ویرگول
ورودثبت نام
فریدون شیخ‌ مومنی
فریدون شیخ‌ مومنی
فریدون شیخ‌ مومنی
فریدون شیخ‌ مومنی
خواندن ۳۱ دقیقه·۱۸ روز پیش

زرتشت و هویت ایرانی: میراثی تاریخی، فلسفی و فرهنگی

عکس، تندیس تاریخی زرتشت، پیامبر باستانی ایران و بنیانگذار معنوی آیین زرتشت را به نمایش می‌گذارد. جزئیات اثر • کتیبه: روی پایه آن نوشته شده است "زرتشت - مغ - ۱۰۰۰ پیش از میلاد". • مکان: این تندیس خاص در گالری و موزه هنری هِت، واقع در کمپ چسترفیلد در چسترفیلد، ایندیانا، ایالات متحده، نگهداری می‌شود.
عکس، تندیس تاریخی زرتشت، پیامبر باستانی ایران و بنیانگذار معنوی آیین زرتشت را به نمایش می‌گذارد. جزئیات اثر • کتیبه: روی پایه آن نوشته شده است "زرتشت - مغ - ۱۰۰۰ پیش از میلاد". • مکان: این تندیس خاص در گالری و موزه هنری هِت، واقع در کمپ چسترفیلد در چسترفیلد، ایندیانا، ایالات متحده، نگهداری می‌شود.

چکیده

شناخت هویت تاریخی ایران، بدون بررسی سنت‌های فکری و دینی پیش از اسلام، شناختی ناقص از شکل‌گیری تمدن ایرانی به دست می‌دهد. در میان این سنت‌ها، آیین زرتشت جایگاهی برجسته دارد؛ زیرا در طول تاریخ ایران باستان، در شکل‌گیری مفاهیمی چون راستی، نظم اخلاقی، مسئولیت انسان، نسبت خیر و شر و پیوند میان زندگی فردی و سرنوشت جهان نقش مهمی ایفا کرده است. بااین‌حال، بررسی میراث زرتشتی مستلزم تفکیک میان اندیشه‌های مندرج در گاهان، تحولات تاریخی دین زرتشتی، نهادهای دینی و سیاسی دوره‌های بعد و بازتاب‌های فرهنگی این سنت در ایران معاصر است.

مقالهٔ حاضر با رویکردی تاریخی ـ تحلیلی می‌کوشد جایگاه زرتشت و سنت زرتشتی را در شکل‌گیری و تداوم فرهنگ ایرانی بررسی کند. در این مسیر، ابتدا زمینهٔ تاریخی و فکری ظهور زرتشت و آموزه‌های اصلی او، از جمله اهورامزدا، اَشَه، دُروج و مسئولیت اخلاقی انسان، مورد توجه قرار می‌گیرد. سپس گاهان و اوستا، جایگاه آتش در آیین زرتشتی، نسبت این سنت با حکومت‌های هخامنشی و ساسانی و تحولات آن پس از ورود اسلام بررسی می‌شود. در پایان، نسبت میراث زرتشتی با برخی عناصر فرهنگ و هویت ایرانی معاصر مورد ارزیابی قرار می‌گیرد.

در بررسی موضوع، میان داده‌های تاریخی، تفسیرهای پژوهشی و برداشت‌های هویتی تمایز گذاشته شده است. از آنجا که دربارهٔ تاریخ زندگی زرتشت، ماهیت دین هخامنشیان و میزان تداوم برخی عناصر فرهنگی اختلاف نظر پژوهشی وجود دارد، مقاله از ارائهٔ داوری‌های قطعی در موارد فاقد شواهد کافی پرهیز می‌کند.

هدف مقاله، اثبات برتری یک سنت دینی یا فرهنگی بر سنت‌های دیگر نیست؛ بلکه بررسی جایگاه تاریخی و فکری زرتشت و میراث زرتشتی در شکل‌گیری تمدن ایرانی است.

نتیجهٔ اصلی مقاله این است که میراث زرتشتی یکی از لایه‌های مهم و اثرگذار در تاریخ تمدن ایران است؛ اما فهم هویت ایرانی مستلزم شناخت مجموعه‌ای از سنت‌های پیشااسلامی، اسلامی و معاصر و بررسی تعامل تاریخی میان آن‌هاست. ازاین‌رو، شناخت زرتشت نه دعوت به پذیرش یک باور دینی، بلکه ضرورتی برای فهم انتقادی تاریخ و فرهنگ ایران به شمار می‌رود.

واژگان کلیدی: زرتشت، زرتشتی‌گری، هویت ایرانی، ایران باستان، اهورامزدا، اَشَه، دُروج، گاهان، اوستا، حافظهٔ تاریخی.

۱. مقدمه: تمدن، جهان‌بینی و حافظهٔ تاریخی

در شناخت تمدن‌های بزرگ جهان، نمی‌توان تنها به جغرافیا، اقتصاد، زبان یا تاریخ سیاسی آن‌ها بسنده کرد. این عناصر، هرچند برای شناخت ساختار و تحولات جوامع ضروری‌اند، به‌تنهایی توضیح نمی‌دهند که انسان‌های متعلق به یک تمدن چگونه جهان را تفسیر می‌کردند، چه تصوری از جایگاه انسان در هستی داشتند، چه ارزش‌هایی را بنیاد زندگی فردی و اجتماعی می‌دانستند و چگونه گذشتهٔ خود را در حافظهٔ جمعی حفظ می‌کردند. در پس بسیاری از نهادها و مناسبات اجتماعی، مجموعه‌ای از باورها، ارزش‌ها و جهان‌بینی‌ها قرار دارد که در طول زمان بر فرهنگ، اخلاق، هنر و شیوهٔ زندگی جوامع اثر گذاشته‌اند. سنت‌های دینی یکی از مهم‌ترین صورت‌های تاریخی ظهور و انتقال این جهان‌بینی‌ها بوده‌اند.

برای مثال، در شبه‌قارهٔ هند، سنت‌های دینی گوناگون، از جمله سنت‌های هندو، در شکل‌گیری آیین‌ها، اسطوره‌ها، نظام‌های فلسفی و بخش‌هایی از حافظهٔ فرهنگی جامعه نقشی دیرپا داشته‌اند. در جوامع عربی نیز اسلام، در کنار عوامل زبانی، قبیله‌ای، سیاسی و تاریخی، در شکل‌گیری ادبیات، نهادهای اجتماعی و حافظهٔ تاریخی نقشی بنیادین ایفا کرده است. در اروپا نیز مسیحیت، به‌ویژه در پیوند با میراث یهودی و فرهنگ یونانی ـ رومی، یکی از سرچشمه‌های مهم شکل‌گیری نهادها، هنر، اخلاق و اندیشهٔ تاریخی بوده است. حتی در جوامع معاصر که بخش قابل‌توجهی از جمعیت آن‌ها خود را سکولار می‌دانند، آثار سنت‌های دینی گذشته همچنان در زبان، تقویم، هنر، معماری، ادبیات و برخی ارزش‌های اجتماعی قابل مشاهده است.

البته این نمونه‌ها به معنای آن نیست که هویت هیچ‌یک از این جوامع را بتوان به یک دین فروکاست. تمدن‌ها حاصل تعامل و گاه رقابت عوامل متعددند؛ سنت‌های دینی در کنار زبان، ساختار سیاسی، اقتصاد، جغرافیا، مهاجرت‌ها و تبادلات فرهنگی در شکل‌گیری آن‌ها نقش داشته‌اند. بنابراین، سخن گفتن از میراث دینی یک تمدن، به معنای نادیده گرفتن تکثر تاریخی و فرهنگی آن نیست؛ بلکه تلاشی برای شناخت یکی از لایه‌های اثرگذار در تاریخ آن جامعه است.

