
این مقاله به بررسی زمینهها، انگیزهها و پیامدهای همگرایی نیروهای چپ و اسلامگرا در جریان انقلاب ۱۳۵۷ ایران میپردازد. مسئلهٔ محوری پژوهش آن است که چگونه جریانهایی با مبانی فکری، تصورات متفاوت از جامعهٔ مطلوب و برداشتهای گاه متعارض از آزادی، عدالت و قدرت سیاسی، توانستند در مبارزه با حکومت پهلوی به همکاری و همسویی برسند و چرا این همگرایی پس از پیروزی انقلاب، با تعارضها و منازعات سیاسی مواجه شد. مقاله با تمرکز بر مفهوم «دشمن مشترک»، نقش گفتمانهای انقلابی، برداشتهای ایدئولوژیک از عدالت و رهایی، و تفاوت میان اهداف کوتاهمدت و چشماندازهای سیاسی بلندمدت را بررسی میکند. همچنین، با اشاره به برخی نمونههای تاریخی و روشنفکری در ایران و فرانسه، میکوشد نسبت میان همپیمانی سیاسی، تفاوتهای بنیادین ایدئولوژیک و پیامدهای احتمالی نادیدهگرفتن این تفاوتها را روشن سازد. در این چارچوب، مقاله به این پرسش میپردازد که آیا اشتراک در مخالفت با یک نظم سیاسی میتواند مبنایی پایدار برای همکاری نیروهایی با اهداف و ارزشهای متفاوت باشد. هدف نهایی، فراهمکردن زمینهای برای تأمل انتقادی دربارهٔ سازوکارهای شکلگیری ائتلافهای انقلابی، محدودیتهای آنها و اهمیت آزادیهای سیاسی، تکثر فکری و نهادهای تضمینکنندهٔ حقوق مخالفان است؛ بیآنکه داوری نهایی دربارهٔ این تجربهٔ تاریخی از پیش تعیین شود.
واژگان کلیدی: اتحاد سرخ و سیاه، انقلاب ۱۳۵۷، نیروهای چپ، اسلامگرایی سیاسی، ائتلاف انقلابی، دشمن مشترک، آزادی سیاسی، تکثر فکری.
گاهی مفهومی در زمان پیدایش انکار یا به سخره گرفته میشود، اما سالها بعد، همان مفهوم به یکی از دقیقترین توصیفها برای فهم واقعیت تبدیل میشود.
اصطلاحی که در دوران محمدرضا شاه پهلوی با عنوان «ارتجاع سرخ و سیاه» مطرح شد، بعدها در ادبیات تحلیلی، با تعبیری خنثیتر، یعنی «اتحاد سرخ و سیاه»، بازخوانی شد؛ تعبیری که نه صرفاً یک اتهام سیاسی، بلکه تلاشی برای توضیح یک همگرایی تاریخی بود.
اتحاد سرخ و سیاه اصطلاحی است که در ادبیات سیاسی ایران به همگرایی میان نیروهای چپ انقلابی، موسوم به سرخ، و جریانهای اسلامگرای سیاسی، موسوم به سیاه، اشاره دارد.
از همان زمانی که این اصطلاح وارد ادبیات سیاسی ایران شد، موضوع اختلافنظرهای اساسی قرار گرفت. دو نگرش متضاد دربارهٔ آن شکل گرفت.
بر اساس نگرش نخست، این اصطلاح چیزی جز یک برچسب سیاسی نبود؛ تعبیری تبلیغاتی که هدف آن فروکاستن نیروهای مخالف حکومت به تصویری واحد بود؛ ترفندی برای سادهسازی واقعیتی پیچیده. از این منظر، سرخ و سیاه هرگز اتحاد واقعی نداشتند و آنچه دربارهٔ همگرایی آنها گفته میشد، صرفاً ساختهو پرداخته ی یک روایت سیاسی بود.
اما نگرش دومی نیز وجود داشت که برخلاف برداشت نخست، این مفهوم را نه مبالغهای سیاسی، بلکه تلاشی برای نامگذاری یک پدیدهٔ واقعی میدانست. بر اساس این نگرش، میتوان نشان داد که چگونه دو جریان با بنیانهای فکری عمیقاً متضاد، در مقاطعی از تاریخ در کنار یکدیگر قرار میگیرند و ائتلافی عملی شکل میدهند.
من در این گفتار میخواهم نشان دهم که نگرش دوم، دستکم بهعنوان چارچوبی برای تحلیل برخی تحولات تاریخی، دقیقتر است.
مدعای اصلی من این است که:
اتحاد سرخ و سیاه تنها یک استعاره سیاسی نیست، بلکه مفهومی توصیفی است که بر یک الگوی واقعی در سیاست مدرن دلالت دارد .
پیش از ورود به بررسی تاریخی و مفهومی این موضوع، لازم است دو نکته را روشن کنیم:
نخست اینکه وقتی در این گفتار از جریان چپ سخن میگوييم، منظورم تمام سنت فکری چپ نیست، بلکه بخشی از آن است که میتوان چپ افراطی نامید؛ جریانی که یا در قالب کمونیسم کلاسیک و روایتهای انقلاب مارکسیستی ظاهر میشود یا در شکلهای جدیدتر، در قالب سیاست هویتی رادیکال، با عنوان «ووکیسم» شناخته میشود. این جریان جهان را عمدتاً از دریچهٔ تقابل ستیزهجویانه میان ستمگر و ستمدیده تفسیر میکند. تمایز میان چپ افراطی و چپ لیبرال یا میانهرو اهمیت دارد. منظور من از جریان چپ در این گفتار، جریانهای میانهرو، از جمله سوسیالدموکراتها، نیستند. این جریانها در چارچوب نظم لیبرالدموکراتیک فعالیت میکنند، اقتصاد بازار را میپذیرند و رقابت سیاسی را در محدودهٔ قواعد دموکراسیهای غربی قبول دارند. بنابراین، دستکم مفهوم «ارتجاع سرخ» را نمیتوان بهطور یکسان دربارهٔ جریانهای چپ میانهرو و لیبرال به کار برد.
