مکانیک کوانتم،یکیاز عجیب ترین زیر شاخه های علوم بوده که درشکل گیری بسیاری از تکنولوژی های امروزه(همانند کامپیوتر کوانتمی یا...)نقشی اساسی داشته.همچنین به علت موضوعاتی گاهاً دور از ذهن که در این علم وجود دارد،و البته بخاطر اینکه یک علم غیر قطعی است و کسی به درستی درک شهودی از آن ندارد،سوژه ی خیلی خوبی برای ژورنالیست های علمی میباشد.
امروز میخواهم شرح حالی کوتاه از زندگی نامه ی این علم را برایتان شرح دهم.
من در مقاله ی قبلی ،در مورد تاریخچه ی شکل گیری و پیشرفت فیزیک توضیحاتی مختصر ارائه دادم،و گفتم که شکل گیری علم فیزیک_به آن معنایی که امروز میشناسیم_در حدود قرن ۱۶ تا ۱۷ آغاز شد.
امروز زیاد وارد مباحث تاریخی نمیشوم و با زبانی خودمانی به یک داستان عجیب میپردازم.
در اواخر قرن نوزدهم،فیزیک دانان فکر میکردند که همهی قوانین طبیعت کشف شده و قفل باز نشده ای در جهان باقی نمانده.فیزیک دانان آن زمان به جوانان توصیه میکردند[وارد رشتهی فیزیک نشوید.فیزیک به پایان رسیده!].
اما اون جوان هایی که بهشون توصیه شد،وارد فیزیک نشید،وارد فیزیک شدند و فهمیدند که هنوز رمز و راز بسیار در جهان ما باقی مانده،حقایقی که به نظر میآید هنوز جوابی برای بسیاری از آنها وجود ندارد.
داستان از کجا شروع شد؟
خوب...داستان بر میگردد به ماجرای تابش جسم سیاه.
بعد از اختراع لامپ،دانشمندان میخواستند بدانند چرا اجسام مختلف،نور هایی با فرکانس های مختلف از خود ساطع میکنند(فرکانس های مختلف نور،به معنای رنگ های مختلف نور است.)
آنها طیف تابشی اجسام مختلف را اندازه گیری کردند و فیزیک کلاسیک نمیتوانست طیف تابشی اجسام داغ را توجیح کند.
در واقع،فیزیک کلاسیک پیشبینی میکرد انرژی اجسام داغ باید بی نهایت باشد(فاجعه ی فرا بنفش).چون طبق نظریه کلاسیک،انرژی تابشی با فرکانس به صورت پیوسته زیاد میشود و در فرکانس های بالا(نورهای فرابنفش)به بی نهایت میرسد.
ماکس پلانک ،به طور محاسباتی، راهی برای تطبیق مقدار تئوری طیف ها، با مقدار اندازه گیری شده در آزمایش گاه ارائه داد.
آن راه پیشنهادی این بود:
<<انرژی الکترون ها میتواند واحد های مشخصی در اتم داشته باشد.>>
به عبارت دقیق تر الکترون های اتم نمیتوانند هر مقدار انرژی بدست آورند یا از دست بدهند،بلکه میتوانند مقدار مشخصی انرژی(کوانتا ی انرژی )از دست بدهد یا به دست آورد.
در پی این ماجرا نیلز بور(یکی از همان جوان هایی که به توصیه ها،برای وارد نشدن به فیزیک گوش نکردند) مدل اتمی ارائه داد که در آن الکترونها فقط در ترازهای انرژی مشخص میتوانند دور هسته بچرخند و با پرش بین این ترازها، نور جذب یا منتشر میکنند. این مدل طیف خطی هیدروژن را توضیح داد، اما کامل نبود.(این ماجرا داستان مفصلی دارد و یک مقاله ی جداگانه میطلبد.)
در حقیقت واژه کوانتم از همینجا آمده است،کوانتمی در فیزیک، یعنی وزن شده توسط مقادیر معین،و نه مقداری بین اون
این تازه شروع داستان بود...
●●●آزمایش دوشکاف یانگ(گل سر سبد آزمایش ها ی فیزیک)
اصل مکانیک کوانتوم از آزمایش دو شکاف یانگ شروع شد.طی این آزمایش پرتو نور روی یک صفحه ی دارای دو شکاف باریک می افتد و تصویر نور عبوری روی پرده ی پشت دو شکاف نمایان میشود. قبل از انجام آزمایش،انتظار میرفت که روی پرده دو نوار روشن نور دیده شود .ولی در عمل چندین نوار روشن و تاریک دیده میشد(طرح تداخلی).
