به اداره‌ی شیلات که رسیدم آفتاب تازه بالا آمده‌بود. ماشین را توی پارگینگ شرکت گذاشتم و به‌سمت خور حرکت کردم. ناخدا جابر کنار اسکله ایستاده‌بود دشداشه‌ی کرم‌شیری به تن داشت و چفیه‌ی سفید‌خاکستری هم روی سرش. تور ماهیگیری را توی دستش گرفته‌بود ودر هوا تکان می‌داد و آن‌را روی زمین پهن می‌کرد. درست مثل وقتی که خان‌جون می‌خواست سفره‌ی ناهار را کنار نخل توی حیاط پهن کند و من با شیطنت خیز می‌بردم زیر سفره‌ی بین زمین و هوا مانده وسفره یک‌هو پهن می‌شد روی کمرم، خان‌جون عصبانی می‌شد که بچه نکن برکت سفره رو می‌بری. من هم بلند می‌خندیدم و فرار می‌کردم. خان‌جون هم استغفراللهی می‌گفت و از تنور ماهی‌های کبابی را درمیآورد و می‌گذاشت سر سفره.
ناخدا با انگشتان زمخت و پینه بسته‌اش تند‌تند بین تورهای پاره گره می‌زد.
و با صدای بلند می‌خواند:
ناخدای بندری، خدا یارت ناخدا
دل به دریا میزنی، خدا یارت ناخدا
شالت ببند دور کمر، خدا یارت ناخدا
عرق چینت بزار رو سر، خدا یارت ناخدا
تا مرا دید دست بلند کرد و بلند خندید، چروک‌های ریز‌ریز کنار چشمانش باز شد و خط‌های سفید داخل آنها نمایان شد.
سلام کردم.
– علیکم‌السلام مهندس براتی! صباح‌الخیر! سر‌وقت اومدی، بیا که تا آفتاب رو سرمون هوار نشده حرکت کنیم.
بعد سرش را به‌طرف لنجِ کنار ساحل انداخت و فریاد زد:
– حامد! اسد! گرگور‌هارو بردارین، تورها رو جمع کنین، لنگر بکشین! یالا حرکت می‌کنیم.
گرگورها سبدهای نیم‌‌دایره‌ای غول‌پیکری بودند که یک سطح پهن و صاف داشتند و با سیمهای نازک بافته شده‌بود، قبلا هم این سبدها را دیده بودم، وقتی پدر آنها را برای تعمیر می‌آورد خانه. بچه که بودم همیشه دوست داشتم ببینم چقدر ماهی توی این سبدها جا می‌شود؟
دو جوان، هردو باهم از توی لنج بیرون پریدند، و مشغول جمع کردن وسایل شدند. قدِ بلند و هیکل درشت‌شان که روی چوب‌های اسکله،حرکت می‌کرد، مثل تکان‌خوردن زمین، قبل از وقوع زلزله بود. دشداشه‌های خاکستری‌شان را دور کمر پیچیده و گره زده‌بودند و لبه‌ی آن‌را گذاشته بودند داخل زیر‌شلوار نخی نازکی که پاچه‌های آن‌را تا کرده بودند تا زیر زانو. دور سرشان هم عرق‌چین چارخانه‌ی سیاه‌سفیدی بسته‌بودند، و گه‌گاهی با لبه‌ی آن که از یک‌طرف شانه آویزان بود، عرق‌های صورتشان را پاک می‌کردند. چشمم خورد به پاهای پهن و چاک‌خورده‌شان که پوششی نداشت و غرق گِل بود. سن زیادی نداشتند. شاید حدود سی‌سال، ولی صورت خشن و دست و پای زمخت و کار‌کرده‌شان، نشان می‌داد که از کودکی مرد کار بوده‌اند. ناخدا جابر انگار ذهنم را خواند. گفت:
– هر دوشون از بچه‌گی پیشم کار کردن. از وقتی هنوز پشت لب سبز نکرده‌بودن. جوونای خوبی‌ان عامو. صید ماهی، مرد قوی می‌خواد، نه مثل این بچه سوسول‌های شهری.
