
گاهی برای فهم یک جامعه لازم نیست فقط به قوانین و شعارهای رسمی آن نگاه کنیم؛ کافی است ببینیم امتیازها چگونه توزیع میشوند و چه کسانی به آنها دسترسی دارند. در بسیاری از نظامهای سیاسی، قدرت تنها با زور، قانون یا تبلیغات حفظ نمیشود. گاهی سازوکار ظریفتری در کار است: ایجاد تفاوت در فرصتها و امتیازها، بهگونهای که بخشی از جامعه از نظم موجود منفعت ببرد و در نتیجه، خود به یکی از تکیهگاههای آن تبدیل شود.
این مسئله البته مختص یک کشور، یک ایدئولوژی یا یک دوره تاریخی نیست. تقریباً هر جامعهای، با درجات متفاوت، با مسئله نابرابری و رابطه آن با قدرت روبهروست. آنچه اهمیت دارد، شکل و میزان این نابرابری و مهمتر از همه، نحوه تبدیل آن به رابطهای میان قدرت و وفاداری است.
از آفریقای جنوبی تا اروپای شرقی
یکی از نمونههای روشن تاریخی را میتوان در آفریقای جنوبیِ دوران آپارتاید دید. نظام آپارتاید صرفاً مجموعهای از قوانین تبعیضآمیز نبود؛ بلکه ساختاری بود که جامعه را بر اساس طبقهبندیهای نژادی از یکدیگر جدا میکرد و برای گروههای مختلف، حقوق و امکانات متفاوتی در نظر میگرفت.حکومت از شکافهای موجود در جامعه استفاده میکرد و آنها را در قالب یک نظم حقوقی و سیاسی تثبیت میکرد. البته گروههای غیرسفیدپوست، از جمله جمعیت هندیتبار، خود نیز با تبعیض مواجه بودند و نمیتوان موقعیت آنها را با سفیدپوستان یکسان دانست. اما تفاوت در جایگاه گروههای مختلف، به حکومت امکان میداد جامعه را به شکل سلسلهمراتبی اداره کند.در چنین شرایطی، مسئله فقط این نبود که یک گروه بیشتر و گروه دیگری کمتر داشته باشد. مسئله مهمتر این بود که تفاوتها به بخشی از ساختار قدرت تبدیل شده بودند.
این الگو را، البته با تفاوتهای فراوان، میتوان در برخی نظامهای اروپای شرقی نیز مشاهده کرد. در آنجا مبنای اصلی امتیازدهی الزاماً نژاد نبود؛ بلکه نزدیکی به ساختار سیاسی، موقعیت اداری، عضویت حزبی و دسترسی به شبکههای قدرت میتوانست در کیفیت زندگی افراد تأثیر بگذارد.برای بعضیها فروشگاههای ویژه وجود داشت، برخی به کالاها و خدماتی دسترسی داشتند که برای مردم عادی دشوارتر بود و موقعیت شغلی و اجتماعی نیز میتوانست با میزان نزدیکی به ساختار قدرت ارتباط پیدا کند.در اینجا یک نکته ظریف وجود دارد: امتیاز همیشه به شکل ثروت هنگفت ظاهر نمیشود.گاهی یک مسکن بهتر، یک شغل مطمئنتر، امکان دسترسی آسانتر به کالا، یک موقعیت اداری یا حتی نوعی امنیت شغلی، برای ایجاد وابستگی کافی است.
قدرت فقط با محروم کردن حکومت نمیکند
شاید یکی از اشتباهات رایج در تحلیل نظامهای سیاسی این باشد که تصور کنیم حکومت برای حفظ خود فقط باید مخالفان را محدود یا جامعه را محروم کند.واقعیت پیچیدهتر است.قدرت پایدار معمولاً به دو گروه همزمان نیاز دارد: کسانی که از وضع موجود ناراضیاند و کسانی که دلیلی برای حفظ وضع موجود دارند.این گروه دوم ممکن است الزاماً افراد بسیار ثروتمند یا صاحبان قدرتهای بزرگ نباشند. گاهی تنها به این دلیل از شرایط موجود دفاع میکنند که احساس میکنند با تغییر، چیزی را از دست خواهند داد.اینجاست که نابرابری میتواند از یک مسئله اقتصادی فراتر برود و به مسئلهای سیاسی و اجتماعی تبدیل شود.اگر در یک جامعه، دسترسی به برخی فرصتها به موقعیت افراد، ارتباطات، عضویت در یک شبکه یا نزدیکی به مراکز تصمیمگیری وابسته شود، به تدریج گروههایی شکل میگیرند که منافعشان با حفظ ساختار موجود پیوند میخورد.در این وضعیت، قدرت دیگر لازم نیست به همه جامعه امتیاز بدهد.کافی است برای گروههایی خاص، انگیزهای برای دفاع از نظم موجود ایجاد کند.
راز ماندگاری بسیاری از ساختارها
شاید بتوان این روند را سادهتر چنین توضیح داد:ابتدا تفاوتی در دسترسی به فرصتها ایجاد میشود. سپس این تفاوت، برای گروهی منفعت به همراه میآورد. بعد، آن منفعت به وابستگی تبدیل میشود و در نهایت، وابستگی میتواند به دفاع از همان ساختاری منجر شود که این تفاوت را ایجاد کرده است.به این ترتیب، یک چرخه شکل میگیرد:امتیاز، وابستگی میآورد؛ وابستگی، وفاداری میسازد؛ و وفاداری، به تداوم نظم موجود کمک میکند.البته این به معنای آن نیست که هر فرد برخوردار، لزوماً حامی حکومت است یا هر فرد محروم، مخالف آن. جامعه بسیار پیچیدهتر از این تقسیمبندیهاست. انسانها فقط بر اساس منافع مادی رفتار نمیکنند؛ باور، اخلاق، هویت، ترس، امید و تجربه شخصی نیز در تصمیمهای آنان نقش دارند.اما نمیتوان انکار کرد که منافع مادی و اجتماعی یکی از عوامل مهم شکلگیری رفتار سیاسی انسانهاست.