در مورد ایران، مسئله از این جهت اهمیت ویژه‌ای دارد که تاریخ و هویت فرهنگی این سرزمین به دورهٔ اسلامی محدود نمی‌شود. ایران پیش از ورود اسلام، تجربه‌ای تاریخی و تمدنی طولانی داشت؛ تجربه‌ای که دولت‌های هخامنشی، اشکانی و ساسانی، سنت‌های دینی و اسطوره‌ای، زبان‌های ایرانی، نظام‌های سیاسی و شکل‌های گوناگون اندیشه و هنر از اجزای آن بودند. این پیشینه با ورود اسلام پایان نیافت، بلکه در فرایندی طولانی از دگرگونی، استمرار و بازتفسیر، با فرهنگ اسلامی درآمیخت و صورت‌های تازه‌ای از هویت ایرانی را پدید آورد. ازاین‌رو، هویت تاریخی ایران را نمی‌توان صرفاً با ارجاع به دوران پیش از اسلام یا تنها با تکیه بر تاریخ اسلامی توضیح داد؛ فهم آن مستلزم بررسی پیوندها و گسست‌های میان این دوره‌هاست.

پرسش اصلی این مقاله از همین‌جا شکل می‌گیرد:

  • میراث زرتشتی چه جایگاهی در شکل‌گیری و تداوم فرهنگ و هویت تاریخی ایران داشته است؟

  • چرا شناخت تاریخ ایران، بدون آشنایی با سنت‌های دینی و فکری پیش از اسلام، بخشی از زمینه‌های شکل‌گیری تمدن ایرانی را نادیده می‌گذارد؟

  • و چگونه می‌توان میان میراث تاریخی زرتشتی و هویت ایرانی معاصر رابطه‌ای علمی برقرار کرد، بی‌آنکه به گذشته‌گرایی، اسطوره‌سازی یا تقلیل هویت ملی به یک دین خاص گرفتار شد؟

این پرسش‌ها در روزگار معاصر اهمیت بیشتری یافته‌اند؛ زیرا روایت‌های گوناگون سیاسی و ایدئولوژیک می‌کوشند هویت ایرانی را از منظرهای متفاوت تعریف کنند. در چنین فضایی، بازگشت انتقادی به تاریخ نه به معنای آرمانی‌کردن گذشته است و نه به معنای انتخاب یک دوره یا سنت به‌عنوان تنها سرچشمهٔ اصالت ملی. هدف، شناخت مستند لایه‌های تاریخی و فرهنگی‌ای است که در گذر زمان بر یکدیگر اثر گذاشته‌اند و در ساختن هویت پیچیدهٔ ایرانی مشارکت داشته‌اند.

از این منظر، مطالعهٔ آیین زرتشت صرفاً بررسی یک دین باستانی نیست؛ بلکه راهی برای شناخت بخشی مهم از تاریخ اندیشه، اخلاق و جهان‌بینی در ایران باستان است. این مطالعه می‌تواند نشان دهد که برخی مفاهیم، مانند راستی، نظم، مسئولیت اخلاقی، آبادانی و نسبت انسان با جهان، در متون و سنت‌های ایرانی چگونه صورت‌بندی شده‌اند و در دوره‌های بعد چه تحولاتی یافته‌اند. البته وجود شباهت میان یک ارزش اخلاقی در ایران امروز و یک مفهوم در متون زرتشتی، به‌تنهایی استمرار تاریخی مستقیم آن را اثبات نمی‌کند؛ برای اثبات چنین تداومی باید مسیر انتقال، شواهد متنی و زمینه‌های اجتماعی آن نیز بررسی شود.

بنابراین، شناخت زرتشت و میراث زرتشتی را نباید دعوتی به پذیرش یک باور دینی تلقی کرد. همان‌گونه که مطالعهٔ افلاطون مستلزم پذیرفتن همهٔ آموزه‌های فلسفی او نیست، شناخت زرتشت نیز الزاماً به معنای زرتشتی‌شدن نیست. این شناخت، پیش از هر چیز، کوششی تاریخی و فرهنگی برای فهم یکی از سنت‌هایی است که در شکل‌گیری جهان ایرانی نقش داشته‌اند.

مقالهٔ حاضر با چنین رویکردی می‌کوشد نخست زمینهٔ تاریخی و فکری ظهور زرتشت و آموزه‌های منسوب به او را بررسی کند؛ سپس مفاهیم محوری این سنت، از جمله اهورامزدا، اَشَه و دُروج، جایگاه انسان و مسئولیت اخلاقی او، و اهمیت گاهان و اوستا را توضیح دهد. در ادامه، نسبت سنت زرتشتی با دوره‌های هخامنشی و ساسانی، تحولات آن پس از ورود اسلام و برخی جلوه‌های میراث فرهنگی آن در ایران معاصر بررسی خواهد شد. در تمام این مسیر، میان داده‌های تاریخی، تفسیرهای پژوهشی و برداشت‌های هویتی تمایز گذاشته می‌شود تا نتیجه‌گیری مقاله بر شواهد قابل ارزیابی استوار باشد.

نقش برجستهٔ بالدار در تخت جمشید؛ نمادی که در دوران معاصر با هویت ایرانی و زرتشتی پیوند یافته است. تفسیر تاریخی دقیق این نقش همچنان موضوع بحث پژوهشگران است.»
نقش برجستهٔ بالدار در تخت جمشید؛ نمادی که در دوران معاصر با هویت ایرانی و زرتشتی پیوند یافته است. تفسیر تاریخی دقیق این نقش همچنان موضوع بحث پژوهشگران است.»

۲. زرتشت؛ زمانه، زمینهٔ تاریخی و اهمیت ظهور یک اندیشه

زرتشت، که در منابع یونانی با نام زوروآستر و در متون اوستایی با صورت زَرَثوشتره شناخته می‌شود، از چهره‌های برجستهٔ تاریخ ادیان و اندیشه در جهان باستان است. بااین‌حال، شناخت تاریخی او با دشواری‌هایی روبه‌روست؛ زیرا اطلاعات موجود دربارهٔ زندگی، زمان و محل فعالیت او محدود است و بخش مهمی از روایت‌هایی که دربارهٔ زندگی‌اش در منابع متأخر آمده‌اند، با عناصر اسطوره‌ای و ~سنت‌های دینی درآمیخته‌اند.

ازاین‌رو، پژوهشگران میان اطلاعاتی که می‌توان از سروده‌های کهن اوستایی به دست آورد و روایت‌هایی که در دوره‌های بعد دربارهٔ زندگی زرتشت شکل گرفته‌اند، تمایز می‌گذارند. گاهان، کهن‌ترین بخش اوستا، از مهم‌ترین منابع برای بررسی اندیشهٔ زرتشت و جامعهٔ پیرامون او به شمار می‌روند؛ اما حتی این سروده‌ها نیز زندگی‌نامه‌ای منظم و به معنای امروزی در اختیار ما نمی‌گذارند.

۲ـ۱. زمان زندگی زرتشت

تاریخ دقیق زندگی زرتشت روشن نیست و دربارهٔ آن میان پژوهشگران اختلاف نظر وجود دارد. برخی پژوهش‌ها زمان زندگی او را در حدود سدهٔ ششم پیش از میلاد قرار داده‌اند؛ درحالی‌که گروهی دیگر با توجه به ویژگی‌های زبانی گاهان و زمینه‌های فرهنگی و اجتماعی بازتاب‌یافته در آن‌ها، تاریخ بسیار قدیمی‌تری را پیشنهاد کرده‌اند. در پژوهش‌های ایران‌شناختی، تاریخ‌هایی در حدود هزارهٔ دوم پیش از میلاد و حتی پیش‌تر نیز مطرح شده است. بنابراین، تعیین یک تاریخ قطعی برای زندگی زرتشت با شواهد موجود سازگار نیست (Boyce, 1975; Gnoli, 1980).

در این مقاله، به‌جای پافشاری بر یک تاریخ مورد اختلاف، زرتشت را در چارچوب جهان ایرانیِ پیش از شکل‌گیری امپراتوری هخامنشی بررسی می‌کنیم؛ با این توضیح که تعیین دقیق دورهٔ تاریخی او همچنان موضوع پژوهش است. این احتیاط اهمیت دارد، زیرا نسبت‌دادن زرتشت به دوره‌ای مشخص، بر چگونگی تفسیر رابطهٔ او با شاهان و تحولات سیاسی ایران باستان اثر می‌گذارد.