فکر کردم حتما منظورش با من است، که فقط درس خوانده بودم و هیچ کار سختی انجام نداده بودم. جنگ که شد، پدر ما را برد شیراز و همراه جنگ‌زده‌ها توی کمپ فرانسوی که بعدها اسمش را گذاشتند کمپ آبادانی‌ها، ساکن کرد. عزیز دردانه‌ی خان‌جون بودم. و تنها تفریحم فوتبال‌بازی با بچه‌های کمپ بود. بالای سر‌در کمپ هم یک پرچم برزیل زده‌بودیم و درباره‌ی اینکه کداممان کاپیتان تیم محله‌مان باشد، کری می‌خواندیم. سال بعد هم پدر طاقت نیاورد از دریا دور باشد. به هر دری زد تا بوشهر کار پیدا کرد و خانه و زندگی را جمع کردیم و راهی بوشهر شدیم.
ناخدا جابر رفت داخل اتاقک شیشه‌ای روی عرشه‌ی لنج. من‌هم وارد اتاقک شدم و روی نیمکت چوبی که روکش چرم آبی داشت، نشستم. ناخدا موتور را روشن کرد.
دو جوان گرگورها را بردند پشت لنج و تورها را روی عرشه پهن کردند، لنگر را دوتایی کشیدند بالا، لنج با تکان زیاد و صدای بلند موتورش، حرکت کرد.
هوا گرم بود وشرجی هوا باعث‌شده‌بود، بادی که از سمت دریا می‌آمد، نسبتا خنک باشد. ناخدا جابر سکان لنج در دستش بود و به رو‌به‌رو خیره شده‌بود. فقط خط باریکی از چشمانش باز بود؛ و لایه‌های سفید دور چشمش دوباره زیر چروک‌ها پنهان شده‌بودند.
– خدا بیامرز ناخدا اقبال، همیشه آرزو داشت شما هم مثل خودش مرد دریا بشی. الحمدلله! به آرزوش رسید.
دستانش را بالا برد و لبخند زد:
– بابات خیلی مرد بود عامو. از جوونی باهم رفیق بودیم، رفیق فابریک‌ها، ملتفتی مهندس؟ اون وقتا آبادان بودیم.غروبا جمعه باهم می‌رفتیم لب شط، سوار قایق می‌شدیم. باقلوا داغ می‌خوردیم. نزدیک عید که می‌شد، همون لب شط، بساط می‌کردیم، سمبوسه می‌فروختیم. آی سود داشت اون وقت سال. یادش بخیر.
یکی از جوان‌ها، که ناخدا حامد صدایش می‌کرد، سکان را از دست ناخدا گرفت.
ناخدا رفت کنار پنجره‌ی اتاقک ایستاد، قوطی سیگار مستطیل شکل فلزی‌اش را از جیب درآورد. به طرفم تعارف کرد. گفتم: “نمی‌کشم.”
یک نخ برای خودش گیراند و ادامه داد.
– اهل درس و مشق نبودیم که، تا کلاس نُه خوندیم. خونه‌هامون تو ایستگاه پنج، لین دوازده، دیوار به دیوار هم بود. همه‌ش سرمون گرم علافی و بیکاری بود. تا یه روز فهمیدیم اداره بندرِ خور موسی تو بندر امام، کارگر می‌گیره. با هزار زحمت ننه‌بابامون راضی کردیم. با جیب خالی اومدیم بندر. خودمون هم دیگه از بیکاری خسته شده‌بودیم. خدا بیامرزه، یه زایر خِدِر بود، به‌مون جا داد، کنارکارگراش تو اسکله می‌خوابیدیم. تا بعد از یه‌سال، تو یه دو اتاقی قد قوطی کبریت، کرایه‌نشین شدیم.
