راهنمای عملی خواندن بخش اول جلد اول رمان تولستوی
وقتی آغاز جنگ و صلح را می خوانیم، ممکن است در نگاه اول با انبوهی از نام ها، عنوان ها، روابط خانوادگی، گفت وگوهای سیاسی و جزئیات اجتماعی روبه رو شویم. اما اگر متن را از دید نویسندگی بخوانیم، این بخش یک کارگاه فشرده است؛ کارگاهی درباره شخصیت پردازی، دیالوگ، زاویه دید، زمان افعال، جهان سازی و ساختن صحنه.
در این مقاله، به جای بررسی موضوع رمان، بر شیوه نوشتن تولستوی تمرکز می کنیم.
نکته: جزئیات ترجمه ها ممکن است با هم تفاوت داشته باشند. تحلیل زمان فعل و برخی ویژگی های زبانی، تا حدی به ترجمه فارسی مورد مطالعه نیز وابسته است.
تولستوی برای معرفی جامعه اشرافی روسیه، ابتدا توضیح طولانی درباره ساختار اجتماعی آن ارائه نمی کند. او یک مهمانی برگزار می کند و شخصیت ها را در آن قرار می دهد.
در مهمانی، آدم ها:
- درباره جنگ حرف می زنند
- ناپلئون را ارزیابی می کنند
- به یکدیگر تعارف می کنند
- روابط خانوادگی خود را پی می گیرند
- جایگاه اجتماعی یکدیگر را می سنجند
- برای ازدواج و آینده فرزندانشان نقشه می کشند
خواننده از خلال همین رفتارها درمی یابد که این جامعه چگونه کار می کند.
مثال:
توضیح مستقیم: خانواده نادری در شهر نفوذ زیادی داشتند و همه از آن ها حساب می بردند.
نمایش در صحنه: وقتی نادری ها وارد سالن شدند، مدیر مدرسه از جای خود بلند شد. دو نفر برایشان صندلی آوردند و مردی که تا آن لحظه بلندبلند می خندید، ناگهان صدایش را پایین آورد.
در نمونه دوم، نفوذ خانواده توضیح داده نمی شود؛ دیده می شود.
تمرین
برای معرفی جهان داستانتان، یکی از این موقعیت ها را انتخاب کنید:
- مهمانی
- مراسم ختم
- جلسه اداری
- دادگاه
- عروسی
- سفر گروهی
- صف انتظار
سپس بدون توضیح مستقیم، جایگاه شخصیت ها و رابطه قدرت میان آن ها را نشان دهید.
مهمانی را مانند میدان تعارض ببینید است،در ظاهر محیطی آرام و مودبانه است، اما در باطن، میدان رقابت و محاسبه است.
هر شخصیت با خواسته ای وارد صحنه می شود:
- یکی می خواهد موقعیت خود را حفظ کند.
- دیگری به دنبال ازدواج مناسب برای فرزندش است.
- شخصی می خواهد به قدرت نزدیک شود.
- کسی می خواهد از گفت وگویی سیاسی، موضع خود را آشکار کند.
- فردی دیگر تلاش می کند بی تجربگی یا اضطرابش را پنهان کند.
از اینجا یک اصل مهم داستان نویسی به دست می آید:
تعارض همیشه با دعوا و فریاد ظاهر نمی شود؛ گاهی در لبخند، تعارف و سکوت جریان دارد.
پرسش کاربردی:
در هر صحنه از خودتان بپرسید:
1. هر شخصیت چه می خواهد؟
2. از چه چیزی می ترسد؟
3. چه چیزی را پنهان می کند؟
4. چه کسی مانع رسیدن او به خواسته اش است؟
اگر هیچ کدام از شخصیت ها خواسته ای نداشته باشند، صحنه احتمالا فقط اطلاعات منتقل می کند و تنش کافی ندارد.
شخصیت های جنگ و صلح درباره سیاست و جنگ صحبت می کنند، اما گفت وگوهایشان فقط انتقال دیدگاه سیاسی نیست. پشت حرف های آنان، خواسته های اجتماعی و شخصی نیز جریان دارد.
یک شخصیت ممکن است از وطن پرستی حرف بزند، اما در واقع بخواهد وفاداری خود را به قدرت نشان دهد. شخصیت دیگری ممکن است درباره اخلاق سخن بگوید، اما به ازدواج یا ارث فکر کند.
این فاصله میان حرف آشکار و منظور پنهان، همان زیرمتن است.
مثال:
«امیدوارم فردا هم به ما سر بزنید.»
این جمله می تواند معانی متفاوتی داشته باشد:
- واقعا دوست دارم ببینمت.
- باید درباره موضوعی با تو صحبت کنم.
- هنوز به تصمیم تو اعتماد ندارم.
- نمی خواهم امشب بروی.
- می خواهم دیگران ببینند با تو رابطه نزدیکی دارم.
معنای واقعی جمله را موقعیت، لحن و رفتار شخصیت تعیین می کند.