نکتهٔ دوم برای جلوگیری از سوءتفاهم این است که هرگاه از نظم لیبرال جهانی سخن میگویم، منظورم معنای رایج واژهٔ «لیبرال» در رقابتهای حزبی ایالات متحده، یعنی تقابل لیبرالها و جمهوریخواهان، نیست. مقصود من لیبرالیسم بهعنوان سنتی گسترده در فلسفه و اندیشهٔ سیاسی است؛ نظمی مبتنی بر حاکمیت قانون، حقوق فردی، تفکیک قوا، انتخابات رقابتی و اقتصاد بازار.
در این معنا، لیبرالیسم یک جناح سیاسی مشخص نیست، بلکه چارچوبی است که درون آن جناحهای مختلف، از چپ سوسیالدموکرات تا راست محافظهکار، میتوانند در سایهٔ دموکراسی با یکدیگر رقابت سیاسی داشته باشند.
بنابراین، هرگاه در این گفتار از تقابل با نظم لیبرال سخن میگویم، منظورم مخالفت با یک حزب یا گرایش سیاسی خاص نیست، بلکه مخالفت با اصول و سازوکارهای نظم سیاسی حاکم بر دموکراسیهای لیبرال غربی است.
عنوان «اتحاد سرخ و سیاه» نباید بهگونهای تفسیر شود که همهٔ مخالفان حکومت پهلوی را در دو جناح سرخ و سیاه جای دهد. در جریان انقلاب ۱۳۵۷، نیروهای سیاسی متنوعی حضور داشتند که از نظر مبانی فکری، اهداف سیاسی و تصوراتشان از نظام آینده تفاوتهای جدی داشتند. از جمله جبهه ملی، نهضت آزادی و...
لذا تمرکز این مقاله صرفا بر بررسی همگرایی و همکاری نیروهای چپ انقلابی و جریانهای اسلامگرای انقلابی است؛ از جمله:
زمینههای شکلگیری همکاری؛
دشمن مشترک و نقش آن در همگرایی؛
تفاوت مبانی ایدئولوژیک و اهداف بلندمدت
نقش روشنفکران، گروههای سیاسی و رهبران
چگونگی فروپاشی همکاریها و حذف یا سرکوب متحدان پیشین؛
پیامدهای این روند برای آزادی سیاسی و تکثرگرایی.
اصطلاح «سرخ و سیاه» در سالهای پایانی حکومت محمدرضا شاه پهلوی، در قالب تعبیر «ارتجاع سرخ و سیاه»، وارد ادبیات سیاسی ایران شد. این تعبیر، بهویژه پس از انتشار مقالهای جنجالی در روزنامهٔ اطلاعات در دیماه ۱۳۵۶، بهطور گسترده در فضای عمومی مطرح شد.
در آن زمان، این اصطلاح برای توصیف همزمانی و نزدیکی عملی دو جریان اصلی مخالف حکومت به کار میرفت: نیروهای چپ انقلابی از یک سو و جریانهای اسلامگرای سیاسی از سوی دیگر.
واژهٔ «سرخ» به گروهها و سازمانهایی اشاره داشت که تحت تأثیر مارکسیسم، لنینیسم و ادبیات انقلابهای کمونیستی قرن بیستم، تحولات و پیشرفتهای تدریجی در نظم سیاسی آن دوران را ناکافی میدانستند و راهحل را در انقلاب و مبارزهٔ قهرآمیز برای فروپاشی کامل نظم موجود جستوجو میکردند.
بسیاری از این جریانها ساختارهای سیاسی لیبرال و اصلاحات تدریجی در نظام حاکم را نه راهحل، بلکه بخشی از مشکل تلقی میکردند و جهان را در چارچوب تقابلهای تند ایدئولوژیک میدیدند.
در سوی دیگر، واژهٔ «سیاه» به جریان اسلامگرای مخالف حکومت اشاره داشت؛ جریانی که مشروعیت سیاسی را از سنت دینی میگرفت و پروژهٔ مدرنسازی سکولار دولت را انحرافی از هویت دینی جامعه میدانست.
نیروهای اسلامگرا نیز، هرچند از منظری متفاوت، نظم سیاسی موجود و پیوند آن با جهان غرب را نامشروع تلقی میکردند و خواهان دگرگونی بنیادین ساختار قدرت بودند.
در سطح نظری، قرار گرفتن این دو جریان در کنار یکدیگر نامحتمل به نظر میرسید. مارکسیسم کلاسیک، دین را مانعی در مسیر رهایی انسان میدانست، درحالیکه اسلام سیاسی دقیقاً بر محور دین تعریف میشد. مارکسیسم کلاسیک بر ماتریالیسم تاریخی تکیه داشت، درحالیکه اسلام سیاسی بر امر قدسی متکی بود.
از همین رو، برای بسیاری از ناظران آن دوران، سخن گفتن از اتحاد میان این دو جریان بیش از آنکه توصیف واقعیت به نظر برسد، نوعی مبالغهٔ سیاسی بود.
تصور غالب این بود که چنین نیروهایی، حتی اگر هدف مشترکی داشته باشند، به دلیل تضاد بنیادین جهانبینیهایشان نمیتوانند با یکدیگر همکاری کنند یا به همگرایی برسند.
اما تاریخ سیاسی ایران در آستانهٔ انقلاب ۱۳۵۷ نشان داد که منطق سیاست الزاماً تابع منطق نظری و اصول اعلامشدهٔ ایدئولوژیک نیست.
میان آنچه در مقام نظر ناممکن به نظر میرسید و آنچه در عمل رخ داد، چنان شکافی وجود داشت که از آن پس، مفهوم سرخ و سیاه به مسئلهای جدی برای تحلیل سیاسی تبدیل شد.
با گذشت زمان، اصطلاحهای «ارتجاع سرخ و سیاه» و «اتحاد سرخ و سیاه» بهتدریج از محدودهٔ جدالهای سیاسی روزمره فراتر رفتند و وارد ادبیات تحلیلی، پژوهشهای علوم سیاسی و مطالعات تاریخ معاصر ایران شدند.
در دهههای پس از انقلاب، پژوهشگران کوشیدند این مفهوم را بدون لحن تبلیغاتی و بهعنوان فرضیهای تحلیلی بررسی کنند:
آیا همزمانی و همگرایی نیروهای چپ انقلابی و اسلامگرا در سالهای منتهی به ۱۳۵۷ صرفاً تصادفی بود، یا میتوان آن را نمونهای از ائتلافهای تاکتیکی میان جریانهای ایدئولوژیک متضاد دانست؟
در این مرحله، سرخ و سیاه دیگر صرفاً شعاری سیاسی نبود، بلکه به موضوعی برای فهم سازوکار انقلاب و منطق همگرایی نیروهای رادیکال در بزنگاههای تاریخی تبدیل شد.
