نیروهایی که در انسان منشأ حرکت هستند دو نیرو هستند: نیروی حب و نیروی خوف. عالمان ربانی میفرمایند نیروی حب قویتر از نیروی خوف است اما در عموم انسانها نیروی حب ایجاد نمیشود یا ضعیف ایجاد میشود و آنچنان انرژی بخش و حرکت دهنده نیست و این خوف است که در عموم، بهترین عامل حرکت است. به دو دلیل: یکی این که در آیات بسیاری رسول خدا صلی الله علیه و اله با عنوان بشیر و نذیر از ایشان یاد شده است. اما در آیات متعددی بیان شده است که پیامبر فقط نذیر یا منذر است.
«أَ وَ لَمْ يَتَفَكَّرُوا ما بِصاحِبِهِمْ مِنْ جِنَّةٍ إِنْ هُوَ إِلاَّ نَذيرٌ مُبينٌ» (184)اعراف
«إِنَّما أَنْتَ نَذيرٌ وَ اللَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ وَكيلٌ» (12)هود
«إِنَّما أَنْتَ مُنْذِرٌ وَ لِكُلِّ قَوْمٍ هادٍ» (7) رعد
«قُلْ يا أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّما أَنَا لَكُمْ نَذيرٌ مُبينٌ» (49)حج
عالمان ربانی از این بیان استفاده کرده اند که عامل خوف در مردم از عامل بشارت قویتر عمل میکند.
دلیل دوم که موجب شده بر روی مردم خوف بیشتر کارگر باشد تا حب، این است که مردم از عقاب میترسند و بعضی تا ترس نباشد سراغ عمل نمیروند. مثلاً نماز صبح را خیلی ها میخوانند چون ترکش عقوبت دارد اما نماز شب را نمیخوانند چون ترکش عقوبت ندارد.
امام خميني رحمة الله علیه در قدرت بسیار بالای خوف در اصلاح نفس فرمودهاند:
«بدان كه خوف از حق تعالي يكي از منازلي است كه كمتر منزلي را براي عامه توان به پايهی آن دانست. و اين خوف علاوه بر آن كه خود يكي از كمالات معنويه اسـت، منشأ بسياري از فضائل نفسانيه و يكي از مصلحات مهمـّهی نفس است. بلكه سرچشمهی تمام اصلاحات و مبدأ علاج جميع امراض روحاني، توان آن را شمرد. و انسان مؤمن به خدا و سالك و مهاجر الي الله بايد به اين منزل خيلي اهميت دهد و به چيزي كه آن را در دل زياد كند و ريشهی آن را در قلب محكم كند خيلي توجه نمايد. مثل تذكر عـذاب و عقاب و شدت عقبات موت و بعد از موت در برزخ و قيامت و اهوال صراط و ميزان مناقشه در حساب و عذابهاي گوناگون جهنم و تذكر عظمت و جلال و قهر و سلطنت حق و تذكر استدراج و مكر الله و سوء عاقبت و امثال آن.» [i]
یکی از عواملی که میبینیم در قرآن و روایات بسیار زیاد از عذابها صحبت شده است همین است.
مثلاً نگاه کنید قرآن این آیه را مطرح میکند تا ما متوجه وضعیت هولناک قیامت شویم و با ایجاد خوفی مقدس، از گناهان و شهوات فاصله بگیریم.
"يَومَ تَرَونَها تَذْهَلُ كُلُّ مُرْضِعَةٍ عَمّا أَرْضَعَتْ وَ تَضَعُ كُلُّ ذاتِ حَمْلٍ حَمْلَها وَ تَرَى النّاسَ سُكارى وَ ما هُمْ بِسُكارى وَ لكنَّ عَذَابَ اللّهِ شَديدٌ" حج ـ 2
امام خمینی رحمه الله در باره این آیه فرموده اند:
«قدرى تفكر در قرآن كن ببين چه عذابى را وعده كرده كه اهل جهنم از مالك مىخواهند كه آنها را بكشد، هيهات! كه مرگ در كار نيست. ببين خداى تعالى مىفرمايد: "يا حَسْرَتى عَلى ما فَرَّطتُ في جَنْبِ اللّه" آيا اين چه حسرتى است؟ كه خداى تعالى با آن عظمت با اين تعبير ذكر مىفرمايد. تدبر كن در آيه شريفه قرآن، بى تأمل و تدبر از آن مگذر: "يومَ تَرَونَها تَذْهَلُ كُلُّ مُرْضِعَةٍ عَمّا أَرْضَعَتْ وَ تَضَعُ كُلُّ ذاتِ حَمْلٍ حَمْلَها وَ تَرَى النّاسَ سُكارى وَ ما هُمْ بِسُكارى وَ لكنَّ عَذَابَ اللّهِ شَديد"
«وصف روز قيامت را مىكند مىفرمايد: «روزى كه فراموش مىكند هر شير دهى از آنچه شير مىدهد و مىاندازد هر آبستنى بچه خود را و مىبينى مردم را مست با اينكه آنها مست نيستند و لكن عذاب خدا سخت است.»
