باور دینی خودداری کند، بدون آنکه به سبب این انتخاب از حقوق مدنی و سیاسی برابر محروم شود.
۶-۳- برابری شهروندان
برخورداری از حقوق شهروندی نباید به پذیرش یک دین خاص وابسته باشد. از این منظر، هیچ شهروندی نباید صرفاً به دلیل تعلق مذهبی یا عدم تعلق مذهبی خود، از امتیاز یا محرومیت سیاسی برخوردار شود.
۶-۴- محدودکردن امتیاز انحصاری نهادهای دینی در ساختار قدرت
هر دو مفهوم میتوانند در خدمت جلوگیری از تبدیل اقتدار دینی به قدرت حکومتی غیرپاسخگو قرار گیرند؛ هرچند دربارهٔ حدود و روش تحقق این هدف، اختلافنظر وجود دارد.
۶-۵- ضرورت تنظیم حقوقی رابطهٔ دین و دولت
نه استقلال دولت بهخودیخود تمام مسائل مربوط به دین را حل میکند و نه اعلام آزادی مذهبی بهتنهایی حدود رابطهٔ نهادهای دینی با سیاست را روشن میسازد. مسائل مربوط به آموزش، قانونگذاری، تأمین مالی، آزادی بیان و حقوق گروههای مختلف، نیازمند چارچوبهای نهادی و حقوقی مشخصاند.
بااینحال، این شباهتها به معنای توافق کامل دربارهٔ شیوهٔ تحقق این اصول نیست. برای مثال، دو نظام ممکن است هر دو مدعی تضمین آزادی وجدان باشند، اما دربارهٔ پوشش دینی در مدارس دولتی، تأمین مالی خدمات مذهبی یا حضور نمایندگان نهادهای دینی در فرایند تصمیمگیری عمومی به نتایج متفاوتی برسند.
۷. جمعبندی مفهومی
سکولاریسم و لائیسیته دو مفهوم مرتبطاند که هر دو در بررسی استقلال دولت از اقتدار دینی، آزادی وجدان و برابری شهروندان اهمیت دارند. بااینحال، سکولاریسم را باید مفهومی دارای صورتبندیهای نظری و نهادی گوناگون دانست، درحالیکه لائیسیته، بهویژه در کاربرد فرانسوی، به سنت مشخصتری از سازماندهی رابطهٔ دولت و دین اشاره دارد. همچنین، هیچیک از این دو مفهوم را نباید با بیدینی فردی یا کاهش ضروری اعتقادات مذهبی یک جامعه یکسان گرفت. دولت سکولار میتواند در جامعهای با شهروندان بسیار دیندار وجود داشته باشد؛ همانگونه که کاهش مشارکت مذهبی لزوماً به معنای تحقق استقلال نهادی دولت از دین نیست.
ازاینرو، در بررسی تاریخی و فلسفی این مفاهیم باید میان سه پرسش تمایز گذاشت:
۱- افراد تا چه اندازه دیندارند؟
۲- دین چه جایگاهی در ساختار اجتماعی دارد؟
۳- قدرت سیاسی بر چه مبانی و با چه محدودیتهایی اعمال میشود؟
این تفکیک، نقطهٔ آغاز مناسبی برای بررسی تاریخی سکولاریسم و لائیسیته است؛ زیرا به ما امکان میدهد بهجای فرضگرفتن یک رابطهٔ ضروری میان مدرنیته، کاهش دینداری و استقلال دولت از دین، هر یک از این تحولات را جداگانه بررسی کنیم.
منابع:
۱. Baubérot, Jean. (1998)." French secularism and its transformations." Social Compass, 45(1). https://doi.org/10.1177/003776898045001014
۲. Baubérot, Jean. (2008). “Cultural Transfer and National Identity in French Laicity.” Diogenes. https://doi.org/10.1177/0392192108090735
۳. Kettell, Steven. (2019). “Secularism and Religion.” Oxford Research Encyclopedia of Politics. https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190228637.013.898
۴. Wilson, Erin K. (2018). “Secularization and Secularism.” The International Encyclopedia of Anthropology. https://doi.org/10.1002/9781118924396.wbiea2085
۵. Zala, Miklós. (2019). “Secularism in Political Philosophy.” Oxford Research Encyclopedia of Politics. https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190228637.013.1388
۶. France. (1905). Loi du 9 décembre 1905 concernant la séparation des Églises et de l'État. Légifrance. https://www.legifrance.gouv.fr/affichTexte.do?cidTexte=LEGITEXT000006070169