پیش از آنکه به توضیح علتها و سازوکارهای این همگرایی بپردازم، اجازه دهید برای نشان دادن مصداقهای عینی اتحاد سرخ و سیاه، به چند صحنهٔ تاریخی اشاره کنم. این نمونهها نشان میدهند که اتحاد سرخ و سیاه صرفاً فرضیهای نظری نیست، بلکه در لحظات مشخصی از تاریخ میتواند به شکلی عینی و قابل مشاهده بروز کند.
اهمیت این نمونهها در آن است که نشان میدهند دو جریان با جهانبینیهای ناسازگار، در بزنگاههای تاریخی میتوانند زبان مشترک، جبههٔ مشترک یا حتی دستگاه مفهومی مشترکی پیدا کنند.

۱-۳- خسرو گلسرخی و زبان مشترک مارکسیسم و تشیع
یکی از مشهورترین این لحظات، دادگاه تلویزیونی خسرو گلسرخی در اوایل دههٔ ۱۳۵۰ بود.
گلسرخی که خود را مارکسیست ـ لنینیست میدانست، در دفاعیاتش بهجای تکیهٔ صرف بر ادبیات مارکسیستی، سخنان خود را با ارجاع به امام حسین و سنت شیعه آغاز کرد و اعلام کرد که نخستین درسهای مبارزه با ظلم را از تاریخ تشیع آموخته است.
در بخشی از دفاعیات او، عدالت اجتماعی مسیری توصیف میشود که از مکتب اسلام آغاز شده و به سوسیالیسم میرسد.
در چنین گفتمانی، کلیدواژههای تشیع، مانند شهادت و قیام عاشورایی علیه حاکم ستمگر، به بخشی از دستگاه واژگانی لازم برای قابلفهم کردن انقلاب مارکسیستی در جامعه تبدیل میشدند.
به این ترتیب، زبان مذهبی نه مانعی در برابر بیان آرمانهای انقلابی، بلکه ابزاری برای انتقال و بومیسازی آنها در جامعهای با زمینههای فرهنگی و دینی خاص خود بود.

۲-۳- . حزب توده و حمایت از جمهوری اسلامی
در مراحل بعدی، این نزدیکی از سطح زبان فراتر رفت و به همکاری سیاسی رسید.
اسناد و مواضع رهبران حزب توده نشان میدهند که این حزب مارکسیستی پس از انقلاب، جنبش اسلامگرایان تحت رهبری روحالله خمینی را بخشی از جبههٔ ضدامپریالیستی میدانست و از آن حمایت میکرد.
نورالدین کیانوری، دبیرکل حزب توده، از شکلگیری نوعی جبههٔ همکاری میان نیروهای چپ و نیروهای مسلمان سخن میگفت. او همچنین اقداماتی مانند اشغال سفارت آمریکا را در چارچوب مبارزهٔ ضدامپریالیستی ارزیابی میکرد.
در اینجا، اسلام از منظر بخشی از نیروهای چپ دیگر صرفاً رقیبی ایدئولوژیک تلقی نمیشد، بلکه بهصورت نیرویی مردمی و ضدآمریکایی بازتعریف میشد.
البته تاریخ پس از انقلاب نشان داد که این همگرایی پایدار نماند. بااینحال، همین دورهٔ همکاری بهخودیخود نشانهای از امکان شکلگیری یک اتحاد تاکتیکی میان دو جریان متفاوت بود.
۳-۳- علی شریعتی و سازمان مجاهدین خلق
علی شریعتی و سازمان مجاهدین خلق نیز از نمونههایی هستند که برای بررسی نزدیکی میان برخی گرایشهای چپ و اسلام سیاسی اهمیت دارند.
در مورد شریعتی، این نزدیکی بیش از آنکه در قالب ائتلاف سیاسی ظاهر شود، در سطح اندیشه و زبان صورت میگرفت.
شریعتی تلاش کرد اسلام را بهعنوان ایدئولوژیای رهاییبخش بازخوانی کند؛ پروژهای که از ادبیات چپگرای ضداستعماری دهههای ۱۹۶۰ و ۱۹۷۰ میلادی تأثیر پذیرفته بود.
در این خوانش، تاریخ تشیع به روایتی از مبارزهٔ مستضعفان علیه ستمگران تبدیل میشد. شریعتی اباذر غفاری را به الگویی از اعتراض علیه نابرابری اجتماعی بدل کرد.
در این تفسیر، اخلاق شیعی با آرمانهای عدالتطلبانهٔ چپ درهم میآمیخت و مفاهیم مذهبی در چارچوبی انقلابی و اجتماعی بازتعریف میشدند.
در فضای فکری مشابهی، سازمان مجاهدین خلق نیز کوشید قرائتی انقلابی از اسلام ارائه کند که از مفاهیم و روشهای تحلیلی مارکسیستی بهره میگرفت؛ تلاشی که بعدها از سوی منتقدان با عنوان «مارکسیسم اسلامی» توصیف شد.
در اینجا، مذهب دیگر صرفاً موضوع نقد مارکسیستی نبود، بلکه به بخشی از دستگاه فکری و ابزار بسیج یک جنبش انقلابی تبدیل میشد.

۴-۳- میشل فوکو و نگاه بخشی از روشنفکری چپ فرانسه به انقلاب ایران
پدیدهٔ همگرایی سرخ و سیاه به مرزهای ایران محدود نبود.
در اواخر دههٔ ۱۹۷۰ میلادی، بخشی از روشنفکری چپ فرانسه، انقلاب ایران را جنبشی ضداستعماری و معترض به مدرنیتهٔ غربی میدید و از آن استقبال میکرد.
میشل فوکو در گزارشهای خود از ایران، به پدیدهٔ انقلاب و نقش معنویت در سیاست توجه نشان داد و کوشید آن را از منظر مفاهیمی مانند معنویت سیاسی و ارادهٔ جمعی برای تغییر فهم کند.
