نقد فیلم «پیرپسر» ساخته اکتای براهنی
وقتی سینما به تئاتر تبدیل میشود
نوشته: منصور سجاد
فیلم «پیرپسر» به نویسندگی و کارگردانی اکتای براهنی، یکی از آن آثار بحثبرانگیزی است که اگرچه در برخی محافل هنری مورد تمجید قرار گرفته، اما تماشای آن برای بسیاری از مخاطبان عام به تجربهای خستهکننده و سردرگمکننده تبدیل شده است.
فیلم با خانهای قدیمی و خانوادهای از هم پاشیده آغاز میشود، برخلاف آنچه از یک فیلم بلند انتظار میرود، نه حادثه محرکی داریم، نه نقطه اوجی، نه کشمکشی جدی. محور داستان فروش خانه پدری است، بدون هیچ فورس یا تعلیقی. روایتی که در بسیاری از مواقع بیش از آنکه سینمایی باشد، شبیه تئاتر است؛ تئاتری با دیالوگهای بلند، شعارزده و نمادین
بزرگترین ضعف پیرپسر در منطق روایی آن نهفته است. رابطهی رعنا (با بازی لیلا حاتمی) باغمخوار( با بازی محمدرضا داوود نژاد) روشن نیست. چرا او به دفتر او رفتوآمد دارد؟ غلام (با بازی حسن پور شیرازی) منبع درآمد مشخصی ندارد، اما ظاهراً میتواند دست به عیاشیهای مکرر بزند. این در حالی است که هیچگونه سابقه مالی یا داراییای برای او نمایش داده نمیشود.
کفپوشهای حیاط خراب شدهاندو تغییرات واضحی در محیط خانه دیده میشود، عجیب است که هیچکدام از پسرها متوجه این تغییر نمیشوند. اینها ضعف در طراحی منطق داستانی است که مخاطب را از باورپذیری اثر دور میکند.
فیلم حدود ۲۰۰ دقیقه زمان دارد اما بخش عمدهی آن صرف شخصیتپردازیهایی میشود که نه به تعمیق میانجامد و نه به تحول. مثلاً کل روز کاری علی در کتابفروشی را میبینیم، اخراجش، گفتوگوهایش، دلمشغولیهایش؛ اما این همه زمان صرف ساختن شخصیتی میشود که در نهایت چیزی به ما نمیدهد جز یک تیپ آشنا از مردی عاصی و افسرده.
حتی لیلا حاتمی نیز همان نقش همیشگیاش را بازی میکند: زن آرام، نگاههای سرد و سکوتهای طولانی. حسن پورشیرازی هنوز همان مرد عبوس سریال نرگس است. تنها نقطهی روشن، بازیگر محمدولی زادگان فقط در ۱۰ دقیقهی پایانی فیلم است.
فیلم در نمادپردازی غرق شده است. هر دیالوگ و هر نما گویی میخواهد به «چیزی دیگر» اشاره کند. اما نماد، زمانی کار میکند که اول قصه سر جای خودش باشد. اینجا اولاً قصهای نداریم، دوماً کارگردان حرفهای خود را در دهان شخصیتها گذاشته؛ از پسر املاکی که از طبقه متوسط شکایت میکند تا پدرانی که مایهی بدبختی فرزندان شدهاند.
اینها همه تبدیل به شعارهایی میشود که مخاطب را پس میزند. فیلم برای تماشاگر عام ساخته نشده؛ بلکه بیشتر یک تمرین ذهنی برای مخاطبان آشنا با نشانهشناسی سینماست. برای کسی که با خانوادهاش به سینما آمده تا آخر هفتهای خوش بگذراند، «پیرپسر» چیزی بیشتر از یک شکنجهی ۳ ساعته نیست.
ریتم در نوشتن فیلمنامه مثل ملودی در موسیقی است. وقتی یک ملودی کوتاه را هر دو دقیقه یکبار تکرار کنید، دیگر زیبایی ندارد. در پیرپسر، همان لحظههای احساسی و درگیریها بارها و بارها تکرار میشوند. فیلم یک ساعت تمام صرف آمادهسازی میکند تا تازه بعد از ورود لیلا حاتمی «حادثه محرک» شکل بگیرد.
مخاطب در این مدت فقط با خودش میگوید این هم آن فیلمی بود که آنقدر ازش تعریف کردند؟ نکند ما نمیفهمیم؟
طراحی صحنهی خانه قدیمی، خانهای که روزی زیبا و پررونق بوده و حالا به ورشکستگی رسیده، جزو معدود نکات مثبت فیلم است. چیدمان خانه حس زوال را منتقل میکند. این بخش شاید تنها جایی باشد که تصویری، بدون نیاز به دیالوگ، تأثیرگذار است.
خلاصه اینکه ،فیلم پیرپسر در نهایت بیشتر شبیه همان قصهی «لباس جدید پادشاه» است. بسیاری از اهالی سینما از آن تمجید کردند، شاید بهخاطر توقیف شدنش، یا به احترام بازیگران و کارگردان. اما حالا که غبار تبلیغات خوابیده، کمتر کسی حوصلهی دیدن دوبارهی آن را دارد. اگر کسی هم بگوید «من خوشم نیامد»، سریع متهم میشود به «نفهمیدن».
اما واقعیت این است: پیرپسر نه فیلمی تأثیرگذار است، نه داستانی دارد که بتوان به آن دل بست، و نه حتی شخصیتی که در ذهن بماند. فقط یک نمایش کشدار از حرفهای فروخوردهی یک نویسنده است که نتوانسته آنها را در قالب درام، فشرده و سینمایی، بیان کند.