۲ـ۲. زمینهٔ اجتماعی و دینی

برای فهم اهمیت اندیشهٔ زرتشت، باید به زمینهٔ دینی و فرهنگی جهان ایرانی در دوران پیش از او و هم‌زمان با شکل‌گیری سنت اوستایی توجه کرد. دین ایرانیان باستان در پیوند تاریخی و فرهنگی با سنت‌های هند و ایرانی قرار داشت؛ سنت‌هایی که پیش از جدایی و پراکندگی گروه‌های ایرانی و هندی، عناصر مشترکی در زبان، اسطوره‌ها، مناسک و تصورات دینی داشتند. مقایسهٔ متون اوستایی با سرودهای ودایی هند، از مهم‌ترین راه‌های شناخت این میراث مشترک است (Boyce, 1979; Gnoli, 2004).

در چنین جهانی، نیروهای طبیعی، ایزدان و مناسک دینی در زندگی انسان جایگاهی مهم داشتند. بااین‌حال، نباید جامعهٔ پیش از زرتشت را جامعه‌ای یکپارچه با اعتقاداتی کاملاً مشابه تصور کرد. سنت‌های دینی در میان گروه‌های مختلف ایرانی تنوع داشتند و اطلاعات ما دربارهٔ همهٔ آن‌ها یکسان نیست. آنچه از مقایسهٔ متون کهن می‌توان دریافت، وجود مجموعه‌ای از باورها و آیین‌های مشترک و در عین حال متنوع در جهان هند و ایرانی است.

زرتشت در چنین بستری آموزه‌هایی عرضه کرد که در آن‌ها مفهوم راستی، نظم اخلاقی، انتخاب انسان و مسئولیت او جایگاهی محوری یافت. اهمیت تاریخی این تحول را نباید با این ادعا توضیح داد که پیش از زرتشت هیچ اندیشهٔ اخلاقی یا تصوری از راستی وجود نداشته است؛ چنین ادعایی نه قابل اثبات است و نه با پیچیدگی تاریخ ادیان سازگار. اهمیت زرتشت بیشتر در صورت‌بندی خاصی است که از رابطهٔ میان خداوند، حقیقت، نظم جهان و انتخاب اخلاقی انسان ارائه می‌کند.

۲ـ۳. از مناسک دینی تا مسئولیت اخلاقی

در گاهان، زرتشت صرفاً در مقام کسی ظاهر نمی‌شود که مجموعه‌ای از مناسک را به پیروان خود آموزش می‌دهد. او در قالب سروده‌هایی نیایشی و اندیشه‌ورزانه، دربارهٔ حقیقت، نظم جهان، خیر و شر و مسئولیت انسان سخن می‌گوید. در این سروده‌ها، مخاطب با پرسش‌هایی دربارهٔ انتخاب راه درست، پیروی از اندیشهٔ نیک و ایستادگی در برابر دروغ و تباهی روبه‌رو می‌شود.

در این چارچوب، دین فقط به انجام مناسک یا جلب رضایت نیروهای مینوی محدود نمی‌ماند، بلکه با نحوهٔ اندیشیدن و رفتار انسان ارتباط پیدا می‌کند. این ویژگی یکی از جنبه‌های مهم اندیشهٔ گاهانی است؛ هرچند برای ارزیابی دقیق آن باید متن اوستایی، واژگان اصلی و زمینهٔ تاریخی سروده‌ها را در نظر گرفت (Boyce, 1979; Skjærvø, 2005).

در روایت گاهانی، زرتشت با مخالفت‌هایی نیز روبه‌روست. در برخی سروده‌ها از گروه‌هایی سخن گفته می‌شود که با او همراه نیستند یا در برابر گسترش پیامش مقاومت می‌کنند. در سنت اوستایی، ویشتاسپ از حامیان مهم زرتشت معرفی شده است؛ شخصیتی که پذیرش پیام او را به گسترش جامعهٔ دینی تازه پیوند می‌دهد. بااین‌حال، نباید ویشتاسپِ یادشده در گاهان را بدون بررسی تاریخی با ویشتاسپِ پدر داریوش هخامنشی یکی دانست؛ این همانندی از موضوعات مورد بحث پژوهشگران است (Boyce, 1975; Gnoli, 1980).

در مجموع، اهمیت زرتشت در تاریخ اندیشهٔ ایرانی را می‌توان در تأکید بر پیوند میان شناخت حقیقت و مسئولیت اخلاقی انسان جست‌وجو کرد. در این نگرش، انسان موجودی کاملاً منفعل نیست؛ او باید میان راه‌های متعارض انتخاب کند و در برابر پیامدهای انتخاب خود مسئول باشد. این برداشت، یکی از محورهای اصلی بررسی آموزه‌های زرتشت در بخش‌های بعدی نوشتار خواهد بود.

سنگ نگاره ای از اهورامزدا
سنگ نگاره ای از اهورامزدا

۳. اهورامزدا، اَشَه و دُروج؛ بنیان‌های جهان‌بینی زرتشتی

در مرکز جهان‌بینی گاهانی، اهورامزدا قرار دارد؛ نامی که معمولاً به معنای «سرور دانا» یا «خداوند خردمند» ترجمه می‌شود. در سروده‌های گاهانی، اهورامزدا با دانایی، آفرینندگی، راستی و نظم جهان پیوند دارد. این تصویر با تصوری که خدا را صرفاً موجودی قدرتمند و فرمانروا می‌داند تفاوت دارد؛ زیرا در اینجا دانایی و پیوند با حقیقت از ویژگی‌های بنیادین او به شمار می‌روند (Boyce, 1979).

بااین‌حال، باید توجه داشت که مفهوم اهورامزدا در طول تاریخ زرتشتی‌گری ثابت و بدون تحول باقی نمانده است. میان زبان و مفاهیم گاهان، متون اوستایی متأخر و تفسیرهای دورهٔ ساسانی تفاوت‌هایی وجود دارد. بنابراین، نباید همهٔ صورت‌های متأخر الهیات زرتشتی را بی‌واسطه به زمان زرتشت نسبت داد.

در این جهان‌بینی، مفهوم اَشَه جایگاهی اساسی دارد. اَشَه از مفاهیم بنیادین زبان و اندیشهٔ ایرانی باستان است و با راستی، حقیقت و نظم درست جهان ارتباط دارد. این مفهوم را نمی‌توان تنها به راست‌گویی در گفتار محدود کرد؛ زیرا در سنت هند و ایرانی، صورت‌های هم‌ریشهٔ آن با نظم کیهانی، آیینی و اجتماعی نیز پیوند داشته‌اند (Gnoli, 2004).

در برابر اَشَه، مفهوم دُروج قرار می‌گیرد؛ واژه‌ای که با دروغ، فریب و بی‌نظمی ارتباط دارد. دُروج در جهان‌بینی زرتشتی صرفاً یک دروغ زبانی یا خطای فردی نیست، بلکه مفهومی گسترده‌تر دارد و در برابر حقیقت و نظم درست جهان قرار می‌گیرد. به همین دلیل، دروغ و فریب در این نظام فکری می‌توانند پیامدهایی فراتر از روابط فردی داشته باشند و نظم اجتماعی و اخلاقی را نیز تهدید کنند.

از این منظر، اخلاق از سطح توصیه‌های فردی فراتر می‌رود و با تصور انسان از جهان پیوند می‌خورد. راست‌گویی، وفاداری به پیمان، رفتار درست و پرهیز از فریب، در چارچوب همراهی با اَشَه معنا پیدا می‌کنند. در مقابل، دروغ، پیمان‌شکنی و رفتارهای ویرانگر در قلمرو دُروج قرار می‌گیرند.

بااین‌حال، نباید اَشَه را به‌سادگی معادل واژهٔ «داد» در فارسی امروز دانست. داد در سنت‌های زبانی و حقوقی ایران معانی و تاریخ تحول خاص خود را دارد. می‌توان میان اَشَه و برخی تصورات مربوط به عدالت و نظم درست ارتباط مفهومی برقرار کرد، اما این ارتباط به معنای یکسانی کامل دو واژه نیست.

