ملکوت زمان و بحران معاصرت: از حکمت باطنی تا زیست‌جهان انسانی

روایت‌هایی که از سیرهای باطنی اولیا، درنوردیدن آفاق و دیدار با پیشینیان در کسری از ثانیه سخن می‌گویند، قرن‌هاست که بر لبهٔ یک سوءفهم معرفت‌شناختی بزرگ حرکت می‌کنند. ذهن خوگرفته به اندازه‌گیری‌های حسی و تاریخ‌نگاری خطی، همواره در برابر چنین متونی دچار سردرگمی شده است؛ گروهی به دامن انکار و برچسب «غلو» و «خرافه» پناه برده‌اند و گروهی دیگر، این وقایع را به معجزاتی نامفهوم و بریده از قوانین هستی فروکاسته‌اند. اما بازخوانی پدیدارشناختی این متون، به‌ویژه در شرح‌های هانری کُربَن و قاضی سعید قمی، پرده از حقیقتی بنیادین برمی‌دارد: آنچه در این سنّت به نام «ملکوت» خوانده می‌شود، سرزمینی خیالی، جغرافیایی فراسوی کهکشان‌ها یا انکاری بر واقعیت ملموس نیست، بلکه دقیقاً ژرف‌ترین لایه از همین جهان واقعی است؛ لایه‌ای که ساختار صلب و یک‌سویهٔ زمان را در خود حل می‌کند.

وقتی انسان معاصر به زمان می‌اندیشد، ساعت دیواری و صفحات تقویم در ذهنش جان می‌گیرند؛ جریانی خطی، یکدست و بی‌رحم از گذشته به آینده که در آن هر لحظه، لحظهٔ پیشین را می‌بلعد و نابود می‌کند. این زمان کثیف یا مُلکی، زمان فرسایش و زوال است. اما در تلقی باطنی، زمان صورتی دیگر نیز دارد که همان «دهر» یا «ملکوت زمان» است. قاضی سعید قمی برای روشن شدن این معنا تمثیلی درخشان می‌آورد: زمان تقویمی مانند کلماتی است که بر زبان جاری می‌شوند؛ تا حرف اول پایان نیابد، حرف دوم شنیده نمی‌شود. اما حقیقت کلام پیش از آنکه بر زبان تقطیع شود، در جان گوینده یک‌جا و پیوسته حاضر است. یا چونان کتابی بسته که تمام اوراقش هم‌زمان در کنار یکدیگر وجود دارند، هرچند خوانندهٔ ناتوان ناگزیر باشد آن را صفحه به صفحه ورق بزند. در افق ملکوت، آغاز و انجام، حال و گذشته، از میان نرفته‌اند، بلکه چون دانه‌های مروارید بر یک رشته کشیده شده و در پیشگاه ادراک شهودی حاضرند.

از همین نقطه است که اتهام «غلو» رنگ می‌بازد. کسانی این تجارب را گزافه‌گویی پنداشته‌اند که جهان را سطحی، تک‌بعدی و مسطح تصور کرده‌اند. آنان گمان کرده‌اند اگر گفته می‌شود امامی با یارانش در عهد قوم عاد حاضر شد، یعنی جسم مادی او به اعماق تاریخ فیزیکی پرتاب شده و نظم جهان را به هم زده است. حال آنکه سخن از لطافت جوهر جان است؛ هنگامی که آگاهی از حجاب‌های سنگین حواس رها می‌شود، به لایهٔ علی‌الاطلاق واقعیت می‌رسد؛ جایی که فاصلهٔ زمانی و مکانی فرومی‌ریزد. این پرواز نه جهش به جهانی بیگانه، بلکه شفاف‌شدن همین واقعیت ملموس است. درست مانند آنکه انسان با چشم دوختن به اقیانوس، فقط کف‌ها و امواج گذرا را نبیند، بلکه به ژرفای آرام آب نفوذ کند. بستن چشم به روی حس و گشودن آن در ملکوت—همان‌گونه که در احوال یاران پیامبر نقل شده—یک آیین تمثیلی برای همین دگرگونی در شیوهٔ ادراک است.

شگفت اینجاست که این شهود باطنی، امروزه با عمیق‌ترین دستاوردهای اندیشهٔ معاصر هم‌صدا شده است. در فیزیک نوین، با درهم‌شکستن مفهوم زمان مطلق نیوتنی و پیدایش نظریهٔ نسبیت، مفهوم «جهان بلوکی» مطرح شد؛ مدلی که در آن گذشته، حال و آینده همگی به عنوان یک کل چهاربعدیِ حاضر وجود دارند و گذار زمان، تنها توهم زاویهٔ دید ناظر است. در فیزیک کوانتوم، ناموضعیت و درهم‌تنیدگی ذرات نشان داد که پیوندهای بنیادین هستی مشروط به فاصلهٔ مکانی و زمانی نیستند. کارل گوستاو یونگ با طرح مفهوم «همزمانی»، ثابت کرد که رویدادها می‌توانند نه از طریق علیت خطی و مکانیکی، بلکه بر پایهٔ «معنا» به یکدیگر گره بخورند. آنچه انسان‌شناسی و اسطوره‌شناسی نوین دربارهٔ عطش انسان برای بازگشت به «زمان قدسی آغازین» می‌گوید، همگی پژواک‌هایی از همان حقیقت کهن است: زمان، امری چندلایه و وجودی است، نه قفسی صلب و دست‌نیافتنی.

