آیا داستان حتما باید تم داشته باشد

بعضی نویسندگان با پاسخ روشن به این پرسش شروع می‌کنند؛ بعضی دیگر ابتدا سراغ شخصیت‌ها و ماجرا می‌روند و تازه در جریان نوشتن درمی‌یابند چه معنایی در حال شکل‌گیری است. اما آیا داستان می‌تواند کاملا بی‌تم باشد؟

پاسخ کوتاه این است: داستان برای آغاز شدن به تمی از پیش تعیین‌شده نیاز ندارد، اما تم معمولا دیر یا زود در دل آن پدیدار می‌شود. این تم ممکن است حاصل قصد آگاهانه نویسنده باشد یا از انتخاب‌های شخصیت‌ها، پیامدهای آن انتخاب‌ها و برداشتی که خواننده از آن‌ها پیدا می‌کند شکل بگیرد.

برای پاسخ دقیق‌تر، ابتدا باید تم را از دو مفهوم نزدیک به آن جدا کنیم: موضوع و پیام اخلاقی.

موضوع زمینه کلی داستان است؛ مثل جنگ، عشق، خیانت یا تنهایی. گفتن اینکه داستانی درباره جنگ است، هنوز چیزی درباره معنای آن داستان نمی‌گوید.

پیام اخلاقی معمولا پندی مستقیم است؛ برای مثال: «خیانت بد است» یا «صداقت همیشه پیروز می‌شود.» داستان می‌تواند چنین پیامی داشته باشد، اما لازم نیست آن را آشکارا اعلام کند.

تم معنای عمیق‌تری است که از دل روایت بیرون می‌آید: پرسش یا گزاره‌ای درباره جهان، انسان و رابطه میان انتخاب‌ها و پیامدهایشان. برای نمونه، موضوع یک داستان ممکن است جاه‌طلبی باشد، اما تم آن چنین صورت‌بندی شود: «جاه‌طلبی کور می‌تواند به خودویرانگری بینجامد.»

تم، در این معنا، نه برچسبی است که به داستان می‌چسبانیم و نه لزوما جمله‌ای که نویسنده مستقیم در متن بیان می‌کند. تم در چگونگی پیش رفتن داستان، تصمیم‌های شخصیت‌ها و سرانجام آن‌ها حضور دارد.

نویسنده ممکن است داستانی را با یک تصویر، شخصیت یا موقعیت آغاز کند، بی‌آنکه از ابتدا بداند اثرش به چه پرسشی می‌پردازد. اما هر بار که شخصیتی انتخابی می‌کند و با پیامدی روبه‌رو می‌شود، رابطه‌ای میان کنش و نتیجه شکل می‌گیرد. خواننده هم از کنار هم گذاشتن این رابطه‌ها، معنایی به دست می‌آورد.

فرض کنیم شخصیتی برای رسیدن به جایگاهی بالاتر، اعتماد نزدیکانش را از بین می‌برد. اگر داستان بارها نشان دهد که این دستاوردها به بهای انزوا و فروپاشی او تمام می‌شوند، ممکن است تمی درباره هزینه جاه‌طلبی شکل بگیرد؛ حتی اگر نویسنده هنگام نوشتن، چنین گزاره‌ای را در ذهن نداشته باشد.

از همین رو، تلاش برای حذف کامل تم همیشه به نتیجه نمی‌رسد. حتی داستانی که از معنا، نظم یا رابطه علت‌ومعلولی می‌گریزد، ممکن است در نظر خواننده درباره همین گریز باشد. گاهی آنچه به نظر می‌رسد نفی معناست، خود به معنایی تبدیل می‌شود که خواننده از داستان برداشت می‌کند.

نویسندگان معمولا از دو مسیر به تم می‌رسند؛ این مسیرها هم می‌توانند در عمل با هم ترکیب شوند.

از تم به داستان

در این روش، نویسنده از ابتدا می‌داند می‌خواهد چه پرسش یا تعارضی را بررسی کند؛ مثلا تنش میان فردیت و جمع‌گرایی. سپس شخصیت‌ها، انتخاب‌ها و موقعیت‌های داستان را طوری می‌سازد که این تعارض از زوایای گوناگون دیده شود.