اَشَه را می‌توان مفهومی چندلایه دانست که هم به حقیقت و راستی اخلاقی اشاره دارد و هم به نظم درست هستی. هرگاه انسان در اندیشه و رفتار خود به حقیقت نزدیک می‌شود، به معنایی با این نظم هماهنگ می‌گردد. در این چارچوب، اخلاق صرفاً مجموعه‌ای از فرمان‌های بیرونی نیست، بلکه راهی برای مشارکت آگاهانهٔ انسان در نظمی است که در جهان‌بینی زرتشتی ارزش بنیادین دارد.

۴. جایگاه انسان و مسئولیت اخلاقی در اندیشهٔ زرتشت

یکی از جنبه‌های مهم اندیشهٔ زرتشت، تأکید بر نقش انسان در انتخاب میان راه‌های متعارض است. در گاهان، انسان با دعوت به اندیشیدن، سنجیدن و انتخاب‌کردن روبه‌رو می‌شود. او نباید بدون تأمل از هر سخن یا فرمانی پیروی کند، بلکه باید با خرد و تشخیص خود راه درست را برگزیند.

این تأکید بر انتخاب، به معنای آن نیست که می‌توان تمام مباحث فلسفی جدید دربارهٔ آزادی اراده را به زرتشت نسبت داد. مفهوم آزادی در فلسفهٔ جدید، حاصل تاریخ طولانی بحث دربارهٔ اراده، جبر، اختیار و مسئولیت است. بااین‌حال، در سروده‌های گاهانی می‌توان اهمیت انتخاب اخلاقی و پاسخ‌گویی انسان در برابر رفتار خویش را مشاهده کرد (Boyce, 1979).

در این نگرش، انسان تنها ناظر نبرد میان راستی و دروغ نیست. رفتار او می‌تواند به تقویت یکی از این دو جهت کمک کند. اندیشه، سخن و کردار انسان در تعیین کیفیت زندگی فردی و اجتماعی مؤثرند و از همین‌رو، مسئولیت اخلاقی جایگاهی مرکزی پیدا می‌کند.

این برداشت، شأنی فعال برای انسان قائل می‌شود. انسان باید بیندیشد، انتخاب کند، مسئولیت بپذیرد و در حد توان خود در برابر تباهی و بی‌نظمی بایستد. این نگاه را می‌توان یکی از جنبه‌های برجستهٔ اخلاق زرتشتی دانست؛ هرچند نباید آن را به این معنا گرفت که تمام سنت‌های دینی دیگر جهان باستان، انسان را موجودی منفعل و فاقد مسئولیت می‌دانستند.

در سنت زرتشتی، جهان مادی نیز عرصه‌ای بی‌ارزش یا صرفاً گذرا نیست. زندگی، کار، خانواده، آبادانی و نظم اجتماعی اهمیت دارند. در این چارچوب، رفتار اخلاقی تنها به نیایش و مناسک محدود نمی‌شود، بلکه در زندگی روزمره و مناسبات اجتماعی نیز معنا پیدا می‌کند.

این تأکید بر ارزش زندگی و مسئولیت انسان در برابر جهان، یکی از زمینه‌هایی است که می‌توان از طریق آن به فهم برخی جنبه‌های اخلاق زرتشتی نزدیک شد. البته پیوند دادن مستقیم هر ارزش فرهنگی معاصر ایرانی، مانند علاقه به طبیعت یا پاکیزگی، با یک آموزهٔ مشخص زرتشتی، نیازمند شواهد تاریخی مستقل است.

۵. اندیشه نیک، گفتار نیک و کردار نیک؛ صورت‌بندی اخلاقی زندگی

یکی از شناخته‌شده‌ترین صورت‌بندی‌های اخلاقی در سنت زرتشتی، سه‌گانهٔ اندیشهٔ نیک، گفتار نیک و کردار نیک است. این سه‌گانه در فرهنگ زرتشتی و در معرفی عمومی این آیین جایگاهی محوری دارد و خلاصه‌ای روشن از پیوند میان نیت، سخن و عمل به دست می‌دهد.

بااین‌حال، از نظر پژوهشی باید میان صورت‌بندی رایج این سه‌گانه و عبارت دقیق آن در متون اوستایی تمایز گذاشت. بهتر است آن را آموزه‌ای شناخته‌شده در سنت زرتشتی بدانیم که بر پیوند اخلاقی میان اندیشه، گفتار و کردار تأکید می‌کند، نه اینکه بدون بررسی زبان‌شناختی ادعا کنیم صورت فارسی رایج آن نقل‌قولی دقیق و لفظ‌به‌لفظ از گاهان است (Boyce, 1979; Skjærvø, 2005).

اندیشهٔ نیک به اهمیت نیت، داوری و جهت‌گیری درونی انسان اشاره دارد. انسان پیش از سخن‌گفتن یا عمل‌کردن، در ذهن خود دربارهٔ جهان و دیگران داوری می‌کند. اگر اندیشه با فریب، کینه و بدخواهی آمیخته باشد، احتمال آنکه گفتار و کردار نیز از همان مسیر تأثیر بپذیرند افزایش می‌یابد.

گفتار نیک بر مسئولیت اخلاقی زبان تأکید می‌کند. زبان می‌تواند وسیلهٔ انتقال حقیقت، تفاهم و اعتماد باشد یا به ابزاری برای فریب، تهمت، تحقیر و گسترش دشمنی تبدیل شود. در چارچوب اخلاق زرتشتی، گفتار درست بخشی از همراهی با راستی است.

کردار نیک نیز به ضرورت تحقق عملی اندیشه و گفتار اشاره دارد. اخلاق تنها در نیت‌های خوب یا سخنان زیبا خلاصه نمی‌شود؛ بلکه باید در رفتار انسان و مناسبات او با دیگران نمود پیدا کند. وفاداری به پیمان، یاری‌رساندن، مسئولیت‌پذیری و پرهیز از رفتارهای ویرانگر از جلوه‌های چنین اخلاقی‌اند.

اهمیت این سه‌گانه در تأکید بر هماهنگی میان سه ساحت زندگی انسان است. اندیشه، گفتار و کردار نباید در تضاد با یکدیگر قرار گیرند. کسی که از راستی سخن می‌گوید اما در عمل فریب‌کاری می‌کند، میان باور و رفتار خود شکاف ایجاد کرده است.

از این منظر، اخلاق زرتشتی را می‌توان اخلاقی ناظر بر زندگی عملی دانست؛ اخلاقی که تنها به نیایشگاه و مناسک دینی محدود نمی‌شود و در خانه، بازار، روابط اجتماعی و مسئولیت‌های روزمره نیز معنا پیدا می‌کند.

«نسخه‌ای خطی از اوستا؛ مجموعه‌ای از متون دینی با لایه‌ها و دوره‌های تاریخی متفاوت.»این نسخه در سال ۱۹۸۲ در مجموعه کتابخانه بریتانیا گنجانده شد.
«نسخه‌ای خطی از اوستا؛ مجموعه‌ای از متون دینی با لایه‌ها و دوره‌های تاریخی متفاوت.»این نسخه در سال ۱۹۸۲ در مجموعه کتابخانه بریتانیا گنجانده شد.

۶. اوستا و گاهان؛ میراث مکتوب اندیشهٔ زرتشتی

اوستا مهم‌ترین مجموعهٔ متون مقدس زرتشتیان است. این مجموعه کتابی یکپارچه نیست که در یک زمان و به دست یک نویسنده تدوین شده باشد، بلکه مجموعه‌ای از سروده‌ها، نیایش‌ها، متون آیینی و نوشته‌های دینی است که در دوره‌های گوناگون شکل گرفته و در گذر زمان گردآوری شده است.

اوستا بخش‌های مختلفی دارد که از نظر زبان، زمان شکل‌گیری و کارکرد دینی با یکدیگر تفاوت دارند. از مهم‌ترین بخش‌های آن می‌توان به یسنا، یشت‌ها، ویسپرد و وندیداد اشاره کرد. این متون هرکدام در شناخت تاریخ دین زرتشتی و تحولات آن اهمیت دارند.

کهن‌ترین بخش اوستا گاهان است. گاهان شامل هفده سرود است که در پنج بخش یا گاتا تنظیم شده‌اند و به زبان اوستایی کهن سروده شده‌اند. بسیاری از پژوهشگران این سرودها را نزدیک‌ترین بخش موجود اوستا به آموزه‌های زرتشت می‌دانند (Boyce, 1979; Encyclopaedia Iranica, “Gathas”).