آنچه بیش از همه تصور و تلقی فوکو را در مورد انقلاب اسلامی ایران رقم زد نابینایی فکری او در قبال خطر بزرگ "معنویت سیاسی" اسلامی بود، یعنی خطر بنیادگرایی مذهبی که میرفت یکی از سیاه ترین خودکامگی های مذهبی را به وجود آورد و منشاء آثار مخربی در کل خاورمیانه و جوامع باصطلاح مسلمان شود.
در خوانشی انتقادی از مواضع او، میتوان گفت که مخالفت روحالله خمینی با نظم موجود و نفی جنبههای گوناگون آن، برای بخشی از روشنفکری چپ جذابیت داشت.
خمینی با پادشاهی پهلوی، نفوذ غرب، نظم سیاسی موجود، لیبرالیسم، ملیگرایی و سرمایهداری مخالفت میکرد. این مخالفت فراگیر با نظم مستقر، میتوانست زمینهای برای همدلی میان دو جریان فکری متفاوت فراهم کند؛ حتی اگر تصویر روشنی از آیندهٔ مشترک آنها وجود نداشت.
در واقع، یکی از نقاط اشتراک این دو جریان، مخالفت با وضع موجود بود، نه لزوماً توافق دربارهٔ نظمی که قرار بود جایگزین آن شود.
البته در همان دوران انقلاب ۱۳۵۷، روشنفکران دیگری از طیفهای میانهرو چپ در فرانسه نسبت به خطر استقرار حکومت دینی هشدار میدادند. این اختلافنظر نشان میدهد که همگرایی سرخ و سیاه، حتی از همان ابتدا، پدیدهای یکدست و مورد توافق همهٔ نیروهای چپ نبود.
۵-۳- سیاست معاصر فرانسه و همگراییهای گفتمانی
نمونهٔ فرانسوی اتحاد سرخ و سیاه تنها به گذشته تعلق ندارد. در سیاست معاصر فرانسه نیز نوعی نزدیکی گفتمانی میان چپ رادیکال و برخی مطالبات مرتبط با جریانهای اسلامگرا، موضوع بحثهای سیاسی و اجتماعی بوده است.
برخی مطالعات انتخاباتی نشان دادهاند که بخش قابلتوجهی از رأیدهندگان مسلمان فرانسه در انتخابات ریاستجمهوری سال ۲۰۲۲ از ژانلوک ملانشون حمایت کردهاند. در برخی نظرسنجیها، میزان این حمایت بیش از دوسوم برآورد شده است.
البته چنین آماری بهتنهایی اثباتکنندهٔ اتحاد ایدئولوژیک میان چپ رادیکال و اسلامگرایی نیست. حمایت انتخاباتی میتواند دلایل گوناگونی داشته باشد؛ از جمله مواضع اجتماعی و اقتصادی نامزدها، مسائل مربوط به تبعیض و مهاجرت و نگرش رأیدهندگان به سیاست خارجی.
پس از حملات ۷ اکتبر ۲۰۲۳ نیز مواضع جریان چپ رادیکال فرانسه، بهویژه حزب «فرانسهٔ تسلیمناپذیر» (La France insoumise)، دربارهٔ حماس و مفهوم مقاومت فلسطینی، به موضوع مناقشه تبدیل شد. منتقدان این جریان، برخی اظهارنظرهای رهبران آن و خودداری آنان از بهکارگیری تعبیر تروریسم برای حماس را نشانهای از موضعگیری مسئلهدار در برابر خشونت سیاسی دانستند. در مقابل، مدافعان این جریان بر ضرورت توجه به زمینهٔ اشغال، حقوق فلسطینیان و تمایز میان مقاومت سیاسی و حمله به غیرنظامیان تأکید کردند.
این مواضع به هیچ عنوان مورد تأیید همهٔ جریانهای چپ میانهرو نیست و نباید آنها را به کل سنت فکری چپ تعمیم داد.
اهمیت این نمونهها در آن است که نشان میدهند چگونه مخالفت با نظم سیاسی مستقر، سیاست خارجی غرب یا برخی صورتهای سلطه میتواند زمینهٔ همگرایی گفتمانی نیروهایی را فراهم کند که در سایر زمینهها اختلافهای عمیقی دارند.
آنچه مردم فرانسه در هفدهم اکتبر ۲۰۲۶ تجربه کردند، صرفاً یک روز اعتراض اجتماعی یا حتی فوران خشم عمومی نبود. دستکم در روایتی که امروز میخواهم بررسی کنم فرانسویها شاهد اتفاقی بهمراتب عمیقتر و نگرانکنندهتر بودند. رویدادی که پرسشهای جدیای را دربارهٔ آیندهٔ سیاسی و اجتماعی این کشور مطرح میکند.
صدها هزار نفر به خیابانها آمدند. بر اساس آمارهای نقلشده، شمار آنان نزدیک به ۵۵۰ هزار نفر بود؛ برگزارکنندگان این رقم را تا ۸۰۰ هزار نفر اعلام کردند.
در هفدهم اکتبر ۲۰۲۶، بنا بر تصاویر ارائهشده از این اعتراضات، فرانسه روزی پرآشوب را پشت سر گذاشت. پشت دودهای سیاه، پرچمهای غیرفرانسویِ به اهتزاز درآمده در خیابانها و شعارهای سیاسی، یک پرسش اساسی مطرح میشود:
این افراد چه کسانی هستند؟ چه جریانهایی پشت این اعتراضات قرار دارند و چه ویژگی مشترکی آنها را در کنار یکدیگر قرار داده است؟
پشت این آشوبها دو بازوی اصلی دیده میشود. این دو جریان، با وجود تفاوتهای بنیادین، منافع مشترکی پیدا کردهاند و در برخی عرصهها همزمان و در کنار یکدیگر عمل میکنند. بازوی نخست، جریان چپ افراطی است و بازوی دوم بخشی از نسل جوان خانوادههای مهاجر مسلمان است..
نگارنده در مقاله "واکاوی رخدادهای اخیر فرانسه با تأکید بر نظریهٔ ارتجاع سرخ و سیاه" به بررسی اتحاد ابن دو جریان در اعتراضات فرانسه پرداخته است

۶-۳- ووکیسم، آرمان فلسطین و گزینشی شدن حساسیت اخلاقی
در همین زمینه، میتوان به ووکیسم نیز اشاره کرد؛ جریانی که در برخی تحلیلها ذیل چپ رادیکال و سیاست هویتی قرار میگیرد.
