بسیاری از ما وقتی میخواهیم اولین داستانهای کوتاه خود رابنویسیم، ناخودآگاه در دام «خاطرهنویسی» میافتیم.
اما تفاوت در کجاست؟ چطور میتوانیم یک روایت اولشخص در زمان گذشته را به یک «داستان» جاندار تبدیل کنیم؟
۱. با تقویم شروع نکنید! بسیاری از خاطرات با جملاتی مثل «تابستان سال ۱۳۶۵ بود...» شروع میشوند. در داستان، زمان تقویمی اهمیت دستاول ندارد. سعی کنید زمان را به صورت غیرمستقیم و در لایههای روایت نشان دهید.
۲. مخاطب را به وسط معرکه پرتاب کنید به جای مقدمهچینیهای طولانی که خاص خاطرهنویسی است، اجازه دهید مخاطب در همان سطر اول، خود را وسط ماجرا و درگیری ببیند.
۳. دور عبارات نوستالژیک را خط بکشید عباراتی مثل «یادش به خیر»، «دقیقاً خاطرم هست که» یا «آن زمانها...» ذهن مخاطب را به سمت یک راوی سالمند میبرد که روی صندلی نشسته و دارد گذشته را تعریف میکند. این کار حس تعلیق داستانی را میکشد.
۴. بگذارید شخصیتها حرف بزنند (نقلقول مستقیم) در خاطره، ما معمولاً میگوییم: «او گفت که بسیار خسته است.» اما در داستان باید بنویسیم: «به دیوار تکیه داد و زیر لب گفت: دیگه پاهام نمیکشه...» نقلقول مستقیم، صحنه را زنده و کنشمند میکند.
۵. زمان را در دست بگیریدخاطره معمولاً خطی است (از الف به ب). اما داستاننویسِ حرفهای با زمان بازی میکند؛ عقبگرد (فلاشبک) میکند یا به آینده پل میزند. این شکستِ زمان، به روایت شما عمق میدهد.
۶. حواس پنجگانه: خاطره بر کلیات تمرکز دارد، اما داستان با جزئیات زنده است. بوی باروت، تندیِ عرق، رنگِ خاکستریِ آسمان پیش از عملیات و صدای زنگدارِ یک سوت؛ اینهاست که مخاطب را در صحنه نگه میدارد.
۷. سرنوشت راوی را لو ندهید!
اگر مخاطب حس کند راوی در امنیت کامل نشسته و دارد قصه تعریف میکند، دیگر نگران او نمیشود. مرجع زمانی روایت باید نامشخص باشد تا تعلیق حفظ شود. آیا راوی جان سالم به در میبرد؟
۸. جزئیات بیهدف، ممنوع! در خاطره ممکن است بگویید ناهار چه خوردید، حتی اگر ربطی به ماجرا نداشته باشد. اما در داستان، اگر به «ساعتِ مچیِ شکسته» اشاره میکنید، این ساعت باید در جایی از داستان نقشی کلیدی ایفا کند.
۹. فضاسازی، فراتر از واقعیت خاطره به فضاسازی دقیق نیاز ندارد چون بر اصل واقعیت استوار است، اما در داستان، شما باید با کلمات محیطی بسازید که اتمسفر خاص (ترس، امید، دلهره) را به خواننده القا کند.
۱۰. چاشنی تخیل را فراموش نکنید. تفاوت اصلی داستان و خاطره در «تخیل» است. عناصری را وارد کنید که صرفاً در جهان داستان شما ممکن هستند؛ حتی اگر آن اتفاق دقیقاً در واقعیت رخ نداده باشد.
۱۱. لحن باید با کنش تغییر کند. اگر در صحنه تصادف یا انفجار هستید، جملات باید کوتاه، بریدهبریده و پرهیجان باشند. نمیتوان با یک لحن آرام و کشدار، یک واقعهی پرتعلیق را روایت کرد.
۱۲. از جادوی «زمان حال» استفاده کنید. گاه برای اینکه خاطره را به داستان تبدیل کنید، افعال را به زمان حال برگردانید. «گلوله شلیک میشود» بسیار زندهتر و نمایشیتر از «گلوله شلیک شد» است.
این مقاله با استفاده از کتاب" چگونه یک داستان کوتاه دفاع مقدس بنویسیم، نوشته احسان عباسلو " نوشته شده است.