در گاهان با متنی روبه‌رو می‌شویم که در آن زرتشت دربارهٔ اهورامزدا، راستی، نظم جهان، مسئولیت انسان و انتخاب اخلاقی سخن می‌گوید. این سروده‌ها از نظر تاریخی و فلسفی اهمیت دارند؛ زیرا امکان بررسی مستقیم‌تر زبان و مفاهیم سنت زرتشتی را فراهم می‌کنند.

بااین‌حال، گاهان را نباید با یک رسالهٔ فلسفی به معنای امروزی یکسان دانست. این سروده‌ها در قالب نیایش، خطاب دینی و شعر آیینی شکل گرفته‌اند و برای فهم آن‌ها باید هم‌زمان به ساختار ادبی، زبان اوستایی و زمینهٔ دینی آن‌ها توجه کرد.

بخش‌های دیگر اوستا، از جمله یشت‌ها و متون آیینی، جهان گسترده‌تری از اسطوره‌ها، ایزدان، نیایش‌ها و سنت‌های دینی زرتشتی را بازتاب می‌دهند. مطالعهٔ این بخش‌ها نشان می‌دهد که دین زرتشتی در گذر زمان چگونه گسترش یافته و صورت‌های گوناگونی از باور و مناسک را در خود جای داده است.

اوستا از این جهت برای تاریخ ایران اهمیت ویژه‌ای دارد که یکی از کهن‌ترین مجموعه‌های متنی بازمانده از زبان و اندیشهٔ ایرانی است. این مجموعه اطلاعات ارزشمندی دربارهٔ تصورات دینی، اخلاقی و کیهانی ایرانیان باستان فراهم می‌کند؛ اما باید به یاد داشت که همهٔ بخش‌های آن متعلق به یک دوره نیستند و نمی‌توان تمام محتوای اوستا را به زمان زرتشت نسبت داد.

ازاین‌رو، اوستا را باید هم یک متن دینی و هم مجموعه‌ای تاریخی دانست که لایه‌های مختلف تحول سنت زرتشتی را در خود حفظ کرده است.

«آتشکدهٔ زرتشتیان یزد؛ آتش در سنت زرتشتی از حرمت آیینی برخوردار است و نماد روشنایی و پاکی به شمار می‌رود» مجموعه تصاویر آتشکده‌ها و نقش‌های فروهر⁠
«آتشکدهٔ زرتشتیان یزد؛ آتش در سنت زرتشتی از حرمت آیینی برخوردار است و نماد روشنایی و پاکی به شمار می‌رود» مجموعه تصاویر آتشکده‌ها و نقش‌های فروهر⁠

۷. آتش در آیین زرتشتی؛ نماد روشنایی و پاکی

یکی از رایج‌ترین سوءتفاهم‌ها دربارهٔ زرتشتیان، نسبت‌دادن آتش‌پرستی به آنان است. این تعبیر، اگر به معنای پرستش آتش به‌عنوان خدا باشد، توصیف دقیقی از باور زرتشتیان نیست. آتش در آیین زرتشتی جایگاهی مقدس و آیینی دارد، اما این جایگاه را نباید با پرستش خود آتش به‌عنوان موجودی الهی یکسان دانست.

آتش در سنت زرتشتی با روشنایی، پاکی و نظم آیینی پیوند دارد. حضور آن در نیایشگاه‌ها و مراسم دینی، بخشی از ساختار مناسکی این دین است. زرتشتیان در برابر آتش با احترام و آداب ویژه رفتار می‌کنند و آن را از عناصر پاک و ارزشمند می‌دانند (Boyce, 1979).

بااین‌حال، بهتر است دربارهٔ معنای نمادین آتش نیز از تعمیم‌های بیش از اندازه پرهیز کنیم. آتش در سنت‌های گوناگون ایرانی و هند و ایرانی سابقه‌ای کهن دارد و تنها به آیین زرتشتی محدود نیست. بنابراین، جایگاه آن در زرتشتی‌گری باید در پیوند با سنت‌های دینی گسترده‌تر منطقه و تحول تاریخی مناسک بررسی شود.

در نیایشگاه‌های زرتشتی، آتش در جایگاهی ویژه نگهداری می‌شود و آیین‌های مربوط به آن با قواعد مشخصی همراه است. اهمیت آتش را می‌توان در پیوند آن با روشنایی، پاکی و استمرار مناسک دینی فهمید.

از منظر فرهنگی نیز آتش در بسیاری از جوامع کهن نمادی از زندگی، گرما و روشنایی بوده است. انسان با بهره‌گیری از آتش توانست در برابر سرما و تاریکی مقاومت کند و شیوه‌های تازه‌ای از زندگی و تولید را گسترش دهد. این اهمیت عمومی آتش در تاریخ بشر، زمینه‌ای برای فهم جایگاه نمادین آن در سنت‌های دینی فراهم می‌کند.

بنابراین، آتش در آیین زرتشتی را باید عنصری مقدس و دارای کارکرد آیینی و نمادین دانست، نه دلیلی برای نسبت‌دادن ساده‌انگارانهٔ آتش‌پرستی به زرتشتیان.

«کتیبهٔ بیستون؛ یکی از مهم‌ترین اسناد تاریخی دورهٔ هخامنشی که در آن داریوش از اهورامزدا و تقابل راستی و دروغ سخن می‌گوید.»
«کتیبهٔ بیستون؛ یکی از مهم‌ترین اسناد تاریخی دورهٔ هخامنشی که در آن داریوش از اهورامزدا و تقابل راستی و دروغ سخن می‌گوید.»

۸. زرتشتی‌گری و حکومت هخامنشی؛ پیوند دین و قدرت

دورهٔ هخامنشی یکی از مهم‌ترین دوره‌های تاریخ سیاسی ایران باستان است. در کتیبه‌های شاهان هخامنشی، به‌ویژه داریوش یکم و خشایارشا، نام اهورامزدا بارها دیده می‌شود. داریوش در کتیبه‌های خود پیروزی و فرمانروایی‌اش را با حمایت اهورامزدا پیوند می‌دهد و در برخی کتیبه‌ها دروغ و شورش را از عوامل برهم‌زنندهٔ نظم سیاسی معرفی می‌کند.

این مضامین از نظر مفهومی با برخی عناصر جهان‌بینی زرتشتی، به‌ویژه تأکید بر راستی و مخالفت با دروغ، هم‌خوانی دارند. بااین‌حال، از نظر تاریخی نمی‌توان صرفاً بر پایهٔ ذکر نام اهورامزدا نتیجه گرفت که همهٔ شاهان هخامنشی یا تمام مردم امپراتوری زرتشتی بوده‌اند.

پژوهشگران دربارهٔ ماهیت دین هخامنشیان دیدگاه‌های متفاوتی دارند. برخی از آنان میان دین داریوش و سنت زرتشتی پیوندی نزدیک می‌بینند؛ درحالی‌که گروهی دیگر معتقدند شواهد موجود برای اثبات زرتشتی‌بودن کامل دین رسمی هخامنشیان کافی نیست. اهورامزدا در سنت‌های دینی ایرانی پیش از هخامنشیان نیز شناخته شده بود و صرف حضور نام او در کتیبه‌ها به‌تنهایی مسئله را حل نمی‌کند (Boyce, “Achaemenid Religion”; de Jong, 2015).

بنابراین، در بررسی نسبت هخامنشیان با زرتشتی‌گری باید میان سه موضوع تمایز گذاشت:

  • نخست، حضور اهورامزدا در کتیبه‌های شاهی؛

  • دوم، هم‌خوانی برخی ارزش‌های سیاسی و اخلاقی هخامنشی با مفاهیم زرتشتی؛

  • سوم، اثبات تعلق رسمی و کامل دین شاهان به آیین زرتشت.

دو موضوع نخست شواهد قابل توجهی دارند، اما موضوع سوم همچنان محل بحث است.

در کتیبه‌های داریوش، دروغ تنها یک خطای فردی معرفی نمی‌شود، بلکه در پیوند با شورش و آشفتگی سیاسی قرار می‌گیرد. از این منظر، راستی و نظم در کنار مشروعیت فرمانروایی قرار می‌گیرند. این موضوع برای شناخت اندیشهٔ سیاسی هخامنشی اهمیت دارد، اما نباید آن را بدون واسطه به آموزه‌های زرتشت نسبت داد.

