یکی از رایجترین دامهایی که نویسندگان در آن میافتند، خلق «شخصیتهای خنثی یا مقوایی» است؛ شخصیتهایی که کارکرد دارند، دیالوگ میگویند و پیرنگ را جلو میبرند، اما در ذهن مخاطب تهنشین نمیشوند.
اگر به ماندگارترین شاهکارهای ادبیات و سینما نگاه کنیم، متوجه میشویم قهرمانان و ضدقهرمانان فراموشنشدنی بر پایهی «خلق و خوی متعارف و میانگین جامعه» بنا نشدهاند. آنها حامل نوعی انحراف معنادار از وضعیت عادی هستند.
برای آنکه شخصیتهای داستانی از تیپهای کلیشهای فاصله بگیرند و به کاراکترهایی زنده و پرکشش تبدیل شوند، تجهیز آنها به دستکم یکی از سه متغیر دراماتیک زیر ضروری است:
چیستی الگو:
در این روش، شخصیت جهان، اخلاقیات یا قراردادهای بدیهی روزمره را با نوعی «منطق معکوس» تفسیر میکند. او دیوانه نیست، بلکه دستگاه محاسباتی متفاوتی برای سود و زیان دارد. این تقابل با عرف، کشمکش صحنه را بلافاصله شعلهور میکند.
نمونههای شاخص:
ساز روچیلد (آنتون چخوف): یاکوف تابوتساز، برخلاف تمام کاسبان جهان که سودهای روزانهشان را مینویسند، دفتری دارد که در آن فقط «ضررها و فرصتهای ازدسترفته» را یادداشت میکند.
بیگانه (آلبر کامو): مرسو در مراسم تدفین مادرش سوگواری و گریه نمیکند، سیگار میکشد و قهوه مینوشد؛ رفتار او نقابهای مصلحتاندیشانهی جامعه را پس میزند.
شوالیه تاریکی (کریستوفر نولان): جوکر خروارها پول نقد دزدی را جلوی چشم تبهکاران آتش میزند؛ او نشان میدهد که بر خلاف تمام ضدقهرمانهای کلاسیک، در پی ثروت یا بقا نیست، بلکه در پی اثبات شکنندگی اخلاق جمعی است.
تمرین کارگاهی برای نویسنده:
تمرین: یکی از بدیهیات روزمره زندگی شخصیت خود را بردارید و واکنش او را وارونه کنید.
اگر همه در مراسم ترحیم غمگیناند، شخصیت شما چه سودی در مرگ میبیند؟
اگر همه برای تخفیف چانه میزنند، چرا شخصیت شما اصرار دارد دوبرابر قیمت پرداخت کند؟
فرمول طراحی: «همه در موقعیت X رفتار Y دارند، اما شخصیت من رفتار منفیِ Y را انتخاب میکند چون...»
چیستی الگو:
گاهی یک ویژگی روانی، اخلاقی یا رفتاری را از بستر طبیعی خود خارج کنیم و آنقدر آن را باد کنیم تا تمام ابعاد زیست کاراکتر را در بر بگیرد.
نمونههای شاخص:
سرود کریسمس (چارلز دیکنز): اسکروچ تنها خسیس نیست؛ خساست او به مرز یخزدگی روح و جنون حسابوکتاب رسیده است.
بینوایان (ویکتور هوگو): بازرس ژاور؛ پایبندی او به قانون یک شغل نیست، بلکه مذهبی خشک و انعطافناپذیر است که جایی برای بخشش یا تردید باقی نمیگذارد.
تمرین کارگاهی برای نویسنده:
تمرین: یک نقص شخصیتیساده انتخاب کنید (مثلاً وسواس به زمان، شکاک بودن، کمالگرایی).
حالا شدت آن را از ۱ به ۱۰ برسانید:
این خصلت تا چه اندازه در جزئیترین تصمیمات روزمره (بستن بند کفش، نحوه جواب دادن تلفن، انتخاب غذا) رخنه کرده است؟
> این صفت اغراقشده در کجای داستان باعث از دست رفتن یک رابطه یا بروز یک فاجعه میشود؟
چیستی الگو:
انسان واقعی پر از تضاد است. کلیشهایترین شخصیتها کسانی هستند که ۱۰۰ درصد سفید یا ۱۰۰ درصد سیاهاند. برای عمق بخشیدن به شخصیت، باید دو قطب متضاد را بردارید و در یک ظرف روانی قرار دهید تا اصطکاک میان آنها جرقه تولید کند.
نمونههای شاخص:
لئون: حرفهای (لوک بسون): آدمکشی بیرحم که مرگبارترین سلاحها را بهکار میبرد، اما در خلوت خود فقط شیر مینوشد، با وسواس به گلدانش میرسد و سادگی کودکانه دارد.
داستان عامهپسند (کوئنتین تارانتینو): ژول وینفیلد؛ گانگستری خشن که چند ثانیه پیش از شلیک به قربانیاش، آیاتی از کتاب حزقیال نبی را با سوز و گداز مذهبی میخواند.
بریکینگ بد (وینس گیلیگان): والتر وایت؛ معلم شیمی مبادیآداب، توسریخور و حامی خانواده که همزمان به هیولایی بیرحم و جاهطلب بدل میشود.
داش آکل (صادق هدایت): لوطی تنومند و قمهکش شیراز که کل محله از ابهتش حساب میبرند، اما از شرم و پاکبازی، عشق به دختری جوان را فقط برای یک طوطی نجوا میکند و از درون میسوزد.
تمرین کارگاهی برای نویسنده:
تمرین: برای ساخت لایههای پنهان، از تکنیک «نقاب و خلوت» استفاده کنید:
لایه بیرونی (هویت اجتماعی): خشن، مقتدر، سنگدل یا برعکس بسیار شوخ و بیخیال.
لایه درونی (رفتار پنهانی): ضعفی غیرمنتظره، عادتی لطیف، ترسی کودکانه یا رازی محافظتشده.
هرچه فاصله میان این دو قطب بیشتر باشد، کنجکاوی مخاطب برای واکاوی گذشتهی شخصیت بیشتر خواهد شد.
توجه: لازم نیست شخصیت همه این خصوصیات را باهم داشته باشد، داشتن یکی از این خصوصیات شخصیت شما را کاملا متمایز میکند، اما اگر هر سه ویژگی را داشته باشد فراموش ناشدنی میشود.
نتیجهگیری
شخصیتپردازی موفق، کپیبرداری عینی از آدمهای معمولی کوچه و بازار نیست؛ بلکه کشف یک شکاف، تقویت یک وسواس، یا پیوند زدن دو خصلت ناسازگار در کالبد یک فرد است.
پیش از شروع نگارش پرونده شخصیتهای اصلی را باز کنید و از خود بپرسید: «این شخصیت در کجا برخلاف جریان آب شنا میکند؟ کدام صفتش به مرز جنون رسیده؟ و چه تناقضی در رفتارش وجود دارد که مخاطب را میخکوب کند؟» پاسخ به همین سه پرسش، فاصله میان یک داستان فراموششدنی و یک اثر ماندگار را تعیین میکند.