بعد انگار یک‌هو یاد چیزی افتاده باشد، سرش را از پنجره بیرون کرد و به جوان دومی که داشت از بشکه‌ی بزرگی کنار دیواره‌ی لنج آب درمیآورد، گفت:
– ها، اسد، ناشتا بزار بابا!
· بعد برگشت سر جایش. با دست جوان سکان به‌دست را اشاره گرفت و گفت:
– براشون گفتم بچه‌ی رفیقمی.خدا خیرت بده، عامو، از وقتی شما شدی رییس شیلات،همه خوشحالن. بشون گفتم تو بچه‌ی همون ناخدا اقبالی.
· بعد کنارم نشست و سیگار دیگری روشن کرد. گفتم:
– خدا کریمه ناخدا! بذار اعتبار از تهران برسه. یه کارهایی می‌کنم. امروز توی سرکشی همه‌ی مشکلات اسکله رو می‌بینم. اسکله باید تعمیر بشه، قایق‌های صیادی کم‌اند. به کمک شما هم نیاز دارم. باید نیروی جدید استخدام کنیم.
– ها والا، خدا بیامرزه پدرت، که خودت فهمیده‌ای.
به ناخدا نگفتم که من هنوز نفهمیدم چرا اینجا هستم؟ نفهمیدم وسط دریا چه می‌کنم. نگفتم چرا با اینکه هیچ علاقه‌ای به شیلات و کار توی دریا نداشتم، به زور پدر، رفتم مهندسی شیلات خواندم و اگر پدر بیمار نشده بود، شاید به اصرار او‌هم راضی نمی‌شدم در رشته‌ای درس بخوانم که علاقه‌ای به آن نداشتم، نگفتم. از شوق چشمان ناخدا خجالت کشیدم یا حضور بی‌حضور پدر، نمی‌دانم.
جوان دومی آمد داخل اتاقک، توی دستش یک سینی استیل بزرگ بود که وسایل صبحانه را گذاشته‌بودداخل آن. تا خواست سینی را کف عرشه بگذارد، ناخدا دستش را به علامت نه جلو آورد.
– اسد بابا، ببر رو عرشه پهن کن، هوای صبح خنکه، بذار مهندس کیف کنه. بریم مهندس، بفرما ناشتا.
روی عرشه باد تندی می‌آمد که مثل شلاق به صورت می‌خورد. اسد در پناه دیوارِ اتاقک شیشه‌ای، گلیمی انداخت و سفره را روی آن پهن کرد و نان و پنیر و گردو گذاشت توی سفره. ناخدا دوتا استکان کمرباریک را از چای پر کرد. شکر ریخت. و با قاشق هم‌زد.
– ده سال من و پدرت رو همین اسکله کار کردیم. پادویی کردیم. تا آقای خودمون شدیم. بعد خدا بیامرز پدر بزرگت، زایر حنیف، باباتو برد آبادان، لب شط، تو اداره بندر مشغول کرد. بعد هم زنش داد و همونجا پاگیرش کرد. یه وقتایی، همو می‌دیدیم. تو کوچیک بودی، چهار‌پنج سالت بود، یادت نمیاد. خوش به همون روزاعامو، خدا بیامرزت اقبال!
از اسکله‌ی اداره بندر گذشتیم. دوتا کشتی تجاری پهلو گرفته‌بودند و کارگرها مشغول خالی کردن کیسه‌های بزرگی بودند. ناخدا گفت:
– دیروز رسیدن، بار یکیشون گندم و ذرته. اون یکی از هند برنج آورده.
گفتم: - چند روز پیش هم یک کشتی برنج آرژانتینی رسیده‌بود.
آهی کشید و گفت:
– هی روزگار…هی… کی می‌تونه برنج ایرانی بخره عامو! اینا خیلی ارزون‌تر از برنج خودمونه. مردم ندارن. ملتفتی مهندس؟ همین کشتی‌ها خودمون رو ببین.
