ندانستن؛ رهایی از ادعای دانایی
دانستن، گاهی آغاز ادعاست؛ ادعا به غرور میرسد، غرور به خودمحوری و خودمحوری به تلاش برای تأیید خویشتن.
انسان هنگامی که گمان میکند حقیقت را در اختیار دارد، کمتر میشنود، کمتر میبیند و کمتر میآموزد. او بهجای کشف جهان، در پی اثبات دانستههای خویش است؛ بهجای مواجهه با واقعیت، آن را در چارچوب باورهایش محصور میکند.
شاید مسئله، خودِ دانستن نباشد، بلکه توهمِ دانستنِ حقیقت نهایی باشد؛ این تصور که آنچه فهمیدهایم، تمام چیزی است که میتوان فهمید.
سعدی میگوید:
«افتادگی آموز اگر طالب فیضی»
شاید بتوان این افتادگی را فراتر از فروتنی در برابر دیگران فهمید؛ نوعی فروتنی در برابر آنچه نمیدانیم. افتادگی، در این معنا، کوچک شمردن خویش نیست، بلکه بزرگ ندانستنِ دانستههای خویش است؛ پذیرفتن اینکه ادراک ما محدود است و جهان به مرزهای فهم ما ختم نمیشود.
انسانی که به دانستههایش میچسبد، ممکن است هر تجربهای را به تأییدی برای باورهای پیشین خود تبدیل کند. او دیگر جهان را آنگونه که هست نمیبیند، بلکه آنگونه میبیند که باورهایش اجازه میدهند. در چنین وضعی، یادگیری جای خود را به اثبات میدهد و مشاهده، اسیر قضاوت میشود.
اما ذهنی که ندانستن را میپذیرد، هنوز بسته نشده است. میتواند بیاموزد، تغییر کند و با آنچه با باورهایش سازگار نیست، مواجه شود؛ بیآنکه فوراً آن را انکار کند یا در چارچوبی آشنا محصور سازد.
شاید بسیاری از تعارضهای انسانی نیز از همین ادعای دانستن آغاز میشوند؛ از اطمینان به اینکه حقیقت، اخلاق یا معنای زندگی در انحصار ماست. پذیرش ندانستن، لزوماً مشکلات اخلاقی را از میان نمیبرد، اما میتواند از غرورِ قضاوت و میل به تحمیل باورها بر دیگران بکاهد.
شاید انسان زمانی بیش از همیشه آمادهٔ آموختن باشد که دست از اثبات خویش بردارد؛ زمانی که بهجای ادعای مالکیت حقیقت، در برابر گستردگی آنچه نمیداند، سکوت کند.
شاید رهایی از غرور، با افزودن دانستهها آغاز نشود؛ با کنارگذاشتن ادعای دانستن آغاز شود.
و شاید افتادگی، همان لحظهای باشد که انسان میپذیرد برای آموختن، لازم نیست از پیش خود را دانا بداند.