
هوش مصنوعی قرار بود بسیاری از کارهای انسان را سادهتر، سریعتر و دقیقتر کند. اما هر فناوری قدرتمندی میتواند در کنار فرصتها، پیامدهای ناخواستهای نیز داشته باشد.
یکی از پرسشهای مهم این است که آیا هوش مصنوعی میتواند باعث تشدید افراط و تفریط در زندگی انسان شود؟
افراط و تفریط فقط به معنای رفتارهای شدید و غیرعادی نیست. گاهی خرید بیش از نیاز، مصرف بیش از اندازه محتوا، کار کردن افراطی، وابستگی شدید به فناوری، قضاوت عجولانه یا حتی دنبال کردن یک عقیده بدون بررسی کافی نیز میتواند شکلهایی از افراط باشد.
هوش مصنوعی بهتنهایی عامل ایجاد چنین رفتارهایی نیست، اما میتواند در بعضی شرایط سرعت، گستردگی و شدت آنها را افزایش دهد.
یکی از ویژگیهای بسیاری از پلتفرمهای دیجیتال، تلاش برای نمایش محتوایی است که توجه کاربر را بیشتر جلب کند.
اگر فرد به یک موضوع خاص علاقه نشان دهد، سیستمهای هوشمند میتوانند محتوای بیشتری در همان زمینه به او پیشنهاد کنند.
این اتفاق همیشه منفی نیست. شخصی که به آموزش، ورزش، کتاب یا فناوری علاقه دارد، میتواند محتوای مفید بیشتری دریافت کند.
اما اگر موضوع مورد علاقه فرد محتوای افراطی، خشمآلود یا تحریککننده باشد، تکرار مداوم آن محتوا ممکن است دیدگاه او را محدودتر کند.
در اینجا یک مسئله مهم شکل میگیرد:
آیا فناوری صرفاً علاقه ما را پیدا میکند یا به مرور آن را تقویت میکند؟
امروزه تولید محتوا بسیار آسانتر از گذشته شده است.
هوش مصنوعی میتواند در مدت کوتاهی متن، تصویر، ویدئو و محتوای صوتی تولید کند. نتیجه این است که حجم محتوایی که انسان با آن روبهرو میشود، میتواند بسیار بیشتر از گذشته باشد.
اما ظرفیت ذهن انسان برای توجه محدود است.
وقتی هر لحظه محتوای جدیدی برای دیدن، شنیدن و خواندن وجود دارد، ممکن است فرد به جای مطالعه عمیق، دائماً از یک محتوای کوتاه به محتوای دیگر منتقل شود.
در چنین شرایطی، مشکل الزاماً کمبود اطلاعات نیست؛ بلکه زیادی اطلاعات و کاهش توانایی انتخاب است.
مصرفگرایی نیز میتواند تحت تأثیر فناوری هوشمند قرار بگیرد.
وقتی سیستمها میتوانند علایق و رفتار کاربران را بهتر تحلیل کنند، تبلیغات و پیشنهادهای خرید میتوانند شخصیتر شوند.
فرد ممکن است کالاهایی را ببیند که دقیقاً با علاقه یا نیاز احتمالی او هماهنگ شدهاند.
البته شخصیسازی پیشنهادها لزوماً بد نیست. برای مثال، مقایسه مشخصات، قیمت و ویژگیهای محصولات در پلتفرمهایی مانند اوپا کالا میتواند به خرید آگاهانهتر کمک کند.
تفاوت در اینجاست که آیا فناوری به ما کمک میکند بهتر انتخاب کنیم یا دائماً ما را به انتخاب بیشتر و مصرف بیشتر سوق میدهد.
این دو موضوع نباید با یکدیگر اشتباه گرفته شوند.
خود هوش مصنوعی نیز میتواند به موضوع افراط تبدیل شود.
ممکن است فرد برای سادهترین تصمیمها نیز از هوش مصنوعی سؤال کند:
چه بخورم؟
چه بخرم؟
چه چیزی بنویسم؟
چه تصمیمی بگیرم؟
با چه کسی صحبت کنم؟
چگونه به یک پیام پاسخ بدهم؟
استفاده از هوش مصنوعی برای چنین کارهایی لزوماً مشکل نیست. مسئله زمانی آغاز میشود که انسان بهتدریج توانایی تصمیمگیری مستقل خود را کمتر به کار بگیرد.
فناوری باید ابزار تفکر باشد، نه جایگزین کامل تفکر.
موضوع دیگری که اهمیت زیادی دارد، استفاده از هوش مصنوعی برای تأیید باورهای قبلی است.
اگر فردی پرسشی را با ذهنیت کاملاً مشخص مطرح کند و فقط پاسخهایی را بپذیرد که با باور خودش هماهنگ هستند، ممکن است به مرور در یک حلقه اطلاعاتی قرار بگیرد.
برای مثال، به جای اینکه از هوش مصنوعی بخواهد استدلالهای موافق و مخالف یک موضوع را بررسی کند، فقط از آن بخواهد باور خودش را تأیید کند.