این جریان، در صورتهای گوناگون خود، سیاست را عمدتاً از منظر تقابل میان ستمگر و ستمدیده تفسیر میکند و نسبت به موضوعاتی مانند تبعیض، هویت، استعمارزدایی و نابرابری حساسیت بالایی نشان میدهد.
در سالهای اخیر، در شماری از دانشگاههای غربی و میان بخشی از فعالان دانشجویی، گروههای مدافع حقوق دگرباشان جنسی و برخی جریانهای فمینیستی رادیکال، حمایت از آرمان فلسطین به یکی از محورهای کنش سیاسی تبدیل شده است.
در عین حال، منتقدان اشاره میکنند که بخشی از این جریانها در برابر سرکوب و خشونت گسترده علیه معترضان در ایران، واکنشی محدودتر یا کمدامنهتر نشان دادهاند.
این ناهمخوانی، از نگاه برخی ناظران، میتواند نشانهای از گزینشی شدن حساسیت اخلاقی در سیاست هویتی معاصر باشد؛ به این معنا که حساسیت نسبت به رنج انسانها گاه نه بر اساس معیاری یکسان، بلکه بر پایهٔ جایگاه سیاسی عاملان و قربانیان در چارچوب یک روایت ایدئولوژیک شکل میگیرد.
البته برای داوری دقیق دربارهٔ این ادعا باید میان گروهها، مواضع و دورههای زمانی مختلف تمایز گذاشت. حمایت از فلسطینیان بهخودیخود به معنای حمایت از اسلامگرایی نیست و نمیتوان تمام فعالان مدافع فلسطین را در یک چارچوب فکری واحد قرار داد.
بااینحال، پرسش اصلی همچنان پابرجاست: آیا مخالفت با یک قدرت یا نظم سیاسی میتواند چنان بر داوری اخلاقی سایه بیندازد که نقض حقوق انسانها از سوی نیروهای همسو با یک آرمان سیاسی نادیده گرفته شود؟
این پرسش، یکی از محورهای مهم نقد سیاست ائتلافی مبتنی بر دشمن مشترک است.
مجموعهٔ این نمونهها نشان میدهد که اتحاد سرخ و سیاه میتواند در سه سطح متفاوت ظهور کند:
نخست، در سطح زبان: زمانی که یک مارکسیست از مفاهیم مذهبی برای بیان آرمانهای سیاسی خود استفاده میکند.
دوم، در سطح سیاست: زمانی که نیروهای ناهمگون، با وجود اختلافهای ایدئولوژیک، جبههای مشترک تشکیل میدهند.
سوم، در سطح اندیشه: زمانی که دستگاههای فکری متفاوت در قالب روایتی انقلابی به یکدیگر پیوند میخورند و مفاهیم یکدیگر را بازتفسیر میکنند.
پس از مرور این مصادیق تاریخی، پرسش اصلی این است که :
چرا و چگونه دو جریان سیاسی با چنین فاصلهٔ نظری عمیقی توانستند در مقاطعی از تاریخ تا این اندازه به یکدیگر نزدیک شوند؟
پاسخ را باید نه صرفاً در شباهتهای فکری، بلکه در اشتراکات سلبی آنها جستوجو کرد.
ائتلافهای سیاسی اغلب نه بر پایهٔ باورهای سازندهٔ مشترک، بلکه حول دشمنان مشترک شکل میگیرند. اتحاد سرخ و سیاه نیز بیش از آنکه بر اساس آنچه این دو جریان میخواستند بسازند استوار باشد، بر اساس آنچه میخواستند ویران کنند شکل گرفت.
از این منظر، مهمترین عامل همگرایی سرخ و سیاه، وجود دشمنان مشترک بود.
برای هر دو جریان، نظام پهلوی نماد نظمی سیاسی به شمار میرفت که با ارزشهای غربی پیوند داشت و باید برچیده میشد. در سطح منطقهای، اسرائیل از سوی این جریانها نماد حضور و نفوذ غرب در منطقه تلقی میشد و در سطح جهانی، ایالات متحدهٔ آمریکا بهعنوان یکی از مراکز اصلی قدرت سیاسی و اقتصادی نظم لیبرال جهانی، دشمنی محوری به شمار میرفت.
این سهگانه، یعنی پهلوی، اسرائیل و آمریکا، به چارچوبی مشترک برای مبارزهٔ سیاسی تبدیل شد. در این منطق، اختلافهای فلسفی و ایدئولوژیک موقتاً به حاشیه میرفتند و جریانهای سرخ و سیاه خود را در یک جبههٔ تاریخی واحد تصور میکردند.
البته مخالفت با این سه نماد را میتوان در سطحی کلیتر، ذیل مخالفت با نظم لیبرال جهانی بررسی کرد؛ نظمی که بر تکثر سیاسی، آزادیهای فردی، اقتصاد بازار، رقابت سیاسی و امکان همزیستی دیدگاههای متفاوت در چارچوب دموکراسی استوار است.
از این رو، حتی پس از سقوط پادشاهی پهلوی نیز زبان انقلابی ادامه یافت. سیاستمداران جمهوری اسلامی، سالها پس از انقلاب، همچنان خود را انقلابی مینامیدند و نهادی مانند سپاه پاسداران انقلاب اسلامی شکل گرفت. چرا؟ مگر انقلاب به پایان نرسیده بود؟
از منظر این جریان، پاسخ منفی بود. انقلاب ۱۳۵۷ نه رویدادی پایانیافته، بلکه پروژهای ناتمام تلقی میشد که باید در مراحل بعدی نیز ادامه مییافت.
در این چارچوب، مقابله با اسرائیل، تضعیف نفوذ آمریکا و به چالش کشیدن نظم لیبرال جهانی، بخشی از ادامهٔ همان پروژهٔ انقلابی به شمار میرفت.
البته باید میان جریانهای مختلفی که در انقلاب ۱۳۵۷ مشارکت داشتند تمایز گذاشت. همهٔ نیروهای چپ و اسلامگرا اهداف یکسانی نداشتند و همهٔ آنها نیز در تمام مراحل تاریخی از یک سیاست مشترک پیروی نمیکردند. آنچه در اینجا اهمیت دارد، منطق همگرایی بخشی از این نیروها در مخالفت با نظم موجود است.