مزیت این روش، انسجام است. نویسنده می‌تواند از همان ابتدا بداند هر صحنه چه نقشی در پیشبرد بحث اصلی دارد. اما اگر تم بیش از اندازه بر داستان مسلط شود، شخصیت‌ها ممکن است به ابزارهایی برای اثبات یک نظر تبدیل شوند. در چنین حالتی، روایت به‌جای آنکه زندگی کند، شبیه مقاله یا بیانیه‌ای می‌شود که لباس داستان پوشیده است.

از داستان به تم

در روش دیگر، نویسنده با یک موقعیت، تصویر یا پرسش آغاز می‌کند: «چه می‌شود اگر...؟» سپس شخصیت‌ها و ماجراها را دنبال می‌کند، بی‌آنکه معنای نهایی اثر را از پیش تعیین کرده باشد.

پس از پایان پیش‌نویس، نویسنده می‌تواند از خود بپرسد: داستانم در عمل به چه چیزی پرداخته است؟ چه انتخاب‌هایی تکرار شده‌اند؟ شخصیت‌ها با چه باورهایی زندگی کرده‌اند و پیامد آن باورها چه بوده است؟ پاسخ به این پرسش‌ها ممکن است تمی را آشکار کند که هنگام نوشتن هنوز روشن نبوده است.

این شیوه به معنای بی‌اهمیت بودن تم نیست؛ بلکه یعنی تم گاهی کشف می‌شود، نه اینکه از ابتدا طراحی شده باشد. بازنویسی نیز فرصتی است برای آشکارتر کردن الگوها و معناهایی که در متن وجود دارند، بی‌آنکه آن‌ها را به شکلی تحمیلی به داستان اضافه کنیم.

تم چه کمکی به نویسنده می‌کند؟

تم می‌تواند در بازنویسی نقش یک قطب‌نما را داشته باشد. وقتی نویسنده به درون‌مایه محوری داستان پی می‌برد، بهتر می‌تواند تشخیص دهد کدام صحنه‌ها، گفت‌وگوها یا خرده‌پیرنگ‌ها به داستان خدمت می‌کنند و کدام‌یک فقط آن را طولانی‌تر کرده‌اند.

تم همچنین می‌تواند به پیوند میان پیرنگ بیرونی و دگرگونی درونی شخصیت کمک کند. برای مثال، اگر داستان درباره پذیرش مسئولیت باشد، رخدادهای بیرونی می‌توانند شخصیت را وادار کنند با فرار از مسئولیت روبه‌رو شود. در این حالت، بحران بیرونی فقط مجموعه‌ای از اتفاق‌ها نیست؛ با کشمکش درونی شخصیت نیز ارتباط پیدا می‌کند.

البته هر صحنه لازم نیست تم را تکرار یا توضیح دهد. گاهی تم از تضاد میان شخصیت‌ها، پیامدهای تصمیم‌هایشان یا حتی سکوت و ابهام داستان روشن می‌شود. مهم این است که معنا از تجربه خواندن بیرون بیاید، نه اینکه مدام به او گفته شود چه برداشتی باید داشته باشد.

پس آیا داستان حتما باید تم داشته باشد؟

اگر منظور از تم، پیامی روشن و از پیش تعیین‌شده باشد، نه؛ داستان مجبور نیست چنین پیامی داشته باشد. نویسنده می‌تواند بدون طرح یک نتیجه اخلاقی مشخص بنویسد و به خواننده هم مجال بدهد تا برداشت خودش را پیدا کند.

اما اگر تم را معنایی بدانیم که از انتخاب‌ها، پیامدها و ساختار روایت پدید می‌آید، پاسخ نزدیک‌تر به بله است. خوانندگان معمولا در پی یافتن پیوند و معنا هستند و از کنار هم گذاشتن رخدادها برداشتی می‌سازند؛ حتی اگر آن برداشت با نیت نویسنده یکی نباشد.

بنابراین، نویسنده لازم نیست پیش از نوشتن تم داستانش را بداند. اما خوب است هنگام بازنویسی از خودش بپرسد: این داستان، با همه انتخاب‌ها و پیامدهایش، چه معنایی پیدا کرده است؟ پاسخ به این پرسش می‌تواند به انسجام اثر کمک کند، بی‌آنکه داستان را به موعظه تبدیل کند.