و اشاره به دو کشتی تجاری ایرانی کرد که کنار ساحل پهلو گرفته‌بودند.
– فردا ماهی حلوا و شوریده بار می‌زنن، می‌برن کویت. اونجا پول خوب می‌دن برای این ماهی‌ها. دنیا شده تجارت، شده صادرات. همین ماهی تو بازار خودمون خیلی گرونه.
به‌وسط‌های خلیج که رسیدیم، ناخدا جابر لنگر انداخت و لنجِ را نگه‌داشت. آفتاب به وسط آسمان آمده‌بود. و هوا دیگر حسابی گرم شده‌بود. بوی شرجی همراه با بوی زهم ماهی در هوا پیچیده‌بود. حامد واسد گرگورها را دو طرف لنج توی آب انداختند. سبدها توی آب چرخی زدند و آرام‌آرام رفتند زیر آب. بعد طناب را بستند به عمود چوبی وسط لنج.
یک بار که پدر یکی از این گرگورها را آورد خانه که تعمیر کند، مادر و خان‌جون تورهای پاره را با سیمهای نازک وصله پینه می‌کردند تا دوباره آماده‌ی ماهیگیری شود.
فکر کردم
باید یک‌روز سمیرا و احسان را بیاورم، تا از نزدیک ببینند این ماهی که با اشتبیاق می‌خورند به این راحتی صبد نمی‌شود.
. البته اگر سمیرا از لاک لجبازی دربیاید و از خانه بزند بیرون.
از وقتی از بوشهر منتقل شده‌بودیم، خانه نشین شده بود. دوست نداشت از زادگاهش دل بکَند. ولی می‌دانستم که این کج‌خلقی طولانی نیست؛ مدتی که بگذرد، آرام می‌شود. سمیرا می‌دانست که خودم هم خیلی به آمدن راغب نبودم، تمام تلاشش را کرد که از آمدن منصرفم کند، ولی چه‌کار می‌توانستم بکنم وقتی مادر، وصیت‌نامه‌ی پدر، که از من خواسته‌بود نگهبان این شغل اجدادی باشم را گذاشت جلویم.
به دعوت اداره بندر خورموسی، راهی بندر ماهشهر شدم و حکم سه‌ساله‌ی سرپرستی شیلات را امضا کردم.
البته مادر خیلی خوشحال بود که این شغل به من پیشنهاد شده. یا به‌خاطر وصیت پدر این‌طور وانمود می‌کرد، نمی‌دانم.
ناخدا به همراه دو جوان که عرق‌ریزان تورهای ماهیگیری را روی عرشه‌ی چوبی لنج پهن می‌کردند، سر بلند کرد. هر سه باهم تورها را با فشار زیاد پرت کردند توی دریا. آب شتک زد روی عرشه و زیر پاهای برهنه‌ی هر سه‌تای آنها شلپ‌شلپ صدا کرد. سر طناب تورها را بستند به عمود چوبی وسط عرشه. ناخدا عرق پیشانی‌اش را گرفت و نشست لبه‌ی صندوق چوبی که چسبیده‌بود به همان اتاقک . فکر کردم ناخدا جابر عجب توانی دارد، بیشتر از سن‌و‌سالش ، شاید اگر پدر هم بیمار نشده‌بود هنوز می‌توانست روی عرشه ناخدایی کند.
طرف‌های ظهر حامد و اسد رفتند قسمت زیرین لنج که با نردبانی از بغل اتاقک شیشه‌ای پایین می‌رفت. ساعتی بعد بوی ماهی سرخ‌کرده با بوی شرجی و دریا، قاطی شده‌بود.