مسئله فقط «فقر» نیست
از همینجا شاید بتوان به مفهوم دقیقتری رسید.
گاهی گفته میشود مشکل اصلی، «توزیع نابرابر فقر» است. اما شاید این تعبیر همه واقعیت را بیان نکند. مسئله مهمتر، توزیع گزینشی فرصت و امتیاز است.
جامعهای را تصور کنیم که در آن همه به یک اندازه فقیر نیستند، بلکه برخی افراد به دلیل موقعیت خود میتوانند از امکاناتی بهرهمند شوند که برای دیگران دشوارتر است.
در چنین جامعهای، مسئله فقط فاصله درآمدی نیست؛ مسئله این است که آیا فرصتها نیز به شکل برابر توزیع شدهاند یا نه.
اگر دو نفر با استعداد و تلاش مشابه، تنها به دلیل تفاوت در ارتباطات و موقعیت اجتماعی به دو آینده کاملاً متفاوت برسند، آنچه شکل گرفته صرفاً یک تفاوت اقتصادی نیست. اینجا با نوعی نابرابری در دسترسی به امکانها روبهرو هستیم.و شاید این نوع نابرابری، از خودِ اختلاف درآمد هم مهمتر باشد.
چرا این مسئله برای امروز هم اهمیت دارد؟
این بحث را نباید صرفاً به تاریخ آفریقای جنوبی یا اروپای شرقی محدود کرد.هر جامعهای باید مراقب باشد که تفاوت طبیعی میان انسانها، به تفاوت نهادینهشده در فرصتها تبدیل نشود.وجود مدیر، کارمند، کارآفرین، متخصص، صاحب کسبوکار، کارگر یا مقام سیاسی، به خودی خود مشکلی نیست. جامعه برای اداره شدن به تقسیم کار و تفاوت در مسئولیتها نیاز دارد.مسئله از جایی آغاز میشود که موقعیت اجتماعی به امتیاز دائمی تبدیل شود؛ یعنی فرد نه به دلیل توانایی و مسئولیتی که بر عهده دارد، بلکه صرفاً به دلیل جایگاهش، همواره امکان دسترسی بیشتری به فرصتها داشته باشد.
در چنین شرایطی، فاصله اجتماعی به تدریج از یک تفاوت طبیعی به یک ساختار تبدیل میشود.و ساختارها، برخلاف افراد، بهسادگی تغییر نمیکنند.
عدالت فقط برابر کردن نتیجهها نیست
اینجا باید میان دو مفهوم تفاوت گذاشت: برابری نتیجه و برابری فرصت.قرار نیست همه انسانها الزاماً به یک اندازه درآمد، مقام یا امکانات داشته باشند. چنین چیزی نه ممکن است و نه لزوماً مطلوب.اما جامعه سالمتر جامعهای است که در آن فرد احساس کند مسیر رسیدن به فرصتها از پیش برای او بسته نشده است.
اگر کسی بداند که میتواند با توانایی، دانش، تلاش و مسئولیتپذیری جایگاه خود را تغییر دهد، حتی اگر با دیگری از نظر درآمد یا موقعیت برابر نباشد، احساس بیعدالتی الزاماً به همان شدت شکل نمیگیرد.اما اگر احساس کند بعضی درها فقط برای عدهای خاص باز است، مسئله دیگر صرفاً فقر یا ثروت نیست؛ مسئله اعتماد به نظم اجتماعی است.جامعه زمانی پایدارتر میشود که مردم احساس کنند قواعد بازی برای همه قابل فهم و تا حد امکان منصفانه است.
سخن آخر
تاریخ نشان میدهد که قدرت همیشه خود را با چهره خشن نشان نمیدهد. گاهی قدرت در قالب قانون ظاهر میشود، گاهی در قالب ایدئولوژی، گاهی در قالب امنیت و گاهی در قالب امتیاز.اما شاید یکی از پیچیدهترین شکلهای آن زمانی باشد که گروهی از مردم احساس کنند ادامه وضع موجود، برای خودشان بهتر از تغییر آن است.
در این حالت، ساختار قدرت تنها از بالا محافظت نمیشود؛ بخشی از جامعه نیز، آگاهانه یا ناآگاهانه، به حفظ آن کمک میکند.این حرف البته به معنای متهم کردن هیچ حکومت یا جامعهای نیست. برعکس، میتواند یک اصل عمومی برای فهم بهتر جوامع انسانی باشد:
هر جا فرصتها به شکل نابرابر توزیع شوند، باید پرسید این نابرابری چگونه شکل گرفته، چه کسانی از آن سود میبرند و آیا این سود، به مرور زمان به وابستگی تبدیل شده است یا نه.
شاید مهمترین درس تاریخ همین باشد که برای ساختن جامعهای باثبات، فقط رضایت صاحبان قدرت کافی نیست؛ حتی رضایت گروههای برخوردار نیز کافی نیست.
پایداری واقعی زمانی شکل میگیرد که مردم عادی نیز احساس کنند در نظم اجتماعی موجود، فرصت دیده شدن، پیشرفت کردن و ساختن آیندهای بهتر برای خود و فرزندانشان را دارند.زیرا جامعهای که در آن امید به آینده از میان برود، دیر یا زود با پرسشی روبهرو خواهد شد که هیچ ساختار سیاسی نمیتواند برای همیشه از آن فرار کند:
«آیا این نظم، فقط برای حفظ خودِ نظم است یا برای بهتر شدن زندگی انسانها؟»