در نتیجه، می‌توان گفت که میان برخی مفاهیم کتیبه‌های هخامنشی و جهان‌بینی زرتشتی قرابت‌هایی وجود دارد؛ ولی تعیین میزان و شکل دقیق این رابطه نیازمند بررسی مستقل متون و شواهد تاریخی است.

دربارهٔ باورهای دینی شاهان هخامنشی، نمی‌توان حکمی یکسان و قطعی دربارهٔ همهٔ پادشاهان این دودمان صادر کرد. کتیبه‌های داریوش و خشایارشا جایگاه برجستهٔ اهورامزدا را در جهان‌بینی دینی و سیاسی آنان نشان می‌دهند و تأکید بر راستی و نکوهش دروغ نیز با آموزه‌های زرتشتی هم‌خوانی دارد. بااین‌حال، وجود این اشتراک‌ها به‌تنهایی برای اثبات پیروی همهٔ شاهان هخامنشی از آموزه‌های زرتشت کافی نیست. دربارهٔ میزان و چگونگی تأثیر زرتشتی‌گری بر باورهای شاهان نخستین، از جمله کوروش، داریوش و خشایارشا، میان پژوهشگران اتفاق‌نظر وجود ندارد. ازاین‌رو، مناسب‌تر است دین هخامنشیان را در بستر تحول و تعامل سنت‌های دینی ایران باستان بررسی کنیم و از تعمیم صورت‌های متأخر زرتشتی‌گری به تمام دورهٔ هخامنشی بپرهیزیم (Malandra, 2005/2015; Boyce, 1983; de Jong, 2021

۹. زرتشتی‌گری در دورهٔ ساسانی؛ دین، نهاد و حکومت

در دورهٔ ساسانی، زرتشتی‌گری جایگاهی نهادی و سیاسی بسیار برجسته یافت و به یکی از پایه‌های مهم مشروعیت حکومت تبدیل شد. در این دوره، ارتباط میان شاهنشاهی، روحانیت زرتشتی، آیین‌های رسمی و ساختارهای حقوقی و اجتماعی گسترش پیدا کرد.

روحانیان زرتشتی در سازمان‌دهی مناسک، نگهداری و تفسیر متون دینی و تثبیت نهادهای مذهبی نقش مهمی داشتند. آتشکده‌ها و مراکز دینی در زندگی اجتماعی و فرهنگی جایگاه برجسته‌ای پیدا کردند و پیوند میان دین و سیاست در ساختار حکومت ساسانی آشکارتر شد (Boyce, 1979; de Jong, 2015).

بااین‌حال، نباید دورهٔ ساسانی را دوره‌ای کاملاً یکدست از نظر سیاست دینی تصور کرد. رفتار شاهان در برابر گروه‌های دینی مختلف، میزان نفوذ روحانیان و شیوهٔ ادارهٔ نهادهای مذهبی در دوره‌های گوناگون یکسان نبود. همچنین، زرتشتی‌گری ساسانی را نمی‌توان بدون توجه به تحولات چندین قرنی آن، عیناً همان آموزه‌های مندرج در گاهان دانست.

هر دینی هنگامی که به نهاد رسمی قدرت نزدیک می‌شود، در معرض تحول قرار می‌گیرد. مناسبات سیاسی، منافع نهادی، ساختار اجتماعی و نیازهای حکومت می‌توانند بر تفسیر آموزه‌های دینی و شیوهٔ اجرای آن‌ها اثر بگذارند. این مسئله دربارهٔ زرتشتی‌گری ساسانی نیز اهمیت دارد.

ازاین‌رو، میان اندیشه‌های مندرج در گاهان و صورت نهادی و سیاسی زرتشتی‌گری در دورهٔ ساسانی باید تمایز قائل شد. این تمایز به معنای نفی پیوند تاریخی میان آن‌ها نیست، بلکه به ما کمک می‌کند تحول یک سنت دینی را در طول زمان بهتر بشناسیم.

۱۰. میراث زرتشتی پس از ورود اسلام به ایران

با فروپاشی حکومت ساسانی و گسترش اسلام در ایران، زرتشتی‌گری بخش مهمی از جایگاه سیاسی و اجتماعی پیشین خود را از دست داد. بااین‌حال، این دین از میان نرفت و در برخی مناطق ایران و در میان جوامع زرتشتی به حیات خود ادامه داد.

تحول دینی ایران پس از فتح اسلامی، فرایندی تدریجی و پیچیده بود. تغییر دین در همهٔ مناطق و در میان همهٔ گروه‌های اجتماعی به یک شکل و در یک زمان اتفاق نیفتاد. عوامل سیاسی، اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی در این فرایند نقش داشتند. بنابراین، نمی‌توان این تحول را صرفاً به یک واقعهٔ نظامی یا یک تصمیم جمعی فروکاست.

بخش‌هایی از سنت زرتشتی در میان جوامع زرتشتی باقی ماند و متون دینی، آیین‌ها و حافظهٔ جمعی این جامعه به انتقال آن کمک کردند. در کنار آن، برخی عناصر فرهنگ ایران پیش از اسلام در ادبیات فارسی، روایت‌های تاریخی، جشن‌ها و سنت‌های اجتماعی نیز ادامه یافتند؛ هرچند شکل و معنای آن‌ها در دوره‌های بعد تغییر کرد.

در این زمینه، باید میان تداوم یک دین در میان پیروان آن و تداوم برخی عناصر فرهنگی در جامعه‌ای با اکثریت دینی متفاوت تمایز گذاشت. باقی‌ماندن یک جشن یا واژه یا روایت تاریخی، به‌تنهایی به معنای استمرار کامل یک نظام اعتقادی نیست. ممکن است یک عنصر فرهنگی در گذر زمان از زمینهٔ دینی اولیهٔ خود فاصله بگیرد و معنای تازه‌ای پیدا کند.

این تحول را می‌توان در بسیاری از سنت‌های تاریخی جهان مشاهده کرد. فرهنگ‌ها صرفاً با تغییر دین رسمی از گذشتهٔ خود جدا نمی‌شوند، بلکه عناصر گوناگون گذشته را در قالب‌های تازه حفظ، بازتفسیر یا دگرگون می‌کنند.

۱۱. جشن‌ها و میراث فرهنگی ایران باستان

جشن‌ها یکی از مهم‌ترین جلوه‌های حافظهٔ فرهنگی جوامع‌اند. آن‌ها تنها مناسبت‌هایی برای شادی یا بزرگداشت یک رویداد نیستند، بلکه می‌توانند حامل تصورات یک جامعه دربارهٔ زمان، طبیعت، زندگی، مرگ، نظم کیهانی و روابط اجتماعی باشند.

در سنت‌های ایرانی، جشن‌هایی مانند نوروز، مهرگان و سده جایگاه مهمی داشته‌اند. این جشن‌ها در طول تاریخ دگرگونی‌های گوناگونی را تجربه کرده‌اند و در دوره‌های مختلف، معانی دینی، اجتماعی و فرهنگی متفاوتی یافته‌اند.

نوروز از برجسته‌ترین جشن‌های ایرانی است. این جشن با آغاز بهار و نوزایی طبیعت پیوند دارد و در طول تاریخ به یکی از مهم‌ترین عناصر فرهنگی مشترک در میان مردمان حوزهٔ تمدنی ایران تبدیل شده است. نوروز در سنت زرتشتی نیز جایگاهی مهم دارد؛ اما پژوهش تاریخی نشان می‌دهد که نام نوروز در گاهان و اوستای متأخر موجود دیده نمی‌شود و شواهد مکتوب شناخته‌شدهٔ آن در متون پهلوی به دست می‌آید. بنابراین، نسبت‌دادن مستقیم پیدایش نوروز به زرتشت یا گاهان از نظر تاریخی قابل اثبات نیست (Boyce, “Nowruz i. In the Pre-Islamic Period”).