اما ارزش واقعی این تأملات فلسفی و کیهانی، در ساحت انضمامی و زیست روزمرهٔ ما آشکار می‌شود؛ جایی که مسئلهٔ زمان و همزمانی، به سرچشمهٔ آرامش یا کانون خشونت‌های انسانی بدل می‌گردد. بزرگ‌ترین توهم انسان امروز این است که می‌پندارد چون با دیگران در یک خانه، زیر یک سقف یا در مرزهای یک کشور و تقویم واحد زندگی می‌کند، با آن‌ها «هم‌زمان» و «هم‌عصر» است. این اشتراک تقویمی، نقابی فریبنده بر یک گسست عمیق باطنی است.

بسیاری از تلخ‌ترین نزاع‌های خانوادگی و گره‌های کور روابط انسانی، ریشه در «ناهم‌زمانی وجودی» دارند. پدر و فرزندی که در یک اتاق روبه‌روی هم می‌نشینند، اغلب در دو جهان زمانی متفاوت نفس می‌کشند. یکی در بند تجارب، هراس‌ها و الگوهای دهه‌های گذشته سخن می‌گوید، و دیگری در افق شتابان، نامتعین و دگرگون‌شدهٔ آینده سیر می‌کند. آنان کلمات یکسانی را به زبان می‌آورند، اما این کلمات حامل بارهای معنایی متفاوتی است، زیرا از دو لایهٔ زمانی متفاوت پرتاب می‌شوند. سوءتفاهم از همین ناهم‌زبانی آغاز می‌شود و خشونت زمانی زاده می‌شود که یکی از طرفین تلاش می‌کند ضرب‌آهنگ روانی و زمان منجمد خود را با تحکم، سرزنش یا زور بر دیگری تحمیل کند. خشونت، تلاشی نافرجام برای مسطح کردن و یکدست‌سازی زمان ناهمگون دیگری است.

در سطح جامعه نیز چنین فاجعه‌ای جریان دارد. جوامع در حال گذار، صحنهٔ زیستِ ناهم‌زمانِ گروه‌هایی هستند که از نظر فیزیکی هم‌خانه‌اند، اما از نظر افق آگاهی، قرن‌ها از یکدیگر فاصله دارند. وقتی گروهی ارزش‌های قبیله‌ای گذشته را عین حقیقت می‌دانند و گروهی دیگر در سودای مدرنیته یا پسامدرنیته دست‌وپا می‌زنند، هیچ زبان مشترکی برای گفتگو شکل نمی‌گیرد. در نبود یک هم‌افقی معنامحور، هر کنشی تهدید تلقی می‌شود و ستیز اجتماعی بر سر بقا آغاز می‌گردد؛ چراکه هیچ‌یک توان درک موقعیت زمانی دیگری را ندارد.

حتی در ژرفای روان فردی نیز ریشهٔ اضطراب و افسردگی چیزی جز شقه‌شدن زمان نیست؛ انسانی که نیمی از روانش در ماتم گذشتهٔ از دست‌رفته غرق شده و نیم دیگرش در وحشت آیندهٔ نیامده پرتاب شده است، از تجربهٔ «اکنون» محروم می‌ماند. رمز تمثیل «ساعت ظهر» یا گاه نیم‌روز در این متون کهن، رسیدن به خط استوای اعتدال و حضور ناب است؛ لحظه‌ای که سایه‌ها محو می‌شوند و انسان نه در پس‌ماندهٔ دیروز است و نه در هول‌وولای فردا، بلکه در قلب واقعیت سکنی می‌گزیند.

ملکوت، گریزگاهی برای شانه خالی کردن از مسئولیت‌های این‌جهانی نیست، بلکه کلید زیستن با شفقت و اصالت در همین جهان است. ادراک لایهٔ باطنی هستی به ما می‌آموزد که هم‌عصری با دیگری، هدیه‌ای از پیش‌آماده بر تقویم نیست، بلکه دستاوردی اخلاقی و روحی است که تنها از گذر لطافت جان، پذیرش دیگری و هم‌افق شدن به دست می‌آید. نجات رابطه، بازگشت به آرامش و مهار خشونت، در گرو آن است که بتوانیم از زمان تنگ و خودخواهانهٔ خویش فراتر برویم، به افق زمانی دیگران احترام بگذاریم و در مرکز ثقل آگاهی—جایی که حقیقت، زنده و پیوسته در انتظار ماست—آرام گیریم.