در این حالت، فناوری میتواند به جای گسترش دیدگاه انسان، دیدگاه موجود او را تقویت کند.
به همین دلیل، یکی از بهترین روشهای استفاده از هوش مصنوعی این است که از آن بخواهیم استدلال مخالف، نقاط ضعف و دیدگاههای متفاوت را نیز ارائه کند.
جالب است که افراط فقط در استفاده از فناوری اتفاق نمیافتد.
ترس بیش از حد از هوش مصنوعی نیز میتواند نوع دیگری از افراط باشد.
گاهی هر تغییر فناوری بهعنوان تهدیدی برای انسان، خانواده، شغل یا آینده معرفی میشود.
در مقابل، برخی افراد نیز ممکن است تصور کنند هوش مصنوعی میتواند همه مشکلات زندگی را حل کند.
هر دو دیدگاه میتوانند مانع نگاه واقعبینانه شوند.
هوش مصنوعی نه یک معجزه برای حل تمام مشکلات انسان است و نه الزاماً یک تهدید برای همه جنبههای زندگی.
شناخت قابلیتها و محدودیتهای آن، راه میانهتری برای مواجهه با این فناوری است.
نکته مهم این است که همان فناوریای که ممکن است در برخی شرایط افراط را تشدید کند، میتواند برای ایجاد تعادل نیز استفاده شود.
یک سیستم هوشمند میتواند اطلاعات مختلف را مقایسه کند، دیدگاههای مخالف را نشان دهد، اشتباهات یک استدلال را پیدا کند و حتی به کاربر یادآوری کند که برای یک تصمیم مهم، اطلاعات بیشتری بررسی کند.
مثلاً هنگام خرید، مقایسه چند محصول در اوپا کالا میتواند مانع تصمیمگیری صرفاً بر اساس تبلیغ یا هیجان لحظهای شود.
در چنین حالتی، فناوری به جای افزایش افراط، میتواند به انتخاب آگاهانهتر کمک کند.
وقتی درباره افراط و تفریط صحبت میکنیم، نباید تمام مسئولیت را به فناوری نسبت دهیم.
انسان پیش از ظهور هوش مصنوعی نیز دچار افراط و تفریط میشد.
تفاوت امروز در این است که فناوریهای هوشمند میتوانند ابزارهای قدرتمندتری برای تقویت رفتار انسان در اختیار او قرار دهند.
اگر فردی به دنبال اطلاعات متعادل باشد، هوش مصنوعی میتواند به او در پیدا کردن دیدگاههای مختلف کمک کند.
اگر فردی فقط به دنبال تأیید خود باشد، ممکن است از همان فناوری برای تقویت دیدگاه خودش استفاده کند.
بنابراین یک پرسش مهمتر شکل میگیرد:
هوش مصنوعی بیشتر از آنکه شخصیت انسان را تغییر دهد، ممکن است رفتارهای موجود او را سریعتر و گستردهتر کند.
برای استفاده متعادل از هوش مصنوعی، شاید چند اصل ساده اهمیت زیادی داشته باشد:
هر پاسخ هوش مصنوعی را حقیقت قطعی ندانیم.
برای تصمیمهای مهم، منابع مستقل را نیز بررسی کنیم.
از هوش مصنوعی بخواهیم دیدگاههای مخالف را هم ارائه کند.
زمان استفاده از فناوری را مدیریت کنیم.
خرید و مصرف را بر اساس نیاز، نه صرفاً پیشنهادهای هوشمند، انجام دهیم.
گفتوگوی انسانی را با ارتباط ماشینی جایگزین نکنیم.
برای مسائل تخصصی مانند پزشکی، حقوقی و مالی، نظر متخصص را نادیده نگیریم.
از هوش مصنوعی برای افزایش قدرت انتخاب استفاده کنیم، نه حذف قدرت انتخاب.
هوش مصنوعی به خودی خود نه افراط است و نه تفریط.
این فناوری میتواند در برخی شرایط به تشدید رفتارهای افراطی کمک کند؛ بهخصوص زمانی که الگوریتمها دائماً همان نوع محتوا را تقویت کنند، مصرفگرایی افزایش پیدا کند یا انسان بیش از حد به تصمیمهای ماشینی وابسته شود.
اما همین فناوری میتواند ابزار تعادل نیز باشد.
میتواند اطلاعات را مقایسه کند، دیدگاههای مختلف را نشان دهد، انتخابها را روشنتر کند و به انسان کمک کند قبل از تصمیمگیری، گزینههای بیشتری را ببیند.
بنابراین شاید سؤال اصلی این نباشد که:
«آیا هوش مصنوعی انسان را افراطی میکند؟»
بلکه باید پرسید:
«آیا ما از هوش مصنوعی برای گستردهتر کردن انتخابهایمان استفاده میکنیم یا برای تقویت همان چیزی که از قبل میخواستیم باور کنیم؟»
آینده هوش مصنوعی فقط به پیشرفت ماشینها وابسته نیست؛ به بلوغ انسان در استفاده از آنها نیز بستگی دارد.