سده جشنی است که با آتش و روشنایی پیوند دارد و در روایت‌های ایرانی باستان و سنت‌های بعدی جایگاهی ویژه پیدا کرده است. در طول زمان، روایت‌های اسطوره‌ای و تاریخی گوناگونی دربارهٔ منشأ آن شکل گرفته‌اند؛ ازاین‌رو، باید میان روایت‌های اسطوره‌ای و شواهد تاریخی مربوط به برگزاری جشن تمایز گذاشت.

مهرگان نیز از جشن‌های مهم ایرانی است که با نام مهر و مفاهیمی چون دوستی و پیمان ارتباط یافته است. بااین‌حال، برای تعیین دقیق معنای تاریخی و تحول این جشن، باید به متون و شواهد دوره‌های مختلف توجه کرد و از نسبت‌دادن همهٔ معانی متأخر آن به دوره‌ای بسیار کهن پرهیز داشت.

این جشن‌ها نشان می‌دهند که فرهنگ ایرانی در طول تاریخ، عناصر طبیعی و اجتماعی را در قالب مناسک و آیین‌های جمعی معنا کرده است. طبیعت، فصل‌ها، نور، آتش و اجتماع انسانی در این سنت‌ها جایگاه مهمی دارند.

بااین‌حال، نباید تمام جشن‌های ایرانی را صرفاً محصول آیین زرتشت دانست. برخی از آن‌ها پیشینه‌هایی پیچیده‌تر دارند و در بستر فرهنگ‌های گوناگون ایرانی شکل گرفته یا دگرگون شده‌اند. میراث زرتشتی یکی از زمینه‌های مهم فهم این جشن‌هاست، اما تنها عامل تاریخی در پیدایش و تداوم آن‌ها نیست.

«نوروز؛ جشنی با پیشینه‌ای کهن و تاریخی چندلایه که در دوره‌های گوناگون تاریخ ایران استمرار یافته است.»
«نوروز؛ جشنی با پیشینه‌ای کهن و تاریخی چندلایه که در دوره‌های گوناگون تاریخ ایران استمرار یافته است.»

۱۲. میراث زرتشتی و هویت ایرانی معاصر

امروزه اکثریت ایرانیان پیرو دین زرتشتی نیستند؛ بااین‌حال، بخشی از میراث ایران پیش از اسلام در فرهنگ عمومی، زبان، ادبیات، جشن‌ها و حافظهٔ تاریخی جامعه حضور دارد. این حضور را می‌توان در علاقه به تاریخ هخامنشی و ساسانی، توجه به اوستا و شخصیت زرتشت، استمرار جشن‌هایی چون نوروز و نیز در بازخوانی برخی مفاهیم اخلاقی و فرهنگی مشاهده کرد.

البته برای ارزیابی این تداوم باید میان سه سطح تمایز گذاشت:

  • نخست، تداوم دینی؛ یعنی استمرار باورها، مناسک و نهادهای زرتشتی در میان جامعهٔ زرتشتی.

  • دوم، تداوم فرهنگی؛ یعنی باقی‌ماندن یا بازتفسیر برخی عناصر تاریخی، مانند جشن‌ها، روایت‌ها و نمادها، در جامعه‌ای که ممکن است دیگر پیرو دین اولیهٔ آن‌ها نباشد.

  • سوم، بازسازی هویتی معاصر؛ یعنی توجه دوباره به گذشتهٔ ایران باستان و استفاده از نمادها و شخصیت‌های تاریخی در بحث‌های فرهنگی، اجتماعی و سیاسی امروز.

این سه سطح به یکدیگر مرتبط‌اند، اما یکسان نیستند. برای مثال، برگزاری نوروز در جامعهٔ معاصر به‌خودی‌خود به معنای زرتشتی‌بودن برگزارکنندگان یا استمرار کامل آموزه‌های دینی زرتشتی نیست. این جشن در طول تاریخ معانی و کارکردهای گوناگونی یافته و در میان گروه‌های دینی و فرهنگی مختلف گسترش پیدا کرده است.

همچنین، علاقه به راستی، آبادانی، پاکیزگی یا احترام به طبیعت را نمی‌توان بدون شواهد تاریخی، صرفاً بازماندهٔ مستقیم آموزه‌های زرتشتی دانست. این ارزش‌ها در فرهنگ‌های مختلف وجود داشته‌اند و ممکن است از مسیرهای متعدد به فرهنگ امروز منتقل شده باشند. برای اثبات تأثیر مشخص یک سنت تاریخی، باید شواهد انتقال و استمرار آن بررسی شود.

با وجود این ملاحظات، میراث زرتشتی بخشی مهم از تاریخ اندیشه و فرهنگ ایران است و شناخت آن می‌تواند به فهم بهتر گذشتهٔ این سرزمین کمک کند. یک ایرانی معاصر، چه مسلمان باشد، چه زرتشتی، چه پیرو دینی دیگر و چه فاقد باور دینی، می‌تواند این میراث را به‌عنوان بخشی از تاریخ فرهنگی جامعهٔ خود مطالعه کند.

همان‌گونه که یک فرد غیرمسیحی در اروپا می‌تواند میراث مسیحی را بخشی از تاریخ تمدن اروپا بداند، یک ایرانی غیرزرتشتی نیز می‌تواند میراث زرتشتی را بخشی از گذشتهٔ تاریخی و فرهنگی ایران بشناسد. البته این قیاس تنها در سطح اهمیت میراث تاریخی است و نباید تفاوت‌های مسیر تاریخی ایران و اروپا را نادیده گرفت.

شناخت میراث زرتشتی به معنای بازگشت ساده‌انگارانه به گذشته نیست. گذشته را نمی‌توان عیناً احیا کرد؛ اما می‌توان آن را شناخت، درباره‌اش پرسش کرد و از تجربه‌ها و اندیشه‌های آن برای فهم بهتر وضعیت امروز بهره گرفت.

در این معنا، شناخت زرتشت نه دعوت به پذیرش یک عقیدهٔ مذهبی، بلکه بخشی از کوشش برای شناخت تاریخ و فرهنگ ایران است. همان‌گونه که شناخت افلاطون به معنای افلاطونی‌شدن نیست، شناخت زرتشت نیز الزاماً به معنای زرتشتی‌شدن نیست. اهمیت این شناخت در آگاهی از یکی از سنت‌های اثرگذار در تاریخ تمدن ایرانی است.

۱۳. نتیجه‌گیری

بررسی تاریخی و فکری آیین زرتشت نشان می‌دهد که این سنت یکی از لایه‌های مهم شکل‌دهنده به تمدن ایران باستان بوده است. آموزه‌های مندرج در گاهان، به‌ویژه تأکید بر اهورامزدا، راستی، نظم اخلاقی و مسئولیت انسان، تصویری از جهانی ارائه می‌کنند که در آن رفتار و انتخاب انسان در نسبت با حقیقت و نظم هستی معنا پیدا می‌کند.

مفهوم اَشَه و تقابل آن با دُروج، یکی از محورهای مهم این جهان‌بینی است. در این چارچوب، راستی تنها فضیلتی فردی نیست، بلکه با نظم درست زندگی و جهان پیوند دارد. انسان نیز موجودی صرفاً منفعل نیست؛ او باید با اندیشه و انتخاب خود در جهت راستی حرکت کند و مسئولیت رفتار خویش را بپذیرد.

سه‌گانهٔ اندیشهٔ نیک، گفتار نیک و کردار نیک، صورت‌بندی روشنی از پیوند میان نیت، زبان و عمل به دست می‌دهد. این آموزه نشان می‌دهد که اخلاق در سنت زرتشتی تنها به حوزهٔ نیایش و مناسک محدود نمی‌شود، بلکه در روابط اجتماعی و زندگی روزمره نیز اهمیت دارد.

در عین حال، بررسی تاریخی نشان می‌دهد که زرتشتی‌گری در طول زمان دگرگونی‌های مهمی را تجربه کرده است. میان سروده‌های گاهانی، متون اوستایی متأخر و صورت نهادی دین در دورهٔ ساسانی تفاوت‌هایی وجود دارد. این تفاوت‌ها نه نشانهٔ بی‌ارتباطی کامل این دوره‌ها، بلکه بیانگر تحول یک سنت دینی در بستر تاریخی و اجتماعی است.