تمرین
دو شخصیت را بنویسید که درباره موضوعی ساده، مثلا دیر رسیدن، غذا یا وضعیت هوا صحبت می کنند؛ اما در واقع یکی می خواهد رابطه را تمام کند و دیگری می خواهد آن را حفظ کند.
تولستوی معمولا ویژگی های شخصیت را فقط به شکل صفت اعلام نمی کند. او به رفتارهای اجتماعی، لحن، مکث، نگاه و شیوه حضور شخصیت توجه دارد.
به جای:
آنا پاولوونا زنی کنترل گر بود.
می توان نوشت:
آنا پاولوونا پیش از آن که مهمان تازه وارد شود، جای گفت وگوها را تغییر داد. مرد جوان را کنار شاهزاده نشاند، موضوع بحث را عوض کرد و به خدمتکار اشاره کرد که پنجره را ببندد.
در این نمونه، کنترل گری از رفتار شخصیت فهمیده می شود.
چهار ابزار شخصیت پردازی
- نحوه حرف زدن
- واکنش به رفتار دیگران
- عادت های کوچک
- شیوه حضور در جمع
شخصیت را می توان در یک انتخاب کوچک نیز آشکار کرد: این که به چه کسی سلام می کند، چه کسی را نادیده می گیرد، هنگام ناراحتی چه می کند و در لحظه فشار چگونه حرف می زند.
تمرین
برای شخصیت اصلی داستانتان سه رفتار بنویسید که ویژگی او را نشان دهد. در این تمرین، استفاده از صفت هایی مانند «مغرور»، «مهربان» یا «ترسو» ممنوع باشد.
در رمانی با شخصیت های فراوان، معرفی تک تک افراد به شکل جداگانه، خواننده را خسته و سردرگم می کند. تولستوی شخصیت ها را در رابطه با دیگران معرفی می کند.
شخصیت زمانی برای خواننده قابل تشخیص می شود که بداند:
- به چه کسی نزدیک است
- از چه کسی فاصله دارد
- چه کسی از او چیزی می خواهد
- چه کسی از حضورش ناراحت می شود
- در چه چیزی با فضای جمع هماهنگ نیست
پس شخصیت فقط یک نام و مجموعه ای از اطلاعات نیست. شخصیت، یک موقعیت در شبکه روابط است.
جدول طراحی شخصیت
| شخصیت | خواسته در صحنه | رابطه با دیگران | نشانه رفتاری |
| شخصیت اول | حفظ اعتبار | رقیب شخصیت دوم | بیش از حد رسمی |
| شخصیت دوم | جلب اعتماد | به شخصیت اول وابسته | پاسخ های حساب شده |
| شخصیت سوم | افشای یک راز | با هر دو طرف مشکل دارد | دیر وارد صحنه می شود |
پیش از نوشتن فصل اول، چنین جدولی می تواند از پراکندگی شخصیت ها جلوگیری کند.
5. زاویه دید را از کانون روایت جدا کنید
زاویه دید آغاز جنگ و صلح، سوم شخص دانای کل است. راوی بیرون از داستان قرار دارد، اما به ذهن و نیت شخصیت های گوناگون دسترسی دارد.
با این حال، در هر لحظه همه شخصیت ها به یک اندازه در مرکز توجه نیستند. اینجا باید میان دو اصطلاح تفاوت بگذاریم:
- زاویه دید: جایگاه کلی راوی در روایت
- کانون روایت: شخصیت یا ادراکی که در یک لحظه، صحنه از نزدیکی بیشتری با آن دیده می شود
تولستوی کانون توجه را میان شخصیت ها جابه جا می کند. ممکن است ابتدا آنا پاولوونا در مرکز باشد، سپس شاهزاده واسیلی برجسته شود و بعد پی یر یا آندری توجه خواننده را به خود جلب کند.
قانون مهم
اگر از دانای کل استفاده می کنید، هر بار که به ذهن شخصیت جدیدی وارد می شوید، باید دلیل روایی داشته باشید.
از خودتان بپرسید:
این جابه جایی چه اطلاعات، احساس یا تنشی به صحنه اضافه می کند؟
اگر پاسخ روشنی ندارید، جابه جایی ذهنی ممکن است تمرکز خواننده را از بین ببرد.
راوی تولستوی تنها گزارشگر حرکت ها نیست. او با انتخاب جزئیات، میان ظاهر و باطن شخصیت ها فاصله ایجاد می کند.
شخصیتی می تواند حرفی مودبانه بزند، اما رفتار او معنای دیگری را آشکار کند:
سارا گفت از موفقیت خواهرش خوشحال است. بعد قاشق را آن قدر در فنجان چرخاند که همه سر میز ساکت شدند.
در اینجا نویسنده مستقیما نمی گوید سارا حسادت می کرد. رفتار او جمله اش را زیر سوال می برد.
این شیوه، خواننده را از دریافت کننده منفعل اطلاعات به تفسیرکننده رفتار تبدیل می کند.
7. زمان افعال، سرعت و فاصله روایت را تنظیم می کند
در آغاز رمان، فعل هایی مانند «گفت»، «وارد شد» و «نگاه کرد» در کنار «می گفت»، «می کرد» و «می کردند» قرار می گیرند. یعنی ماضی ساده. ماضی ساده معمولا رخداد را به شکل کامل و نقطه ای نشان می دهد:
پی یر وارد شد.