این نشان میداد که نور خواصیت موجی دارد.یعنی نور هایی که از دو شکاف عبور میکردند، باهم تداخل داشته اند،هرجا که این تداخل سازنده بوده پرده روشن شده و هرکجا که تداخل مخرب بوده پرده تاریک شده.
اما سال ها بعد،آزمایش فوتو الکتریکِ انیشتین،نشان داد که نور خواصیت ذره ای دارد،یعنی نور خود از ذرات ریز تری به نام فوتون تشکیل شده.
پس بلاخره،نور موج است یا ذره؟فیزیک کوانتم میگوید هردو! به این حالت میگویند[دوگانگی موج_ذره].(این دوگانگی توسط انیشتین در سال۱۹۰۵ مطرح شد)
اما قسمت عجیب داستان اینجاست،که همین آزمایش را اینبار با ذرات(مثل الکترون،پروتن،و حتی برخی از اتم ها یا مولکول ها!)تکرار کردند و باز همین طرح تداخلی ایجاد شد.
یعنی در برخی مکان ها ذرات بسیار زیادی برخورد میکردند، برخی مکان ها کمتر،و حتی در بعضی از مکان ها هیچ ذره ای برخورد نمیکرد؛این در حالی بود که جهت پرتاب ذرات کاملا رندوم بود!
هنوز جالب نیست؟ صبر کنید...
وقتی یک سنسور پشت صفحه ی دوشکاف قرار دادند تا مسیر حرکت ذرات را سنس کنند،دیگر طرح تداخلی کاملا از بین رفت و طبق همان فرض کلاسیک،نور و ذرات در دو مکان پشت صفحه جای میگرفتند!
لویی دوبروی،این نظریه را ارائه داده بود که همانطور که نور حالت دوگانه دارد،یک ذره هم همین حالت دوگانگی موج_ذره را دارد.در آزمایش دو شکاف یانگ این نظریه تایید شد.
در حقیقت این آزمایش نشان میداد که رفتار و حرکت ذرات در ابعاد زیر اتمی،مطابق فیزیک کلاسیک نیستبنابر این نیاز بود قوانین و روابط جدیدی برای توصیف حرکت ذرات ارائه شود.
●●●تولد مکانیک کوانتم🌌:
در این ماجرا،دو مسیر موازی شکل گرفت. ورنر هایزنبرگ و اریک شرودینگد(دو نفر دیگر از همان جوان هایی که بهشون گفته شده بود وارد فیزیک نشید و وارد شده بودن ؛ چقدر جوون های زیادی این کارو کرده بودن!...بگذریم.)باهم رفتار های ذرات در ابعاد کوانتمی را به صورت فرمول بندی شده بیان کردند(توانستند روابط ریاضی برای پیشبینی و توصیف حرکت ذرات،بیابند.).
فیزیک دانی به نام پل دیراک این دو مسیر را به هم وصل کرد و همچنین مفاهیم نسبیت را با آنها ترکیب کرد.
توضیح دقیق تر:«پل دیراک بعدها این دو فرمولبندی را با هم و با نسبیت خاص ترکیب کرد، اسپین را توضیح داد، و وجود پادماده را پیشبینی کرد — پیشبینیای که چند سال بعد در آزمایش تأیید شد.»
این کار او،یکی از اثاثی ترین کار ها در شکل گیری علم کوانتم بود.
همانند مکانیک کلاسیک،که رفتار یک محرک توسط معادلات حرکت توصیف و پیش بینی میشود؛در مکانیک کوانتمی رفتار ذرات به وسیله ی تابع موج و معادله ی شرودینگر به دست می آید.تفاوت اساسی فیزیک کلاسیک و کوانتم اینجاست که در مکانیک کلاسیک،معادلات، مکان محرک را با قطعیت بیان میکنند؛ولی در فیزیک کوانتم،این معادلات فقط میتوانند احتمال حضور ذره در مکان های مختلف را به ما میدهد.
مکانیک کوانتم،داستان جالب و(از منظر این جانب)مرموزی را پشت سر گذاشته.
همچنان فیزیک دانان در پی کشف و توجیه مفاهیم عجیب مکانیک کوانتمی اند.
در باره ی این علم جنجالی بسیار میتوان صحبت کرد...
بنابر این،در مورد مکانیک کوانتم یک مقالهی دیگر نیز خواهم نوشت،و چیز هایی بیان خواهم کرد که مطمعنم هیچ جا نشنیده اید...
شود. شد.)نها.بنفش).ه است.