دربارهٔ دورهٔ هخامنشی نیز شواهد موجود از حضور اهورامزدا و اهمیت مفاهیمی چون راستی و نظم حکایت دارند؛ اما این شواهد برای اثبات زرتشتی‌بودن قطعی همهٔ شاهان و مردم آن دوره کافی نیستند. بنابراین، هرگونه داوری دربارهٔ رابطهٔ هخامنشیان و زرتشتی‌گری باید با احتیاط و بر پایهٔ بررسی مستقل کتیبه‌ها و متون انجام شود.

در دورهٔ ساسانی، زرتشتی‌گری به یکی از پایه‌های مهم ساختار سیاسی و فرهنگی حکومت تبدیل شد و نهادهای دینی آن قدرت و نفوذ بیشتری یافتند. پس از ورود اسلام نیز این دین از میان نرفت، بلکه در میان جوامع زرتشتی به حیات خود ادامه داد و برخی عناصر فرهنگی ایران پیش از اسلام نیز در قالب‌های تازه در جامعه باقی ماندند.

بااین‌حال، استمرار عناصر فرهنگی را نباید با استمرار کامل یک نظام اعتقادی یکسان دانست. نوروز، مهرگان، سده و برخی نمادهای تاریخی در طول زمان دگرگون شده‌اند و در زمینه‌های اجتماعی و دینی متفاوت معنا یافته‌اند. به همین دلیل، نسبت‌دادن مستقیم تمام عناصر فرهنگ ایرانی امروز به آیین زرتشت، بدون شواهد تاریخی کافی، رویکردی علمی نیست.

از سوی دیگر، نمی‌توان تاریخ و هویت ایرانی را نیز به دورهٔ اسلامی محدود کرد. ایران پیش از اسلام دارای سنت‌های سیاسی، دینی، زبانی و فرهنگی گسترده‌ای بود که در شکل‌گیری تاریخ بعدی این سرزمین نقش داشتند. فرهنگ ایرانی پس از ورود اسلام نیز از تعامل میان میراث پیشین و سنت‌های تازه پدید آمد. بنابراین، هویت ایرانی را باید پدیده‌ای تاریخی، چندلایه و در حال تحول دانست.

در پاسخ به پرسش اصلی مقاله می‌توان گفت که میراث زرتشتی یکی از سرچشمه‌های مهم تاریخ اندیشه و فرهنگ ایرانی است؛ اما نه تنها سرچشمهٔ آن و نه توضیح‌دهندهٔ همهٔ ویژگی‌های هویت ایرانی. اهمیت این میراث در آن است که بخشی از تجربهٔ تاریخی و فکری مردمان این سرزمین را آشکار می‌کند و امکان می‌دهد ریشه‌های برخی مفاهیم اخلاقی، دینی و فرهنگی را در بستر تاریخی‌شان بررسی کنیم.

در نهایت، شناخت زرتشت و میراث زرتشتی بیش از آنکه مسئله‌ای مربوط به انتخاب یک دین باشد، مسئله‌ای مربوط به شناخت تاریخ و حافظهٔ تمدنی ایران است. چنین شناختی زمانی ارزش علمی و فرهنگی خواهد داشت که نه با ستایش بی‌چون‌وچرای گذشته همراه شود و نه با نادیده‌گرفتن آن؛ بلکه بر پایهٔ شواهد، نقد منابع، تفکیک دوره‌های تاریخی و پذیرش پیچیدگی‌های هویت ایرانی صورت گیرد.

زرتشت از گذشته‌های دور ما را با پرسشی همچنان معاصر روبه‌رو می‌کند: ما کیستیم، از کجا آمده‌ایم و کدام بخش از میراث تاریخی و فرهنگی خود را می‌خواهیم آگاهانه بشناسیم، ارزیابی کنیم و به آینده ببریم؟

منابع و مآخذ

الف) منابع فارسی

۱. اوستا: کهن‌ترین سرودها و متن‌های ایرانی.دوستخواه، جلیل. دو جلد. تهران: انتشارات مروارید، چاپ‌های متعدد.

۲. تاریخ کیش زرتشت: هخامنشیان.بویس، مری. ترجمهٔ همایون صنعتی‌زاده. تهران: انتشارات توس، ۱۳۷۵.

۳. زرتشتیان: باورها و آداب دینی آن‌ها. بویس، مری. ترجمهٔ عسکر بهرامی. تهران: انتشارات ققنوس، ۱۳۸۱.

۴. آیین مغان: آموزه‌ها و مراسم و باورهای بنیادی. رضی، هاشم. تهران: انتشارات سخن، ۱۳۸۲.

۵. دین و فرهنگ ایرانی پیش از عصر زرتشت.رضی، هاشم.هران: انتشارات سخن، ۱۳۸۲.

۶. ایران در زمان ساسانیان. کریستن‌سن، آرتور. ترجمهٔ رشید یاسمی. تهران: ابن‌سینا، ۱۳۵۱.

ب) منابع غیرفارسی

1- Zoroastrians: Their Religious Beliefs and Practices. Boyce, Mary. London: Routledge & Kegan Paul, 1979.

2- A History of Zoroastrianism.Vol. 1, The Early Period. Boyce, Mary. Leiden: E. J. Brill, 1975.

3- A History of Zoroastrianism. Vol. 2, Under the Achaemenians. Boyce, Mary. Leiden: E. J. Brill, 1982.

4- A History of Zoroastrianism. Vol. 3, Zoroastrianism under Macedonian and Roman Rule. Boyce, Mary, and Frantz Grenet. Leiden: E. J. Brill, 1991.

5- “Religion and Politics in Pre-Islamic Iran.”de Jong, Albert. In The Wiley Blackwell Companion to Zoroastrianism, edited by Michael Stausberg and Yuhan Sohrab-Dinshaw Vevaina. Wiley Blackwell, 2015.

6- Zoroaster’s Time and Homeland: A Study on the Origins of Mazdeism and Related Problems. Gnoli, Gherardo. Naples: Istituto Universitario Orientale, 1980.

7- “Indo-Iranian Religion.”.Gnoli Gherardo Encyclopaedia Iranica.

8- “Zoroaster i. The Name.”Schmitt, Rüdiger. Encyclopaedia Iranica.

9-,“Achaemenid Religion.”Boyce, Mary. Encyclopaedia Iranica.

10- “Nowruz i. In the Pre-Islamic Period.”Boyce, Mary. Encyclopaedia Iranica.

“Gathas.” Encyclopaedia Iranica.

پ) منابع اولیه

۱. اوستا، به‌ویژه گاهان و بخش‌های مرتبط با یسنا.

۲. کتیبه‌های شاهان هخامنشی، به‌ویژه کتیبهٔ بیستون و کتیبه‌های داریوش یکم در نقش رستم.

۳. متون پهلوی، از جمله بندهشن و دینکرد، با توجه به تاریخ تدوین و فاصلهٔ زمانی آن‌ها از دورهٔ زرتشت.

این عکس، تندیس تاریخی زرتشت، پیامبر باستانی ایران و بنیانگذار معنوی آیین زرتشت را به نمایش می‌گذارد. جزئیات اثر • کتیبه: روی پایه آن نوشته شده است "زرتشت - مغ - ۱۰۰۰ پیش از میلاد". • مکان: این تندیس خاص در گالری و موزه هنری هِت، واقع در کمپ چسترفیلد در چسترفیلد، ایندیانا، ایالات متحده، نگهداری می‌شود. • تصویر: او با ویژگی‌های کلاسیکی که به طور سنتی با فرزانگان یا مغان باستان مرتبط است، از جمله ریش بلند و پر، لباس آویخته و یک سربند مخصوص، مجسمه‌سازی شده است. تاریخ حک شده روی سنگ (۱۰۰۰ پیش از میلاد) نشان‌دهنده یک تخمین تاریخی رایج برای طول عمر اوست، اگرچه اجماع علمی از ۱۵۰۰ پیش از میلاد تا ۶۰۰ پیش از میلاد متغیر اس

هویت ایرانیایران باستانفرهنگ ایرانیزرتشتاوستا
۶
۰
فریدون شیخ‌ مومنی
فریدون شیخ‌ مومنی
شاید از این پست‌ها خوشتان بیاید