آنا سکوت کرد.
شاهزاده پاسخ داد.
این زمان برای پیش بردن خط اصلی حوادث کاربرد دارد.
اما ماضی استمراری عمل در حال جریان، تکرار یا پس زمینه را نشان می دهد:
مهمانان درباره جنگ صحبت می کردند.
آنا میان جمع حرکت می کرد.
خدمتکاران بی صدا رفت و آمد می کردند.
این زمان به صحنه فرصت می دهد تا شکل بگیرد.
ترکیب این دو
مهمانان درباره جنگ صحبت می کردند که پی یر وارد شد.
در این جمله، صحبت مهمانان پس زمینه است و ورود پی یر رخداد برجسته.
انتخاب میان این دو فقط مسئله دستور زبان نیست؛ انتخابی روایی است. ماضی ساده دوربین را روی یک اتفاق می اندازد. ماضی استمراری اجازه می دهد دوربین در صحنه بماند.
یک نکته درباره ترجمه
در بررسی فعل ها، باید به ترجمه ای که می خوانید توجه کنید. انتخاب «می گفت» یا «گفت» ممکن است تا حدی به ساختار زبان فارسی و تصمیم مترجم مربوط باشد. بنابراین نباید هر تفاوت فعلی را بی واسطه به سبک اصلی تولستوی نسبت داد.
روایت آغاز جنگ و صلح عمدتا در گذشته روایی است. این انتخاب چند امکان مهم در اختیار تولستوی می گذارد:
- روایت کردن رخدادهای تاریخی
- جابه جایی میان شخصیت ها
- توضیح پیشینه افراد
- نگاه کردن به پیامدهای رفتارها
- حرکت میان زمان های مختلف
- حفظ فاصله تحلیلی راوی
زمان گذشته به راوی اجازه می دهد هم به صحنه نزدیک شود و هم هر وقت لازم بود، از صحنه فاصله بگیرد و درباره جامعه یا تاریخ توضیح دهد.
با این حال، گفت وگوهای مستقیم، حرکت های کوچک و جزئیات صحنه باعث می شوند روایت گذشته نیز زنده و حاضر احساس شود.
9. شروع آرام می تواند کاملا هدفمند باشد
تولستوی پیش از آن که ما را به میدان های جنگ ببرد، به اتاق های پذیرایی، گفت وگوهای خانوادگی و روابط اجتماعی می برد.
این کار به خواننده نشان می دهد جنگ برای چه کسانی، چه چیزهایی را تهدید می کند:
- اعتبار
- ثروت
- ازدواج
- آینده خانوادگی
- جایگاه اجتماعی
- باورهای سیاسی
- تصور افراد از خودشان
حادثه زمانی اثرگذار می شود که خواننده بداند چه چیزی در معرض نابودی است.
بنابراین، کندی آغاز یک داستان لزوما نشانه ضعف نیست. پرسش اصلی این است:
آیا این بخش آرام، زمینه عاطفی و اجتماعی حادثه های بعدی را می سازد؟
اگر پاسخ مثبت باشد، این کندی کارکرد دارد.
چک لیست مطالعه نویسنده
هنگام خواندن بخش نخست جنگ و صلح، این موارد را علامت گذاری کنید:
- ش: شخصیت پردازی
- د: دیالوگ و زیرمتن
- ج: جهان سازی
- ز: زاویه دید و کانون روایت
- ف: زمان فعل و ریتم
- ت: تعارض و تنش
برای هر صحنه به این پرسش ها پاسخ دهید:
1. صحنه کجا اتفاق می افتد؟
2. چه شخصیت هایی در آن حضور دارند؟
3. هر شخصیت چه می خواهد؟
4. چه چیزی را مستقیم می گویند؟
5. چه چیزی را پنهان می کنند؟
6. راوی به ذهن چه کسی نزدیک می شود؟
7. کدام فعل ها زمینه می سازند و کدام فعل ها حادثه را جلو می برند؟
8. چه اطلاعاتی از راه رفتار منتقل می شود؟
9. تضاد اصلی صحنه چیست؟
10. اگر این صحنه حذف شود، چه چیزی از داستان کم می شود؟
نتیجه گیری
آغاز جنگ و صلح برای نویسنده، بیش از آن که صرفا مقدمه یک رمان تاریخی باشد، نمونه ای از ساختن جهان داستان از راه صحنه است.
تولستوی به ما نشان می دهد که برای معرفی جامعه، شخصیت و بحران، لازم نیست همه چیز را توضیح دهیم. می توانیم یک موقعیت اجتماعی پرفشار بسازیم، آدم های متفاوت را وارد آن کنیم و اجازه دهیم شخصیت ها از طریق زبان، رفتار، سکوت، انتخاب و رابطه هایشان خود را آشکار کنند.
درس نهایی را می توان این گونه خلاصه کرد:
به جای آن که درباره جهان داستان توضیح بدهید، موقعیتی بسازید که جهان داستان در آن دیده شود.