علاوه بر دشمنان مشترک، نقاط اشتراک دیگری نیز میان برخی جریانهای چپ انقلابی و اسلامگرایان سیاسی وجود داشت.
۱- یکی از این نقاط اشتراک، باور به امکان ساختن انسانی نو و جامعهای یکپارچه بود.
در سنت مارکسیستی، آرمان «انسان تراز نوین» مطرح میشد؛ انسانی که قرار بود پس از حذف ساختارهای طبقاتی و دگرگونی مناسبات سرمایهداری، در جامعهای تازه پرورش یابد و از قید مناسبات پیشین رها شود.
در اسلام سیاسی نیز، در برخی قرائتهای ایدئولوژیک، هدف ساختن انسان مؤمن و جامعهای یکپارچه بر پایهٔ ایمان دینی دنبال میشد.
البته میان آرمانهای نظری مارکسیسم و قرائتهای گوناگون اسلام سیاسی تفاوتهای بنیادی وجود دارد و نمیتوان آنها را یکسان دانست. بااینحال، در برخی صورتهای انقلابی این دو سنت، گرایشی به کاهش یا حذف تکثر اجتماعی و همسانسازی انسانها دیده میشد.
این رویکرد با منطق نظم لیبرال متفاوت است؛ نظمی که، دستکم در اصول خود، نه بر ساختن انسانی واحد و یکسان، بلکه بر پذیرش تفاوتهای فردی و اجتماعی و امکان همزیستی انسانها با باورها و سبکهای زندگی متفاوت استوار است.
۲- نقطهٔ اشتراک دیگر، رویکرد ضدسیستمی و آرمانگرایی انقلابی بود.
در هر دو گفتمان، گاه پیچیدگیهای واقعی جامعه نادیده گرفته میشد و تصویری آرمانی از جامعهٔ آینده جای آن را میگرفت. واقعیتهای اقتصادی، نهادی، اجتماعی و روانشناختی در برابر افقهای انتزاعی رهاییبخش به حاشیه رانده میشدند.
در برخی روایتهای مارکسیستی، وعدهٔ جامعهای مطرح میشد که در آن هرکس بهاندازهٔ توان خود کار میکند و بهاندازهٔ نیاز خود بهره میبرد؛ جامعهای که قرار بود از مناسبات استثماری و نابرابریهای طبقاتی رها شود.
در سوی دیگر، در برخی گفتمانهای اسلامگرایانه نیز جامعهای آرمانی ترسیم میشد که با استقرار حکومت اسلامی و حاکمیت ارزشهای دینی، عدالت الهی در آن تحقق مییافت و فساد و بیعدالتی از میان میرفت.
در هر دو صورت، این خطر وجود داشت که پیچیدگیهای سیاسی، اجتماعی و اقتصادی و تنوع پایدار طبیعت انسان، سادهانگارانه و با تحقق یک نظم ایدئولوژیک قابلحل فرض شود.
مسئله این نیست که هر آرمان اجتماعی یا هر تلاش برای کاهش نابرابری محکوم به شکست است؛ مسئله آنجاست که یک ایدئولوژی، آرمان خود را حقیقتی انحصاری و راهحلی قطعی برای تمام مسائل جامعه بداند و برای تحقق آن، محدود کردن آزادیها و حذف مخالفان را مجاز بشمارد.
سرنوشت اتحاد سرخ و سیاه پس از انقلاب ۱۳۵۷، از جهات مهمی قابل پیشبینی بود.
ائتلافی که عمدتاً بر پایهٔ مخالفت مشترک با نظم پیشین شکل گرفته بود، پس از پیروزی، با همان منطق سلبی به حذف متحدان دیروز انجامید. سقوط نظم پیشین، بهجای آنکه الزاماً به آغاز همکاری پایدار میان نیروهای انقلابی منجر شود، زمینهٔ رقابت بر سر انحصار قدرت را فراهم کرد.
نیروهای چپ که در مسیر انقلاب تا آستانهٔ قدرت پیش رفته بودند، در نهایت از مشارکت مؤثر در ساختار سیاسی جدید محروم شدند. برخی از آنها به حاشیه رانده شدند و برخی دیگر با سرکوب، بازداشت و حذف سیاسی روبهرو شدند.
در تاریخ انقلاب فرانسه، تعبیر مشهوری وجود دارد: «انقلاب فرزندان خود را میبلعد»؛ عبارتی که در زبان فرانسه با صورت «La Révolution dévore ses enfants» شناخته میشود.
این تعبیر را میتوان دربارهٔ سرنوشت بخشی از نیروهای انقلابی ایران نیز به کار برد.
پس از انقلاب، فعالیت بسیاری از احزاب چپ محدود یا ممنوع شد، رهبران و اعضای آنها بازداشت شدند و شمار زیادی از فعالانی که خود را پیشگامان مبارزه میدانستند، به حاشیه رانده شدند یا در موجهای بعدی سرکوب از صحنهٔ سیاسی حذف شدند.
کسانی که زمانی همگرایی سرخ و سیاه را راهحلی برای نابودی نظم حاکم و تحقق آرمانهای عدالتخواهانهٔ خود میدانستند، دیرهنگام دریافتند که حضورشان در این ائتلاف تاریخی، دستکم از نگاه نیروی مسلط، تا لحظهٔ پیروزی ضرورت داشته است.
این سرنوشت را نمیتوان صرفاً اتفاقی دانست. هنگامی که یک ایدئولوژی خود را تنها نمایندهٔ حقیقت بداند و تکثر سیاسی را تهدیدی علیه مشروعیت خویش تلقی کند، تحمل نیروهایی که به نتایج متفاوتی میرسند دشوار خواهد شد.
وقتی قدرت تثبیت میشود، متحدان دیروز که امروز متفاوت میاندیشند، ممکن است به نخستین قربانیان انحصارطلبی سیاسی تبدیل شوند.
نمونههایی از این تناقض را میتوان در جهان معاصر نیز مشاهده کرد.
