بسیاری از نویسندههای تازهکار شبها با یک نگرانی آشنا به خواب میروند: «نکند داستانم تکراری باشد؟» بعد ساعتها تلاش میکنند چیزی بسازند که هیچکس تا حالا به آن فکر نکرده باشد؛ انگار باید چرخ را دوباره اختراع کنند. اما واقعیت، هم کمی تلخ است و هم آرامشبخش: زیر این آفتاب تقریباً هیچ نقشه کاملاً تازهای برای داستان وجود ندارد.
آنچه یک داستان را خاص میکند، خود نقشه داستان نیست؛ بلکه زاویه نگاه نویسنده به همان نقشههای قدیمی است.
اول: توهم تازگی در طرح داستان
بسیاری از نویسندگان تازهکار فکر میکنند موفقیت یک داستان کاملاً به طرح آن بستگی دارد؛ یعنی به ترتیب اتفاقها و ماجراها. اما اگر تاریخ داستانگویی را نگاه کنیم، میبینیم انسانها هزاران سال است تقریباً همان الگوها را تکرار میکنند.
مثلاً ساختار یک اسطوره قدیمی مثل داستان قهرمانی که وارد قلمرو هیولا میشود و با آن میجنگد، تفاوت زیادی با فیلمها و رمانهای اکشن امروزی ندارد. تصور کنید فیلمی مثل «ماموریت غیرممکن». یک مامور وارد قلمرو دشمن میشود، با خطری بزرگ روبهرو میشود و باید آن را شکست دهد. از نظر ساختار، این همان الگوی بسیار قدیمی «قهرمان در برابر هیولا» است؛ فقط لباسش عوض شده است. پس لازم نیست برای نوشتن داستان، دنبال نقشهای باشید که هیچکس قبل از شما استفاده نکرده باشد.
دوم: دو مسیر اصلی برای بیشتر داستانها
در سادهترین حالت، بیشتر داستانها در یکی از دو مسیر کلی حرکت میکنند.
یک نوع داستان درباره ترس از بیرون است. شخصیتها در محیط امن خودشان زندگی میکنند، اما خطری از بیرون وارد میشود و آرامش آنها را به هم میزند. بسیاری از فیلمهای جنایی یا ترسناک چنین ساختاری دارند. مثلاً در سریالهایی درباره قاتلان زنجیرهای، شهر یا خانوادهای ناگهان با تهدیدی ناشناخته روبهرو میشود.
نوع دوم داستان درباره سفر به ناشناخته است. در اینجا یک شخصیت تصمیم میگیرد از محیط آشنای خود بیرون برود و چیزی را کشف کند. بسیاری از داستانهای ماجراجویی و علمی تخیلی همین مسیر را دارند. تصور کنید کسی شغل معمولی خود را رها میکند و برای کشف حقیقتی بزرگ وارد دنیایی خطرناک میشود. فیلمها و رمانهای ماجراجویی مدرن، از داستانهای فضایی گرفته تا داستان کارآگاههایی که دنبال پروندهای پیچیده میروند، اغلب در همین دسته قرار میگیرند.
بیشتر داستانهای ماندگار جهان در یکی از این دو مسیر حرکت میکنند.
سوم: طرح داستان مثل یک ماشین اجارهای است
بهترین تشبیه برای طرح داستان این است که آن را مثل یک ماشین اجارهای ببینیم. وقتی ماشینی اجاره میکنید، مهم نیست چند نفر قبل از شما از آن استفاده کردهاند. مهم این است که در مدتی که دست شماست، خوب کار کند و شما را به مقصد برساند.
در داستان هم همینطور است. خواننده معمولاً به خاطر نمیسپارد که طرح داستان چقدر پیچیده بوده است. چیزی که در ذهنش میماند، شخصیتها و احساساتی است که در طول داستان تجربه کرده است. طرح داستان فقط وسیلهای است برای حرکت دادن شخصیتها.
چهارم: مسئله اصلی پیدا کردن ایده نیست، انتخاب آن است
سوالی که زیاد از نویسندهها پرسیده میشود این است: «ایدههایت را از کجا میآوری؟» اما برای یک نویسنده حرفهای این سوال کمی عجیب است، چون ایده همهجا پیدا میشود: در اخبار، در حرفهای یک دوست، در یک اتفاق ساده در خیابان.
مهارت واقعی در پیدا کردن ایده نیست، بلکه در انتخاب آن است. بسیاری از داستانهای خوب از ترکیب چند ایده شکل میگیرند. مثلاً فرض کنید یک خبر درباره هوش مصنوعی میخوانید و همزمان به داستانی درباره یک کارآگاه فکر میکنید. اگر این دو را با هم ترکیب کنید، شاید به داستانی برسید درباره کارآگاهی که باید جنایتی را حل کند که قاتل آن یک هوش مصنوعی است. ایدهها به تنهایی سادهاند، اما وقتی چند ایده با هم ترکیب میشوند، داستان جذابتری شکل میگیرد.
پنجم: پیچش داستان باید هم غافلگیرکننده باشد هم منطقی
خواننده دوست دارد در مسیر داستان غافلگیر شود. اگر همه چیز از ابتدا قابل پیشبینی باشد، داستان خیلی زود خستهکننده میشود. اما یک پیچش خوب باید دو ویژگی داشته باشد: هم غافلگیرکننده باشد و هم منطقی.
یعنی خواننده باید ناگهان شگفتزده شود، اما بلافاصله با خودش بگوید: «بله، حالا که فکر میکنم، این پایان کاملاً با شخصیتها و اتفاقات داستان جور در میآید.»
چیزی که از یک داستان در ذهن ما میماند معمولاً طرح آن نیست، بلکه شخصیتهای آن است. ما بعضی کتابها یا فیلمها را سالها به خاطر داریم نه به خاطر ترتیب اتفاقها، بلکه به خاطر آدمهایی که با آنها زندگی کردهایم.
به همین دلیل، شاید بهتر باشد به جای وسواس زیاد روی نقشه داستان، بیشتر روی شخصیتها تمرکز کنیم. طرح داستان را میتوان بارها و بارها استفاده کرد، اما شخصیتهای تازه را باید از نو خلق کرد.
حالا سوال مهم این است: به نظر شما ماندگاری یک داستان بیشتر به طرح پیچیده آن بستگی دارد یا به شخصیتهایی که تا مدتها در ذهن ما میمانند؟