درست تفكر كن عزيزم، قرآن نعوذ باللّه كتاب قصه نيست، شوخى با شما نمىكند، ببين چه مىفرمايد؟ اين چه عذابى است كه عزيزها را از ياد مىبرد، حامله را بىبار مىكند. آيا چه عذابى است كه خداوند تبارك و تعالى با آن عظمت او را وصف مىكند به "شدت" و جاى ديگر به "عظمت"؟ چيزى را كه خداى تبارك و تعالى كه عظمت او حدّ و حصر ندارد و عزت و سلطنت او منتهى ندارد توصيف به شدت و عظمت كند آيا چه خواهد بود؟ خدا مىداند عقل من و تو و فكر همه بشر از تصورش عاجز است. اگر مراجعه به اخبار و آثار اهل بيت عصمت و طهارت كنى و تأمل در آنها نمايى، مىفهمى كه قضيه عذاب آن عالم غير از اين عذابهايى است كه فكر كردى. قياس به عذاب اين عالم كردن قياس باطل غلطى است.»
آورده اند عده ای از جنگجویان با پیامبر اکرم صلی الله علیه و اله حرکت میکردند که حضرت ندا دادند و همه اطراف ایشان جمع شدند و ایشان این آیه را برای همه خواندند. آنها آن قدر گریستند که سابقه نداشت به این اندازه گریه کرده باشند. فردای آن شب کسی زین از روی اسبها بر نداشت و خیمه برنیفراشت و همچنان میگریستند و اندوه میخوردند.
«در سال آخر عمر مرحوم ملا هادی سبزواری حکیم برجسته رحمة الله علیه روزی شخصی در مجلس درس ايشان آمد و خبر داد که در قبرستان شخصی پيدا شده و نصف بدنش در قبر و نصف ديگر بيرون و دائماً نظرش به آسمان است و هر چه بچهها مزاحمش میشوند, به آنها اعتنايي نمیکند. مرحوم حاجی گفتند: خودم بايد او را ملاقات کنم. چون مرحوم حاجی او را ديد, بسيار تعجب کرد. نزديکش رفت. ديد به ايشان هم اعتنايي نمیکند. مرحوم حاجی گفتند: تو کيستی و چکارهای؟ من تو را ديوانه نمیبينم. از آن طرف رفتارت هم عاقلانه نيست. در جواب ايشان گفت: من شخص نادان بیخبری هستم. تنها دو چيز را يقين کرده و باور دارم. يکی آن که دانستهام که مرا و اين عالم را خالقی است عظيم الشأن که بايد در شناختن و بندگی او کوتاهی نکنم. دوم آنکه دانستهام در اين عالم نمیمانم و به عالم ديگر خواهم رفت و نمیدانم وضع من در آن عالم, چگونه خواهد بود. جناب حاجی؛ من از اين دو علم, بيچاره و پريشانحال شدهام, به طوري که مردم مرا ديوانه میپندارند. شما که خود را عالم مسلمانان میدانيد و اين همه علم داريد, چرا ذرّهای درد نداريد و بیباکيد و در فکر نيستيد؟! اين اندرز, مانند تيری بود که بر دل مرحوم حاجی نشست. برگشت درحاليکه دگرگون شده بود. و کمی از عمرش که مانده بود, دائماً در فکر سفر آخرت و تحصيل توشهی اين راه پر خطر بود تا از دنيا رفت.»[ii]
1. شرح چهل حديث ص 481
2- داستانهای شگفت