در برخی محیطهای دانشگاهی غرب، بخشی از فعالان سیاست هویتی و برخی گروههای مدافع حقوق اقلیتها، با شور فراوان از جنبشهایی حمایت میکنند که خود را ضدغربی و ضداستعماری معرفی میکنند؛ بیآنکه همیشه به تعارض میان ارزشهای اعلامشدهٔ خود و ساختارهای سیاسی مورد حمایتشان توجه کافی داشته باشند.
برای مثال، در بسیاری از نظامهای اسلامگرای اقتدارگرا، حقوق دگرباشان جنسی و آزادیهای فردی آنان با محدودیتهای جدی روبهرو است. ازاینرو، حمایت از جریانهای سیاسیای که با چنین محدودیتهایی موافقاند، میتواند با آرمان دفاع از حقوق برابر و آزادیهای فردی در تعارض قرار گیرد.
البته نباید همهٔ نظامهای اسلامگرا، همهٔ فعالان مدافع فلسطین یا تمام جریانهای سیاست هویتی را یکسان دانست. نقد اصلی متوجه وضعیتی است که در آن، دشمنی با یک قدرت یا نظم سیاسی چنان اهمیت پیدا میکند که نقض حقوق انسانها از سوی نیروهای همسو با یک آرمان، نادیده گرفته میشود.
سیاست مبتنی بر دشمن مشترک میتواند واقعیتهای عینی قدرت را برای مدتی پنهان کند؛ اما سرانجام، تعارض میان آرمانهای اعلامشده و پیامدهای عملی سیاست آشکار خواهد شد.
تاریخ انقلاب ایران، از این منظر، تنها تجربهای ملی نیست، بلکه هشداری عمومی برای جوامع دیگر، بهویژه کشورهای اروپایی، نیز به شمار میرود.
ائتلافهایی که صرفاً بر مبنای نفی دشمن مشترک شکل میگیرند، اگر فاقد توافقی روشن دربارهٔ قواعد قدرت، حقوق مخالفان و ساختار سیاسی آینده باشند، پس از پیروزی ممکن است به رقابتهای حذفگرایانه تبدیل شوند.
این نتیجه البته اجتنابناپذیر بودن فروپاشی هر ائتلاف سلبی را ثابت نمیکند؛ بلکه نشان میدهد چنین ائتلافهایی، در نبود قواعد مشترک و تضمینهای نهادی، در معرض خطر جدی انحصارطلبی و حذف متقابل قرار دارند.
اجازه دهید بخش مهمی از نوشتار امروز را بار دیگر خلاصه کنم؛ بخشی که امیدوارم با تأمل در آن، بتوانیم به درکی روشنتر از منطق این تحولات برسیم.
اگر امروز، با فاصلهای نزدیک به نیم قرن، به انقلاب ۱۳۵۷ نگاه کنیم، الگویی بیش از هر چیز آشکار میشود:
اتحاد نیروهایی که نه بر سر آیندهای مشترک، بلکه بر اساس دشمنی مشترک در کنار یکدیگر قرار گرفتند.
سهگانهای که ذهنیت سیاسی بخش مهمی از نیروهای انقلابی را شکل میداد، یعنی مخالفت با پهلوی، اسرائیل و آمریکا، در واقع نمادهایی از تقابل با نظمی بزرگتر بود؛ نظمی که آن را نظم لیبرال جهانی مینامیم.
برای بخشی از نیروهای سرخ و سیاه، انقلاب ۱۳۵۷ صرفاً تغییر یک حکومت نبود، بلکه آغاز نبردی تاریخی علیه نظم سیاسی و اقتصادی موجود تلقی میشد.
به همین دلیل، انقلاب بهعنوان رویدادی پایانیافته فهم نشد، بلکه به وضعیتی دائمی و پروژهای ناتمام تبدیل شد؛ وضعیتی که در آن، سیاستمداران همچنان خود را انقلابی مینامیدند و ادامهٔ مبارزه را بخشی از هویت سیاسی خود میدانستند.
بااینحال، با آگاهی از پیامدهای تاریخی این انقلاب، میتوان بهتر فهمید که چرا اتحاد میان جریانهایی با چنین اختلافهای بنیادینی، از ابتدا در معرض فروپاشی قرار داشت.
ایدئولوژیهایی که با تکثر سازگار نیستند و جامعهای یکدست و تکصدایی را آرمان خود قرار میدهند، حتی اگر در بزنگاههای تاریخی در کنار یکدیگر قرار گیرند، پس از پیروزی ممکن است به حذف متقابل برسند.
اتحاد سرخ و سیاه از این منظر، اتحادی شکننده بود؛ زیرا هر یک از این جریانها، در قرائتهای انحصارطلبانهٔ خود، حقیقت را در انحصار خویش میدیدند. در چنین شرایطی، قدرت نه عرصهٔ رقابت و همزیستی، بلکه ابزاری برای کنار زدن رقیب و تثبیت یک قرائت مسلط از حقیقت میشود.
اگر گزینههای احتمالی پس از انقلاب ۱۳۵۷ را در چارچوب نیروهای سازمانیافتهٔ آن دوران بررسی کنیم، میتوان از چند سناریوی عمده سخن گفت:
استقرار حکومت اسلامگرایان،
قدرتگیری نیروهای کمونیستی یا تسلط جریانهایی مانند سازمان مجاهدین خلق که در دورههایی از تاریخ خود، عناصری از سنتهای فکری اسلامی و مارکسیستی را درهم آمیخته بودند.
البته این سناریوها نه تمام امکانات تاریخی آن دوران را دربر میگیرند و نه نتیجهٔ نهایی را از پیش قطعی میکنند. نیروهای ملیگرا، لیبرالها و دیگر گرایشهای سیاسی نیز در تحولات انقلاب حضور داشتند.
بااینحال، اگر فرض کنیم یکی از جریانهای ایدئولوژیک انحصارطلب به قدرت مطلق دست مییافت، این خطر وجود داشت که دیگر نیروها، بهویژه مخالفان سیاسی آن، با محدودیت و حذف روبهرو شوند.
از این منظر، شاید دقیقتر باشد که بگوییم انقلاب ۱۳۵۷ لزوماً از مسیری کاملاً متفاوت با منطق سیاسی نیروهای مسلط بر آن منحرف نشد؛ بلکه پیامدهای آن تا اندازهای از همان تعارضهای ایدئولوژیک و ساختارهای قدرتی ناشی شد که در جریان انقلاب شکل گرفته بودند.