بعد از خوردن ناهاری که سراسر خاطره‌ی خان‌جون و ماهی‌های خوشمزه‌اش را برایم زنده کرد، رفتم توی اتاقک زیر لنج که استراحت کنم ولی همان کف نشستم و سرم را به دیوار چوبی لنج تکیه دادم . ناخدا انگار متوجه حال بد من شده بود، با یک استکان چای آمد پایین، ولی هر چه تلاش کرد نتوانست از زیر زبانم بکشد که دلم نمی‌خواهد آنجا باشم.
طرف‌های غروب ناخدا سرش را رو به آسمان بالا گرفت و وقتی مرغ‌های دریایی را بالای لنج در پرواز دید، حامد و اسد را فریاد زد.
– یالا بابا… وقتشه…یالااا… ماهیا اومدن تو تور.
هر سه باهم اول قفس‌هایی که از سنگینی ماهی‌ها به زور حرکت می‌کردند را بالا کشیدند و ریختند توی سبدهای بزرگ کنار عرشه. ماهی‌ها مثل گوسفند سربریده، بالا و پایین می‌پریدند.
. بعد هرسه باهم لبه‌ی تورها را گرفتند و عقب و جلو رفتند و با صدای بلند هین‌هین کنان تورها را بالا کشیدند. از صورت برافروخته‌شان می‌شد فهمید که چه زوری برای بالا آوردن تورهای پر از ماهی می‌زنند.
ناخدا فریاد زد:
– آقای مهندس عقب به‌ایست بابا. تور که بالا بیاد، ضربه می‌زنه. خطرناکه.
ناگهان چوب نم‌خورده‌ی زیر پای ناخدا شکافی برداشت و تیزی آن، پاشنه‌ی پای ناخدا را شکافت، خون فواره زد روی عرشه. یک‌آن از جا پریدم. ناخدا گفت:
– نگفته‌مت مهندس، عقب به‌ایست بابا.
و انگار هیچ اتفاقی نیفتاده باشد، به کار خودش ادامه داد. نگاهی به هر سه‌شان کردم و ناخودآگاه جلورفتم. یک طرف تور را گرفتم و این‌بار صدای چهارهین‌هین توی هوای شرجی دریا پیچیده بود.
تورها که بالا آمدند، عرشه شد فرش ماهی. ناخدا جابر بلند‌بلند می‌خندید و الحمدلله می‌گفت، اما متوجه نبود که از چاک پاهایش خون می‌ریخت روی عرشه . ماهی بود که بالا و پایین می‌پرید. گویی برای زخم پای ناخدا مویه می‌کردند. به یاد پدر افتادم که هرشب خان‌جون، دنبه آب می‌کرد و روی چاک‌های کف پایش می‌گذاشت و با یک دستمال تا صبح می‌بست.. به دیوارک لنج تکیه دادم و به دریا و عکس خودم توی آب خیره شدم و شانه‌هایی که می‌لرزیدند واز تکان زیاد، خط می‌انداختند روی سطح آب. دلم برای پدر تنگ شده بود، برای وقتی که روی کولش سوار می‌شدم و او کنار شط می‌دوید. من دهانم را باز می‌گذاشتم و ها می‌کردم و صدایم با هوای شرجی کنار شط به لرزه می‌افتاد و کیف می‌کردم و بلند می‌خندیدم.
ناخدا وقتی دید من هم همراه آنها الحمدلله می‌گویم، لبهایش به پهنای صورتش خندید.
گفتم: - حتما باید احسان را یک روز بیارم دریا، باید بدونه پدربزرگش چقدر برای این کار زحمت کشیده، باید با این شغل از بچگی آشنا بشه.
ناخدا جابر این بار خنده‌اش در برق چشمانش موج می‌زد. انگار فهمیده بود در دلم چه غوغایی به پا شده بود.
دو جوان در حالی‌که ماهی‌ها را بار بشکه‌های بزرگ می‌کردند، از خوشحالی بالا و پایین می‌پریدند و می‌‌خواندند.
“
سوار لنج باری میریم عاشق سواری
همین روزای عشقه میمونه یادگاری “
“ تمام”
مرجان اکبری✍?