البته این داوری به معنای اجتنابناپذیر بودن تمام پیامدهای انقلاب نیست. مسیرهای تاریخی همواره از تصمیمهای سیاسی، شرایط اجتماعی و اقتصادی، عملکرد نهادها و انتخابهای کنشگران تأثیر میپذیرند.
بااینحال، تأسفبار است که هنوز برخی افراد معتقدند انقلاب ۱۳۵۷ تصمیم درستی بود که صرفاً از مسیر اصلی خود منحرف شد. این برداشت، اگر بدون بررسی انتقادی اهداف، ساختارها و نیروهای دخیل در انقلاب مطرح شود، ممکن است بیش از آنکه تحلیلی تاریخی باشد، تلاشی برای گریز از پذیرش خطاهای جمعی باشد.
پذیرش این واقعیت دشوار است که گاهی یک حرکت تاریخی، از همان آغاز، حامل خطرهایی جدی برای آیندهٔ جامعه است؛ هرچند پیامدهای آن در زمان وقوع بهروشنی قابل پیشبینی نباشند.
البته داوری امروز با داوری در لحظهٔ وقوع انقلاب تفاوت دارد. نسلهای بعدی با آگاهی از پیامدهایی سخن میگویند که نسل انقلاب آنها را تجربه نکرده بود. شاید اگر ما نیز در همان فضای فکری و تحت تأثیر همان هیجانها زندگی میکردیم، انتخابهای مشابهی انجام میدادیم.
اما پرسشی همچنان باقی است: اگر نسل انقلاب ۱۳۵۷ میدانست که طی پنج دههٔ بعد چه بر سر جامعه خواهد آمد، آیا باز هم انقلاب میکرد؟
این پرسش را نمیتوان صرفاً با نسبت دادن ناآگاهی یا بدخواهی به نسل پیشین پاسخ داد. پاسخ به آن مستلزم بررسی شرایط تاریخی، اطلاعات در دسترس، انتظارات اجتماعی و گزینههایی است که در آن زمان پیش روی مردم قرار داشت.
بااینحال، اگر کسی با آگاهی از پیامدهای تاریخی انقلاب همچنان آن را بدون هیچ قید و شرطی تصمیمی درست بداند، گفتوگو با او دشوار خواهد شد؛ بهویژه اگر حاضر نباشد رنج انسانهایی را که در نتیجهٔ سیاستهای پس از انقلاب آسیب دیدهاند، در ارزیابی خود وارد کند.
در چنین وضعیتی، اختلاف دیگر صرفاً بر سر تحلیل سیاسی نیست، بلکه به مسئلهای اخلاقی نیز تبدیل میشود:
چگونه میتوان دربارهٔ یک پروژهٔ سیاسی داوری کرد، بیآنکه رنج انسانهای واقعی و پیامدهای عملی آن را در نظر گرفت؟
در نهایت، میتوان انقلاب ۱۳۵۷ را، از منظر این گفتار، حاصل همگرایی بخشی از نیروهای سرخ و سیاه در تقابل با نظم سیاسی مستقر و ارزشهای لیبرال دانست؛ اتحادی که توانست نظام پادشاهی را سرنگون کند، اما به نظامی پایدار و مبتنی بر آزادیهای برابر و کرامت انسانی برای همگان نینجامید.
شاید دقیقاً در همین نقطه است که اهمیت نظم لیبرال روشن میشود.
برتری این نظم، نه در ادعای کمال و نه در آرمانگرایی آن، بلکه در پذیرش نقصها و محدودیتهای انسان و تلاش برای مهار پیامدهای آنها از طریق نهادها و قواعد سیاسی است.
برتری لیبرالیسم سیاسی را باید در امکان همزیستی دیدگاههای متضاد، ظرفیت اصلاح تدریجی بدون فروپاشی نظام سیاسی و پذیرش تکثر جستوجو کرد؛ تکثری که به جامعه اجازه میدهد بدون حذف مخالفان، خود را اصلاح کند و به پیشرفت برسد.
تجربهٔ تاریخی نشان میدهد که نهادهای دموکراتیک، حاکمیت قانون، رقابت سیاسی و تضمین حقوق فردی میتوانند به کاهش هزینههای انتقال قدرت و فراهم شدن زمینهٔ اصلاحات مسالمتآمیز کمک کنند.
البته نمیتوان همهٔ پیشرفتهای اقتصادی و اجتماعی دو قرن گذشته را صرفاً به لیبرالیسم نسبت داد. توسعهٔ اقتصادی، گسترش آموزش، پیشرفت علم و فناوری، شکلگیری دولتهای کارآمد و سیاستهای اجتماعی نیز در این تحولات نقش داشتهاند. بااینحال، وجود نهادهای پاسخگو، آزادیهای مدنی و امکان اصلاح سیاستها از طریق سازوکارهای دموکراتیک، در بسیاری از جوامع نقشی مهم ایفا کرده است.
لیبرالیسم سیاسی میتواند در قالب پادشاهی مشروطه یا جمهوری دموکراتیک تحقق یابد. این دو، صورتهای متفاوت حکومتاند؛ درحالیکه لیبرالیسم سیاسی به اصول و محدودیتهایی مربوط میشود که قدرت سیاسی باید در چارچوب آنها اعمال شود.
درست است که نظم لیبرال وعدهٔ بهشت نمیدهد، اما قرار نیست انسانها را برای ساختن بهشتی اجباری قربانی کند یا به نام آرمانی مطلق، جهنمی واقعی برای آنان بسازد.
شاید مهمترین درسی که بتوان از تاریخ «ارتجاع سرخ و سیاه» و «اتحاد سرخ و سیاه» گرفت، همین باشد: هرگاه سیاست بر پایهٔ ائتلاف دو ایدئولوژی انحصارطلب و بر محور نفرت مشترک بنا شود، آینده در معرض خطر قرار میگیرد.
در مقابل، نظمی که بر پذیرش تفاوتها، محدود کردن قدرت، تضمین حقوق مخالفان و امکان اصلاح مسالمتآمیز استوار باشد، شانس بیشتری برای فراهم کردن زمینهٔ زندگی آزادانه و پیشرفت جامعه خواهد داشت؛ چه در دوران آرامش و چه در روزهای پس از انقلاب.